Is ED-glas in een verrekijker de moeite waard?

ED-glas is in de meeste verrekijkers de moeite waard als de meerprijs bescheiden is: het vermindert de paarse en groene randjes rond vogels tegen een lichte lucht en maakt het beeld bij 10x strakker. Bij 8x op voederplekvogels in de schaduw maakt het minder uit. En omdat er geen officiële norm voor “ED” bestaat, garandeert het label alleen geen beter beeld. Kijk dus ook naar de coatings en de rest van de specificaties.

In deze gids lees je wat ED-glas doet, hoe kleurranden eruitzien, wanneer je het verschil merkt en hoe je beslist of een ED-model de meerprijs waard is voor de manier waarop jij vogels kijkt.

Kort antwoord: is ED-glas de moeite waard?

• De moeite waard: verrekijkers van 10x of meer, vaak vogels tegen lucht of water, roofvogels en meeuwen, en elke situatie waarin de ED-versie van een model maar weinig meer kost dan de gewone versie.
• Minder belangrijk: 8x-kijkers die je vooral gebruikt voor voederplekvogels in een schaduwrijke tuin.
• Niet genoeg op zichzelf: ED-glas maakt het ontbreken van fasecoating, slechte prismacoatings of zwakke lenscoatings niet goed.
• Let op de woorden: “HD” is niet hetzelfde als ED.

Wat is ED-glas in een verrekijker?

ED staat voor extra-low dispersion, extra lage dispersie. Dispersie is de manier waarop glas elke kleur licht net een beetje anders breekt. Blauw licht buigt in gewoon glas sterker af dan rood licht. Een enkele lens brengt elke kleur daardoor op een iets ander punt in focus.

De optiekuitleg van Nikon legt uit dat een enkele lens dit niet kan compenseren, en daarom combineren fabrikanten lenzen. Een standaard objectief van twee elementen, een achromaat, kan twee kleuren, meestal rood en blauw, in hetzelfde brandpunt brengen. De kleuren daartussen, zoals groen, vallen nog steeds een beetje ernaast. Die overgebleven fout heet het secundaire spectrum.

ED-glas heeft een ongebruikelijk dispersieprofiel. Gecombineerd met andere glassoorten in het objectief trekt het die overgebleven kleuren dichter naar elkaar toe. Nikon beschrijft ED-glas als een materiaal dat de effecten van het secundaire spectrum veel doeltreffender beperkt dan gewoon glas.

Celestron omschrijft ED-glas als glas met zeldzame-aardverbindingen. Andere fabrikanten gebruiken fluoridehoudend glas of fluorietkristal, dat een vergelijkbaar lage dispersie heeft.

Hoe zien kleurfouten eruit?

Chromatische aberratie zie je als kleurranden: dunne halo’s van paars, blauw, groen of geel langs randen met veel contrast. Celestron noemt het een onnatuurlijk “halo”-effect rond lichte objecten tegen een donkere achtergrond.

Bij het vogels kijken zie je het vooral in deze situaties:

• Een donkere vogel tegen een lichte lucht. Een zwarte kraai, een kauw of een grote bonte specht op een dode boom, als silhouet tegen een bewolkte lucht, kan een paarse of groene rand krijgen.
• Witte vogels in de zon. Meeuwen, grote zilverreigers en de witte wangen van een koolmees kunnen gekleurde randen krijgen.
• Vogels op kale takken in de winter. Twijgen tegen de lucht laten kleurranden duidelijk zien.
• Water en sneeuw. Felle reflecties geven harde randen waarin kleurfouten opvallen.

Kleurranden voegen niet alleen kleur toe. Ze maken de rand zelf ook zachter, waardoor fijne details zoals bandering, streepjes en oogringen iets minder strak ogen. Daarom zeggen fabrikanten dat ED scherpte en contrast verbetert, en niet alleen de kleur.

Twee soorten kleurranden

Optische naslagwerken onderscheiden twee soorten chromatische aberratie:

1. Axiaal (longitudinaal): kleuren komen op verschillende afstanden langs de optische as in focus. Je ziet dit in het midden van het beeld. Dit is wat ED-objectieven vooral corrigeren.
2. Lateraal: kleuren worden net iets anders vergroot, zodat de kleurranden naar de rand van het beeld toe groter worden. Nikon wijst erop dat niet alleen de focus maar ook de vergroting per golflengte kan verschillen. Het ontwerp van het oculair speelt hier een grote rol.

Daarom kan ook een ED-kijker aan de rand van het beeld nog wat kleurranden tonen. Dat is normaal en geen defect.

Wanneer merk je het verschil met ED-glas?

De vergroting telt

Een hogere vergroting maakt elke fout groter, ook kleurranden. Nikon merkt op dat chromatische aberratie bij hoge vergroting duidelijk zichtbaar wordt, vooral bij lichte onderwerpen zoals witte vogels. Daarom is ED-glas al jaren standaard in telescopen. Bij verrekijkers is het verschil beter te zien bij 10x en 12x dan bij 8x. Twijfel je tussen die twee vergrotingen, lees dan onze vergelijking van 8x42 en 10x42 voor vogels kijken.

Licht en achtergrond tellen

Kleurranden hebben contrast nodig. Een pimpelmees op een voedersilo in open schaduw, met een groene haag erachter, laat in vrijwel elke fatsoenlijke kijker weinig kleurranden zien. Dezelfde pimpelmees op een kale tak tegen een felle winterlucht laat het verschil tussen ED- en niet-ED-objectieven veel duidelijker zien.

Je eigen ogen tellen

Sommige mensen zijn gevoeliger voor kleurranden dan anderen. Eigenaren melden vaak dat ze kleurranden niet meer kunnen negeren zodra ze ze eenmaal gezien hebben, terwijl anderen ze nooit opmerken. Heb je eerder een verrekijker gebruikt en stoorden kleurranden je niet, dan is ED minder belangrijk voor jou.

ED-glas, HD-glas en fluoriet

De labels op dozen van verrekijkers zijn niet gestandaardiseerd, en dat maakt het verwarrend.

De eigen uitleg van Celestron over ED is hier opvallend eerlijk over: er bestaat geen officiële norm of definitie voor ED, dus een fabrikant kan een minimale hoeveelheid glas met lage dispersie gebruiken en een kijker toch “ED” noemen. Koopgidsen van winkels zeggen iets vergelijkbaars over HD, dat niet naar een specifieke glassoort verwijst.

Praktisch gezien: zie “ED” als een goed teken, niet als garantie. Zie “HD” als een modelnaam, tenzij de specificaties zeggen welk glas erin zit. Onafhankelijke recensies die kleurranden in echt gebruik beschrijven, zijn nuttiger dan het label.

Wat ED-glas niet oplost

ED-glas is één onderdeel van een optisch systeem. Het lost het volgende niet op:

• Ontbrekende fasecoating op dakkantprisma’s. Zonder fasecoating lijden contrast en detail, welk glas er ook in het objectief zit. Onze uitleg over dakkant- en porroprisma’s legt uit waarom.
• Slechte spiegelcoatings op de prisma’s. Schmidt-Pechan-dakkantprisma’s hebben op één vlak een spiegelcoating nodig. Zilver- of diëlektrische coatings weerkaatsen meer licht dan aluminium.
• Zwakke lenscoatings. “Volledig meervoudig gecoat” betekent dat elk oppervlak van glas naar lucht meerdere antireflectielagen heeft. Alles daaronder kost licht en contrast.
• Slordige assemblage. Slecht uitgelijnde kijkerhelften (collimatie) of ruime toleranties geven vermoeide ogen en een zacht beeld.
• Verkeerd instellen. Een verkeerd ingestelde dioptrie maakt elke kijker onscherp. Zie hoe je een verrekijker instelt.

Vergelijk je twee verrekijkers, controleer dan of het ED-model ook volledig meervoudig gecoat is en, bij dakkantprisma’s, fasegecoate prisma’s heeft. Heeft een goedkoper model zonder ED betere coatings dan een ED-model, dan kan het goedkopere model het betere beeld geven.

Een nuttige vergelijking: dezelfde kijker met en zonder ED

De zuiverste manier om de waarde van ED-glas te beoordelen, is twee versies van dezelfde verrekijker te vergelijken. Celestron verkoopt zowel een Nature DX 8x42 als een Nature DX ED 8x42.

De specificaties komen van de productpagina’s van Celestron. De twee delen hun basisopbouw, dus het belangrijkste optische verschil is het ED-objectief. Is het prijsverschil klein als je gaat kopen, dan is de ED-versie de logische keuze. In de recensie van het Cornell Lab werd de ED-versie een degelijke keuze voor zijn prijs genoemd, met lof voor kleur en resolutie bij goed licht, maar ook met de opmerking dat hij bij onderwerpen in tegenlicht detail en kleur kon verliezen. Dat herinnert eraan dat ED-glas één fout vermindert; het maakt van een budgetkijker geen topkijker. Onze review van de Celestron Nature DX 8x42 behandelt de gewone versie uitgebreid.

Zo controleer je op kleurranden voordat je koopt

Kun je verrekijkers in een winkel proberen of makkelijk terugsturen, dan laat deze eenvoudige controle zien hoeveel kleurranden een kijker heeft.

1. Stel de kijker eerst goed in. Oogschelpen, oogafstand en dioptrie, zoals beschreven in hoe je een verrekijker instelt.
2. Zoek een rand met veel contrast. Een donkere hoogspanningskabel, een dakrand of een kale tak tegen een lichte, bewolkte lucht werkt goed.
3. Zet de rand in het midden en stel zorgvuldig scherp. Let op paarse of groene randen in het midden van het beeld. Dat is vooral axiale chromatische aberratie, waar ED-objectieven op gericht zijn.
4. Verschuif de rand naar de zijkant van het beeld. Wat kleurranden aan de rand zijn in vrijwel elke verrekijker normaal.
5. Beweeg je oog een klein beetje. Kleurranden die veranderen als je je oog verplaatst, kunnen door de oogpositie komen en niet door het glas. Controleer de stand van de oogschelpen opnieuw.
6. Vergelijk twee kijkers direct na elkaar. Verschillen die los moeilijk te beoordelen zijn, worden naast elkaar ineens duidelijk.

Beoordeel een verrekijker niet door een etalageruit of onder tl-verlichting. Glas en binnenverlichting vertekenen allebei wat je ziet.

Wie zou voor ED-glas moeten betalen?

Koop ED als

• Je een 10x42 of 12x kiest.
• Je buizerds, meeuwen, steltlopers of eenden tegen lucht of water bekijkt.
• Je in de winter vogelt, als kale takken en felle luchten de norm zijn.
• De ED-versie van het model dat je wilt maar een klein beetje meer kost.
• Je gevoelig bent voor kleurranden en ze in eerdere kijkers hebt opgemerkt.

Sla ED over als

• Je vooral voederplekvogels in een schaduwrijke tuin bekijkt met 8x.
• Je voor het ED-model fasecoating, waterdichtheid of lange oogafstand zou moeten opgeven om binnen je budget te blijven.
• Het ED-model van een merk komt zonder duidelijke specificaties, zodat je niet kunt nagaan wat “ED” betekent.

Voor je budgetplanning laat ons overzicht van verrekijkers onder € 200 zien waar ED-modellen in de markt zitten.

Waar ED-glas past in elke prijsklasse

Omdat ED-glas niet gestandaardiseerd is, hangt de waarde ervan af van wat er in elke prijsklasse verder bij komt.

Instapkijkers

In het budgetsegment wordt ED steeds gewoner, vaak als duurdere versie van een bestaand model. Het voordeel is echt, maar bescheiden. Belangrijker zijn hier fasecoating, volledig meervoudige coatings, waterdichtheid en een kortste scherpstelafstand die kort genoeg is voor je voederplek. Laat een budgetmodel met ED een van die punten liggen, dan is het model zonder ED met betere basis de slimmere koop.

Middenklasse

Hier betaalt ED-glas zich meestal uit. Middenklassemodellen combineren ED-objectieven doorgaans met fasecoating en een diëlektrische of zilveren prismacoating, zodat de ED-lenzen binnen een goed gebouwd systeem werken. Veel vogelaars vinden dit segment de beste balans tussen beeldkwaliteit en kosten. Onze review van de Vortex Diamondback HD 8x42 laat zien hoe een “HD”-model uit de middenklasse is opgebouwd, en waarom het loont om verder te lezen dan de naam.

Topklasse

In verrekijkers uit de topklasse is glas met lage dispersie vrijwel overal standaard, vaak met fluoridehoudende elementen en objectieven van meerdere elementen. Op dit niveau is ED een gegeven en geen verkoopargument meer. De verschillen tussen modellen zitten dan in gezichtsveld, randscherpte, bediening, beheersing van strooilicht en garantie.

Is ED-glas belangrijk voor telescopen en digiscoping?

Ja, nog meer dan bij verrekijkers. Telescopen werken meestal op 20x tot 60x, en bij die vergrotingen worden kleurranden net zo hard mee vergroot als al het andere. De uitleg van Nikon over telescopen raadt ED-glas aan als kleurweergave belangrijk is, en wijst erop dat chromatische aberratie bij hoge vergroting duidelijk zichtbaar is bij lichte onderwerpen zoals witte vogels.

Hetzelfde geldt als je met een telefoon door een telescoop of verrekijker fotografeert, digiscoping genoemd. Camerasensoren leggen kleurranden vast die je oog misschien over het hoofd ziet, en op een scherm zie je ze duidelijk. Ben je van plan te digiscopen, beschouw ED-glas in de telescoop dan als bijna onmisbaar.

Voor tuinvogels met een 8x-verrekijker is de zaak minder sterk. Daarom hangt het juiste antwoord op de vraag of ED de moeite waard is zo sterk af van hoe je je optiek gebruikt.

Drie ED-verrekijkers die het bekijken waard zijn

Deze keuzes zijn gebaseerd op specificaties van de fabrikant, onafhankelijke recensies van experts en patronen in ervaringen van eigenaren. Wij hebben ze niet zelf in de hand gehad. Het aanbod verschilt per land, dus controleer welke uitvoering bij jou leverbaar is.

Celestron Nature DX ED 8x42

De ED-versie van de populaire instapkijker van Celestron. Hij combineert ED-objectieven met fasegecoate BaK-4-prisma’s, volledig meervoudige coatings en een waterdichte, met stikstof gevulde behuizing. Op papier biedt hij een breed gezichtsveld van 131 m op 1.000 m, scherpstellen vanaf ongeveer 2 m voor vogels op de voederplek en 17,8 mm oogafstand voor brildragers. Met ongeveer 705 g is hij zo’n 75 g zwaarder dan de gewone Nature DX.

Sla hem over als je vaak vogels tegen een felle achtergrond bekijkt en de beste prestaties in tegenlicht wilt; de recensenten van het Cornell Lab noemden tegenlicht een zwak punt.

Bekijk de prijs op Amazon

Nikon Monarch M5 8x42

De Monarch M5 combineert ED-glas met fasegecoate prisma’s en een diëlektrische spiegelcoating, zodat alle drie de belangrijkste punten voor beeldkwaliteit afgevinkt zijn. Nikon noemt 19,5 mm oogafstand, een van de ruimere waarden in zijn klasse, plus een kortste scherpstelafstand van ongeveer 2,5 m en een waterdichte bouw. Lees meer in onze review van de Nikon Monarch M5 8x42.

Sla hem over als je een breed beeld wilt; 112 m op 1.000 m is smaller dan bij veel andere 8x42-modellen.

Bekijk de prijs op Amazon

Nikon Monarch M7 8x42

De M7 gebruikt hetzelfde basisrecept als de M5, ED-glas, fasecoating en diëlektrische prismacoating, maar met een veel breder gezichtsveld van 145 m op 1.000 m. Dat bredere beeld maakt het makkelijker om beweeglijke vogels zoals boszangers en goudhaantjes te vinden en te volgen. Hij weegt ongeveer 670 g en heeft 17,1 mm oogafstand.

Sla hem over als je een bril met dik montuur draagt en zoveel mogelijk oogafstand nodig hebt; de M5 biedt meer.

Bekijk de prijs op Amazon

Veelgemaakte fouten bij het kopen van een ED-verrekijker

• HD aanzien voor ED. Lees de glasspecificatie, niet de modelnaam.
• Betalen voor ED en fasecoating overslaan. Een dakkantkijker zonder fasecoating ziet er niet scherp uit, met of zonder ED.
• Verwachten dat ED tegenlicht volledig oplost. Schittering, strooilicht en coatings bepalen de prestaties in tegenlicht ook.
• Kleurranden aan de rand van het beeld beoordelen. Wat kleur aan de rand is normaal. Beoordeel het midden.
• Van 8x naar 10x gaan zonder ED. Ga je omhoog in vergroting, dan wordt ED waardevoller, niet minder.

Hoe we deze gids hebben samengesteld

Deze gids is gebaseerd op onderzoek. We vergeleken documentatie van Nikon en Celestron, optische uitleg over chromatische aberratie en ED-glas, onafhankelijke recensies van het Cornell Lab of Ornithology en patronen in geverifieerde ervaringen van eigenaren. We hebben de genoemde verrekijkers niet zelf getest. Alle specificaties komen uit de gepubliceerde gegevens van de fabrikanten, omgerekend naar metrische eenheden. Voor breder koopadvies lees je hoe je een verrekijker voor vogels kijken kiest.

Bronnen

• Nikon: Aberrations (Structure and Optical Technologies)
• Nikon: Comparison of ED glass and ordinary lens
• Celestron: ED Glass
• Celestron Nature DX ED 8x42: specificaties
• Celestron Nature DX 8x42: specificaties
• Cornell Lab All About Birds: Celestron Nature DX ED 8x42 review
• Nikon Monarch M7 8x42: specificaties