Nestkast winterkoning: model, hoogte en plek
Een nestkast voor de winterkoning is een halfopen kast of balnest, goed verstopt in klimop of heg op 1,5 tot 3 m. Maten, ophangen, schoonmaken en slaapplek.
In dit artikel
- Welke winterkoningen gebruiken een nestkast?
- Welke nestkast past bij de winterkoning?
- Waar en hoe hoog hang je de kast?
- Broedt de winterkoning echt in de kast?
- Slaapt de winterkoning in de winter in een nestkast?
- Wanneer ophangen en wanneer schoonmaken?
- Hoe help je de winterkoning zonder nestkast?
- Het Amerikaanse „wren house“: maten voor winterkoningen in Noord-Amerika
- Waarom vult de huiswinterkoning kasten met takjes?
- Veelgemaakte fouten
- Bronnen
- Veelgestelde vragen
Een nestkast voor de winterkoning is een halfopen kast of een balvormig nest met een ingang aan de zijkant, goed verstopt in klimop, een heg of klimplanten, op zo’n 1,5 tot 3 meter hoogte. Hang hem in de herfst op: ook als er niet in gebroed wordt, gebruikt de winterkoning hem in de winter vaak als slaapplek.
In Noord-Amerika bedoelt men met een „wren house“ iets heel anders: een kleine gesloten kast met een invlieggat van 25 mm, waar de huiswinterkoning graag in broedt. De vogels zijn verwant, maar gedragen zich duidelijk anders. Deze gids legt eerst uit wat onze winterkoning nodig heeft en geeft daarna de maten van de Amerikaanse kasten, voor als je bouwtekeningen of productinformatie uit de VS leest.
Welke winterkoningen gebruiken een nestkast?
In Europa gebruikt de winterkoning (Troglodytes troglodytes) een nestkast af en toe om te broeden en vaker als slaapplek in de winter. In Noord-Amerika nemen de huiswinterkoning, de Carolinawinterkoning en Bewicks winterkoning graag een nestkast in gebruik.
| Soort | Waar hij leeft | Gebruikt nestkasten? | Beste type kast |
|---|---|---|---|
| Winterkoning | Heel Europa, ook Nederland en België | Soms om te broeden, vaak als slaapplek | Halfopen kast of balnest, verstopt in groen |
| Huiswinterkoning | In de zomer vrijwel heel de VS en zuidelijk Canada | Heel graag | Kleine gesloten kast, gat van 25 mm |
| Carolinawinterkoning | Oosten van de VS, het hele jaar | Vaak, en slaapt er in de winter in | Lage kast met wijde opening, aan een gebouw |
| Bewicks winterkoning | Vooral het westen van Noord-Amerika | Ja | Gesloten kast, gat van 29 mm |
In 2024 hebben ornithologen de huiswinterkoning in twee soorten gesplitst; de vogel die in de VS en Canada broedt, heet nu de noordelijke huiswinterkoning. Hoe je onze eigen winterkoning herkent en naar je tuin lokt, lees je in Winterkoning in je tuin lokken.
Met een camera in de nestkast volg je dit alles zonder de vogels te storen. Modellen vergelijken we in onze gids over de nestkastcamera.
Welke nestkast past bij de winterkoning?
Een halfopen kast of een balnest. Vogelbescherming Nederland beschrijft het nest als bolvormig, met veel mos en een opening aan de zijkant. Een gesloten mezenkast met rond gat is voor de winterkoning niet de eerste keus.
De NABU raadt zijn halfopen nestkast aan voor winterkoning, roodborst, zwarte roodstaart, grauwe vliegenvanger en witte kwikstaart: vogels die niet in holtes met een klein invlieggat broeden. Ook de Franse LPO rekent de winterkoning tot de soorten van de halfopen kast. In de handel bestaan daarnaast balvormige winterkoningnesten met een zijingang, van houtbeton, wilgentenen of kokosvezel, die het natuurlijke nest nabootsen.
Een paar richtlijnen voor de bouw:
- Onbehandeld hout, volgens de NABU-bouwtekening ongeveer 1,8 cm dik, met een opgeruwde binnenkant.
- Bodem van minstens 12 x 12 cm, de minimummaat die de LPO noemt voor kasten van kleine zangvogels.
- Licht voorover laten hangen, zodat er geen regen naar binnen loopt (LPO).
- Geen zitstokje. Dat helpt alleen rovers.
De juiste invlieggaten voor mezen, mussen en andere tuinvogels vind je in onze tabel met invlieggaten per vogelsoort.
Waar en hoe hoog hang je de kast?
Op ongeveer 1,5 tot 3 meter, goed verstopt. De NABU noemt 2 tot 3 meter, een halfschaduwrijke plek en liefst niet op het westen of de weerkant. De LPO noemt 1,5 tot 3 meter, tegen een muur op een rustige plek.
Dekking is doorslaggevend. De RSPB adviseert kasten voor roodborst en winterkoning te verstoppen tussen struiken en klimplanten, bijvoorbeeld tegen een schutting of een begroeide muur. Vogelbescherming Nederland zegt hetzelfde over het nest: de winterkoning bouwt alleen waar genoeg dekking is. Een kast die vrij aan een kale muur hangt, blijft meestal leeg.
| Criterium | Advies | Bron |
|---|---|---|
| Hoogte | Ongeveer 2 tot 3 m (NABU), 1,5 tot 3 m (LPO) | NABU, LPO |
| Plek | Muur, schutting, schuur, in klimop of heg | NABU, LPO, RSPB |
| Richting | Niet naar de weerkant, geen felle zuidmuur | NABU |
| Licht | Halfschaduw, geen volle zon of diepe schaduw | NABU, LPO |
| Afstand tot kasten van hetzelfde type | Minstens 10 m | NABU |
| Bescherming | Moeilijk bereikbaar voor katten en marters | NABU |
| Moment | Herfst | NABU, LPO |
Hoe je een kast stevig bevestigt, lees je in Nestkast ophangen aan paal, boom of muur. Een losse takkenhoop in een rommelig hoekje geeft daarnaast natuurlijke nestplekken en insecten.
Broedt de winterkoning echt in de kast?
Misschien, maar geduld is nodig. Het mannetje maakt meerdere nesten, waarna het vrouwtje er één uitkiest om in te broeden, schrijft Vogelbescherming Nederland. Ze bekleedt het met veren en haar.
Speciale winterkoningkastjes worden volgens Vogelbescherming niet vaak gebruikt om in te broeden, maar wel als schuilplek of overwinteringsplek. Het broedseizoen loopt van half april tot juli, met meestal twee legsels van 5 tot 7 eieren. Volgens het Cornell Lab broedt alleen het vrouwtje, 12 tot 20 dagen, en blijven de jongen 14 tot 19 dagen in het nest.
Blijft je kast in het voorjaar leeg, dan is er niets mis. Misschien is hij al in gebruik als slaapplek.
Slaapt de winterkoning in de winter in een nestkast?
Ja, en soms met velen tegelijk. De RSPB meldt dat er ooit meer dan 60 winterkoningen dicht opeen in één nestkast zijn gevonden om warm te blijven.
In het onderzoek van de BTO naar slaapplaatsen in tuinen, in de winter van 2010 tot 2011, waren winterkoningen de uitblinkers: de grootste groep telde 51 vogels bij Lyme Regis in Dorset, en in nestkasten sliepen gemiddeld ongeveer tien winterkoningen samen. De RSPB wijst er ook op dat de aantallen na lange, strenge winters sterk dalen. Een beschutte slaapplek kan dus echt helpen. Meer hierover lees je in Waar slapen vogels ‘s nachts?.
Wanneer ophangen en wanneer schoonmaken?
Ophangen in de herfst, schoonmaken één keer per jaar na het broedseizoen. De LPO noemt september tot oktober als beste moment, wanneer de kans klein is dat je vleermuizen of slaapmuizen stoort. Vogelbescherming Nederland wijst erop dat winterkoningnesten alleen tijdens het broedseizoen beschermd zijn.
Haal het oude nest eruit, borstel de binnenkant met zeepsop en laat de kast goed drogen. Open nooit een kast die in gebruik is. Stap voor stap lees je het in Nestkast schoonmaken: wanneer en hoe, en het tijdschema in Wanneer hang je een nestkast op?.
Hoe help je de winterkoning zonder nestkast?
Met dekking. Vogelbescherming Nederland benadrukt dat de winterkoning alleen een nest bouwt waar genoeg dekking is. Een takkenhoop in een rommelig overhoekje of klimop kan al een prima nestplek opleveren, en dichte struiken met een plantenrijke border zijn vaak genoeg om een paartje te lokken.
In de praktijk betekent dat:
- Laat klimop en klimplanten staan. Ze bieden nestnissen, insecten en beschutting in de winter.
- Gun de tuin een wilde hoek. Snoeiafval, blad en een houtstapel zijn voor de winterkoning meer waard dan een strak perk.
- Snoei heggen niet in het broedseizoen. Het nest zit vaak diep in het struikgewas.
- Hang de kast waar al dekking is. Een nestkast vervangt geen groen, hij vult het aan.
De winterkoning eet vooral insecten en spinnen. Een natuurlijke tuin zonder gif helpt hem daarom dubbel: als voedselbron en als schuilplaats.
Het Amerikaanse „wren house“: maten voor winterkoningen in Noord-Amerika
In Noord-Amerika is een winterkoningkast een kleine gesloten kast. Het programma NestWatch van het Cornell Lab geeft deze maten:
| Soort | Invlieggat | Binnenbodem | Binnendiepte | Hoogte |
|---|---|---|---|---|
| Huiswinterkoning | 25 mm | 14 x 14 cm | 20 cm | 1,5 tot 3 m |
| Bewicks winterkoning | 29 mm | 14 x 14 cm | 20 cm | 0,9 tot 1,8 m |
| Carolinawinterkoning | 64 mm | 13 x 16,5 cm | 18 cm | 0,9 tot 1,8 m |
NestWatch adviseert de kast voor de huiswinterkoning binnen ongeveer 30 meter van struiken of bomen te plaatsen en kasten zo’n 30 meter uit elkaar te hangen. Het gat van 25 mm laat de winterkoning door, maar houdt de daar ingevoerde huismus buiten. De Carolinawinterkoning wil een lage kast aan een gebouw en broedt rond huizen ook in bloempotten, brievenbussen en oude laarzen.
Waarom vult de huiswinterkoning kasten met takjes?
Dat is balts. De mannetjes verdedigen meerdere holtes en vullen ze met takjes als nepnesten, waarna het vrouwtje er maar één kiest, aldus NestWatch.
Het vrouwtje maakt een kommetje in de takjes en bekleedt het met veren en gras. Het Cornell Lab noemt legsels van 3 tot 10 eieren. De huiswinterkoning is bovendien een felle concurrent: volgens NestWatch vernielen beide geslachten soms eieren of jongen van andere holenbroeders. Hang kasten voor andere soorten daarom minstens 30 meter verderop, in opener terrein.
Veelgemaakte fouten
- Een gesloten kast met klein gat voor onze winterkoning. Kies een halfopen kast of balnest.
- Een kast vrij aan de muur. Zonder klimop of heg blijft hij meestal leeg.
- Een zitstokje onder de ingang. Overbodig en handig voor rovers.
- Pas in het voorjaar ophangen. In de herfst ontdekt de winterkoning hem al als slaapplek.
- De kast in de winter weghalen. Juist dan wordt hij het meest gebruikt.
- Schoonmaken tijdens het broedseizoen. Wacht tot september of oktober.
Ook de roodborst gebruikt een halfopen kast: lees onze gids nestkast roodborst.
Bronnen
Veelgestelde vragen
Welke nestkast is geschikt voor een winterkoning?
Een halfopen nestkast, met een voorkant die voor ongeveer de helft open is, of een balvormig winterkoningnest met een ingang aan de zijkant. De winterkoning bouwt zelf een bolvormig nest van mos met een zijopening en negeert meestal gesloten kasten met een klein rond gat. De Duitse NABU noemt de halfopen kast uitdrukkelijk voor winterkoning, roodborst, zwarte roodstaart, grauwe vliegenvanger en witte kwikstaart.
Hoe hoog hang je een nestkast voor de winterkoning?
De Franse LPO noemt 1,5 tot 3 meter, de Duitse NABU ongeveer 2 tot 3 meter. Belangrijker dan de precieze hoogte is dekking: hang de kast diep in klimop, een dichte heg of klimplanten, in de halfschaduw, met de opening van de overheersende wind af en buiten bereik van katten en marters. Een kale muur zonder groen werkt zelden.
Wanneer hang je een winterkoningkast op?
In de herfst. De NABU raadt aan halfopen kasten in de herfst op te hangen, zodat vogels ze al kunnen gebruiken om te slapen en te overwinteren. De LPO noemt herfst of vroege winter, omdat de winterkoning in de winter soms in nestkasten slaapt. Zo dient de kast eerst als slaapplek en in het voorjaar misschien als nestplek. Het broedseizoen loopt van half april tot juli.
Broedt de winterkoning echt in een nestkast?
Soms, maar zeker niet altijd. Het mannetje maakt meerdere nesten en het vrouwtje kiest er één uit om in te broeden. Vogelbescherming Nederland schrijft dat speciale winterkoningkastjes niet vaak worden gebruikt om in te broeden. Ze kunnen wel dienen als schuilplek of overwinteringsplek, en zo winterkoningen naar nieuwbouwwijken en pas aangelegde tuinen trekken.
Hoeveel winterkoningen slapen er in één nestkast?
Soms heel veel. De Britse RSPB meldt dat er ooit meer dan 60 winterkoningen dicht tegen elkaar in één nestkast werden gevonden om warm te blijven. In een wintertelling van de BTO in 2010 tot 2011 telde de grootste groep 51 vogels, en winterkoningen in nestkasten sliepen gemiddeld met ongeveer tien tegelijk in één kast.
