Uilenkast: maten en plaatsing voor kerkuil, steenuil en bosuil

Een uilenkast werkt als hij past bij de uil en bij het landschap. Voor de steenuil gebruik je een lange kast met een opening van ongeveer 65 tot 70 mm en een marterveilige gang, in een knotwilg, fruitboom of schuur op een erf bij open grasland. Voor de bosuil hang je een grote, diepe kast hoog in een oude boom. Voor de kerkuil zet je een ruime kast binnen in een schuur of stal bij uitgestrekt grasland. Hang de kast in de herfst.

In de Engelse versie van dit artikel gaat het over Noord-Amerikaanse soorten als de oostelijke schreeuwuil, die in Europa niet voorkomt. Deze versie gaat uit van de uilen die in Nederland en België in kasten broeden. Veel Amerikaanse kastmerken zijn hier niet te koop, en het aanbod van uilenkasten verschilt per land.

Snel antwoord: de basis van een uilenkast

• Kies eerst de uil. Steenuilen leven in kleinschalig boerenland met erven, knotwilgen en boomgaarden. Bosuilen leven in bossen, landgoederen en oude parken. Kerkuilen hebben open jachtgebied nodig: weilanden, dijken, ruige bermen en slootkanten.
• Steenuilkast: opening van ongeveer 65 tot 70 mm, lange kast met een donkere nestruimte en een marterveilige indeling.
• Bosuilenkast: grote, diepe kast met een ruime opening, hoog in een oude boom.
• Kerkuilkast: opening van ongeveer 11 à 12 cm hoog, grote bodem, binnen in een schuur of stal.
• Doe altijd een laag houtsnippers of grof zaagsel op de bodem. Uilen bouwen geen nest.
• Geen stokje, geen verf binnen, afwatering in de bodem en een klep om te openen.
• Hang de kast in de herfst of vroege winter en reken op een wachttijd van één tot drie seizoenen.

Hoe we deze gids hebben gemaakt

We hebben deze uilenkasten niet zelf opgehangen of gevolgd. Deze gids is gebaseerd op onderzoek. Maten en plaatsingsadvies komen uit gepubliceerde richtlijnen van vogelorganisaties en uilenwerkgroepen, waaronder NestWatch van het Cornell Lab of Ornithology en de Britse Barn Owl Trust, aangevuld met algemeen advies van Nederlandse en Belgische organisaties. Omdat de Amerikaanse merken uit het Engelse origineel hier nauwelijks verkrijgbaar zijn, beschrijven we duidelijke typen kasten in plaats van specifieke modellen. Waar maten per bron verschillen, geven we een richtmaat en raden we aan de bouwtekening van een lokale werkgroep te volgen.

Welke uilen gebruiken een uilenkast?

Alleen uilen die in holtes broeden, gebruiken dichte kasten. In Nederland en België zijn dat vooral de steenuil, de bosuil en de kerkuil. De ransuil broedt in oude nesten van kraaien en eksters, en de oehoe broedt op richels, in groeves of op de grond. Die twee gebruiken geen gewone uilenkast.

Steenuil. Een kleine, gedrongen uil met gele ogen en een wat bozige blik, zo groot als een merel maar veel steviger. Hij leeft in kleinschalig agrarisch landschap met erven, knotwilgen, hoogstamboomgaarden en beweid grasland. Hij jaagt op muizen, grote insecten en regenwormen, vaak lopend over korte grasvegetatie. Een flink deel van de steenuilen in Nederland en België broedt in nestkasten, en werkgroepen, onder meer verenigd in het Steenuilenoverleg Nederland (STONE), volgen veel van die kasten.

Bosuil. De meest voorkomende uil in bossen, landgoederen, oude parken en groene villawijken met grote bomen. Zijn roep is het bekende trillende “hoe-hoe-hoeoeoe” van het mannetje, beantwoord door een scherp “kewiek” van het vrouwtje. Bosuilen broeden in holle bomen en nemen grote kasten goed aan.

Kerkuil. Een lichte uil met een hartvormig gezicht die laag over grasland jaagt op muizen, vooral veldmuizen. In Nederland broedt het overgrote deel van de kerkuilen in nestkasten, meestal in schuren, stallen en kerktorens. Dat is grotendeels te danken aan vrijwilligers van kerkuilwerkgroepen die er kasten hebben geplaatst.

Voor een gewone tuin is een uilenkast meestal niet de juiste keuze. Wie aan de rand van een dorp, op een erf of bij een landgoed woont, heeft wel een reële kans. Meer over hoe uilen jagen lees je in waarom vliegen uilen geruisloos.

Welke maat uilenkast heb ik nodig?

De uil bepaalt de maat. Een steenuilkast is lang en smal, een bosuilenkast groot en diep, een kerkuilkast zo groot als een flinke kist. De tabel hieronder geeft richtmaten. Waar bronnen verschillen, volg je de bouwtekening van een uilenwerkgroep of vogelorganisatie.

Maattabel uilenkast

De kerkuilmaten zijn minimummaten die in Britse en Amerikaanse richtlijnen worden genoemd. Nederlandse kerkuilwerkgroepen werken vaak met grotere, langwerpige kasten binnen in schuren, die ruimte bieden aan een groot broedsel. Twee dingen zijn bij elke uilenkast het belangrijkst. Het invlieggat bepaalt wie er binnenkomt. De afstand tussen gat en nest houdt jongen binnen tot ze klaar zijn en eieren buiten bereik van rovers. Voor andere soorten, zie onze tabel met invlieggaten per vogelsoort.

Keuzetabel: gaan uilen mijn kast gebruiken?

Een perfecte kast op de verkeerde plek blijft leeg. Vergelijk je terrein eerst met deze tabel.

Een eenvoudige test: luister op een windstille avond in de late winter buiten. Bosuilen roepen dan volop, steenuilen roepen vooral in het voorjaar in de schemering, en kerkuilen geven een schorre, krijsende roep in plaats van een oehoe. Hoor je ze, dan heeft een kast een echte kans. Met Merlin Sound ID kun je controleren wat je hoort.

Waar hang je een uilenkast op?

Hang een steenuilkast in een knotwilg, fruitboom of schuur bij open grasland, een bosuilenkast hoog in een oude boom, en een kerkuilkast binnen in een schuur of stal. Alle drie hebben een vrije aanvliegroute nodig.

Steenuilkast plaatsen

1. Kies een knotwilg, hoogstamfruitboom of schuur. Een steenuilkast ligt vaak horizontaal op een dikke tak of in de kruin van een knotwilg, of hangt binnen in een open schuur.
2. Zorg voor kort gras in de buurt. Steenuilen jagen graag op beweid grasland, gazons en paden, waar ze prooien makkelijk zien.
3. Maak de kast marterveilig. De steenmarter is een belangrijke rover van steenuilnesten. Een binnengang of tussenschot houdt het nest buiten zijn bereik.
4. Laat takken of een rand in de buurt, zodat jonge uilen naar buiten kunnen klimmen en oefenen.
5. Let op water. Open drinkbakken en regentonnen zijn verdrinkingsvallen voor jonge steenuilen. Een drijvende plank of afdekking helpt.

Bosuilenkast plaatsen

1. Kies een oude, stevige boom aan de rand van bos, in een landgoed of in een park.
2. Hang hoog, vaak 4 meter of meer, met de opening vrij van dichte takken.
3. Zorg voor een stevige bevestiging. Een grote houten kast is zwaar, zeker als hij nat is. Gebruik draad of bevestiging die meegroeit en de boom niet insnoert.
4. Denk aan je eigen veiligheid. Een bosuil kan agressief zijn als je te dicht bij een nest met jongen komt.

Kerkuilkast plaatsen

1. Plaats hem binnen in een schuur of stal, hoog en donker, met een opening in de gevel naar buiten.
2. Zorg voor open land. Kerkuilen jagen laag over ruig grasland, dijken, bermen en slootkanten. Een kast midden in bos is zinloos.
3. Vraag advies aan een kerkuilwerkgroep. In Nederland en België helpen vrijwilligers bij het plaatsen van kasten en volgen ze de broedsels.
4. Houd rekening met geluid. Jonge kerkuilen sissen en krijsen ‘s nachts weken achter elkaar.

Voor bevestiging en materiaal zie onze gids over een nestkast ophangen aan een paal, boom of muur. Gebruik voor uilenkasten zwaardere bevestiging.

Wanneer hang je een uilenkast op?

Hang een uilenkast in de herfst of vroege winter. Uilen kiezen hun roest- en broedplek maanden voordat ze eieren leggen, en een kast die pas in het voorjaar hangt, is vaak te laat voor dat jaar.

Bosuilen zijn vroege broeders: ze leggen vaak al in februari of maart. Steenuilen en kerkuilen leggen meestal vanaf april. Kerkuilen kunnen in jaren met veel muizen een tweede broedsel hebben, soms tot laat in de zomer. Uilen gebruiken kasten ook buiten het broedseizoen om te rusten, dus een kast die in november hangt, kan binnen enkele weken bewoond zijn. Voor andere soorten, zie wanneer hang je een nestkast op.

Gaan uilen echt een uilenkast gebruiken?

Vaak wel, als het leefgebied klopt. De meeste Nederlandse kerkuilen en een groot deel van de steenuilen broeden inmiddels in kasten, en bosuilen nemen kasten goed aan in bos en park. In ongeschikt leefgebied kan een kast wel altijd leeg blijven.

Om de kans te vergroten:

• Doe een laag grove houtsnippers of grof zaagsel in de kast, geen fijn stof dat samenklontert en nat blijft.
• Hang een tweede kast in de buurt. Een alternatief nest helpt als de eerste kast door kauwen of holenduiven wordt ingenomen.
• Gebruik geen rattengif. Uilen eten vergiftigde muizen en ratten.
• Houd licht uit de buurt van de kast en de aanvliegroute.
• Zorg voor jachtgebied. Ruige graslandranden, bermen en takkenhopen geven muizen en insecten een plek.
• Geef het tijd. Komt er na drie jaar niets, verplaats de kast dan dichter bij open jachtgebied.

Tekenen van gebruik zijn witte uitwerpselen onder de opening, braakballen op de grond en kleine veertjes bij het gat.

Wat trekt er nog meer in een uilenkast, en wat doe je eraan?

Kauwen, holenduiven, spreeuwen, eekhoorns en steenmarters zijn de gebruikelijke concurrenten en rovers. Torenvalken gebruiken ook graag uilenkasten, zeker kerkuilkasten.

• Kauwen vullen kasten met takjes. Een bezet kauwennest moet je laten zitten, want alle wilde vogels zijn beschermd. Wel kun je buiten het broedseizoen oud nestmateriaal verwijderen.
• Holenduiven en spreeuwen zijn inheemse vogels die ook beschermd zijn. Laat een bezet nest met rust en hang eventueel een extra kast.
• Eekhoorns vullen kasten met bladeren. Hang de kast zo dat eekhoorns er niet vanaf een overhangende tak op kunnen springen.
• Steenmarters halen eieren en jongen uit kasten. Een marterveilige gang of indeling is de beste verdediging.
• Torenvalken zijn welkome bewoners. Laat ze broeden en hang een extra kast voor de uilen.

Uilen zijn in Nederland en België beschermd onder de Europese Vogelrichtlijn en de nationale natuurwetgeving. Verstoor nooit een bezet nest.

Hoe maak je een uilenkast schoon, en hoe vaak?

Maak een uilenkast één keer per jaar schoon, na het broedseizoen en ruim voor het volgende. Voor bosuilen, die al vroeg in het jaar beginnen, is de late herfst het veiligste moment.

1. Controleer of de kast leeg is. Uilen gebruiken kasten ook in de winter om te rusten, dus kijk voorzichtig.
2. Draag handschoenen en een stofmasker. Oude braakballen en uitwerpselen zijn stoffig.
3. Schraap oud materiaal eruit, inclusief oude nesten van kauwen of spreeuwen.
4. Controleer de constructie: schroeven, afwatering, klep en bevestiging.
5. Doe nieuwe houtsnippers of grof zaagsel in de kast. Kerkuilen bouwen zelf een laag uit vergruisde braakballen, dus daar volstaat een dunne laag.

Open een uilenkast nooit tijdens het leggen of vroege broeden, omdat het vrouwtje het nest dan kan verlaten. Bij kerkuil- en steenuilkasten die door een werkgroep worden gevolgd, laat je de controle bij voorkeur aan hen over. Voor de volledige werkwijze, zie een nestkast schoonmaken: wanneer en hoe.

Wat kost een uilenkast?

Een steenuilkast is relatief betaalbaar om te kopen of te bouwen. Een bosuilenkast en vooral een kerkuilkast kosten meer, omdat ze veel meer materiaal vragen. Bij alle drie is het veilig ophangen op hoogte vaak de grotere uitgave: een stevige ladder, zware bevestiging en een tweede persoon om te helpen.

Moet ik een uilenkast kopen of zelf bouwen?

Bouw hem zelf als je basisgereedschap hebt en een beproefde bouwtekening volgt. Koop hem als je zeker wilt zijn dat de details kloppen. Een steenuilkast is een goed eerste bouwproject. Een kerkuilkast is groot en zwaar.

Bouw hem zelf als je planken van ongeveer 18 tot 20 mm recht kunt zagen, een schoon rond gat kunt maken met een gatenzaag en een bouwtekening volgt van een vogelorganisatie of uilenwerkgroep. Gebruik onbehandeld hout of buitenmultiplex en laat de binnenkant onbehandeld.

Koop hem als je zeker wilt zijn van de juiste details, zoals een marterveilige gang in een steenuilkast, of als de kast nog deze herfst moet hangen.

Een lokale uilenwerkgroep kan je vaak adviseren over bouw en plaatsing.

Checklist voor een uilenkast

Een goede kast voldoet aan elke regel:

• Opening passend bij je uil: ongeveer 65 tot 70 mm voor steenuilen, ongeveer 11 à 12 cm hoog voor kerkuilen
• Ruime afstand tussen opening en nest
• Wanden van ongeveer 18 tot 20 mm dik, binnenkant onbehandeld
• Afwatering in de bodem en ventilatie bij het dak
• Een klep of deksel dat open kan voor de schoonmaak
• Een dak dat over de opening steekt
• Een ruwe binnenwand of klimlatjes onder de opening
• Geen stokje
• Houtsnippers of grof zaagsel op de bodem
• Een plaats en bevestiging die passen bij je terrein, met bescherming tegen marters

Uilenkasten vergeleken

Steenuilkast met marterveilige gang: beste voor steenuilen

Wat het is: Een lange houten kast met een binnengang of tussenschot tussen de opening en de nestruimte.

Voor wie: Erven, boomgaarden en weilanden met knotwilgen in het buitengebied.

Belangrijkste kenmerken: Een opening van ongeveer 65 tot 70 mm, een donkere nestruimte, een marterveilige indeling en een klep of deksel voor controle.

Sterke punten: Het ontwerp is afgestemd op de grootste bedreiging voor steenuilnesten, de steenmarter.

Minpunten: Kauwen en holenduiven nemen deze kasten ook in. Zonder open grasland in de buurt blijft de kast leeg.

Sla hem over als: je geen erf, boomgaard of open land in de buurt hebt.

Bekijk de prijs op Amazon

Bosuilenkast: beste voor bosuilen

Wat het is: Een grote, diepe houten kast met een ruime opening.

Voor wie: Wie aan de rand van bos, bij een landgoed of een oud park woont.

Belangrijkste kenmerken: Dikke wanden, een diepe nestruimte en een stevige bevestiging hoog in een oude boom.

Sterke punten: Bosuilen nemen kasten goed aan, zeker waar holle bomen schaars zijn.

Minpunten: Groot en zwaar, en ophangen en schoonmaken op hoogte vraagt een stevige ladder en hulp.

Sla hem over als: je geen oude bomen hebt of niet veilig op hoogte kunt werken.

Bekijk de prijs op Amazon

Kerkuilkast: beste voor kerkuilen

Wat het is: Een grote, donkere kast die binnen in een schuur of stal komt, achter een opening in de gevel.

Voor wie: Boerderijen en erven naast uitgestrekt grasland.

Belangrijkste kenmerken: Een ruime opening, een grote bodem en een donkere, rustige plek hoog in het gebouw.

Sterke punten: Kasten zijn in Nederland de belangrijkste broedplek van kerkuilen geworden.

Minpunten: Groot en zwaar, en alleen zinvol met een geschikte schuur en open land. Jongen maken ‘s nachts veel lawaai.

Sla hem over als: je geen schuur of stal en geen grasland in de buurt hebt.

Bekijk de prijs op Amazon

Veelgemaakte fouten met uilenkasten

• Verkeerd leefgebied: een kerkuilkast in een bosrijke wijk, of een steenuilkast zonder open grasland in de buurt.
• Te laag of te makkelijk bereikbaar: marters en katten komen er dan bij. Zie katten en vogels: je tuin veilig maken.
• Geen bodemlaag, zodat eieren wegrollen en afkoelen.
• Een stokje of verf aan de binnenkant.
• Ophangen in het voorjaar in plaats van in de herfst.
• Controleren tijdens het leggen of vroege broeden.
• Rattengif in de buurt.

Wat zijn de alternatieven voor een uilenkast?

Past een uilenkast niet bij je terrein, maak het dan aantrekkelijker voor uilen: laat veilige oude en holle bomen staan, houd ruige graslandranden en takkenhopen voor muizen en insecten, en doe onnodige buitenverlichting uit.

Voor kleine tuinen is een nestkast voor zangvogels het makkelijke alternatief. Ons overzicht van de beste vogelhuisjes behandelt kasten voor mezen, mussen en roodborsten. Op grotere terreinen in het buitengebied is een torenvalkkast een goede aanvulling, voor een andere muizenjager.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Natuurpunt
• Barn Owl nestboxes, Barn Owl Trust
• Barn Owl nest box guidance, NestWatch, Cornell Lab of Ornithology
• Barn Owl, All About Birds, Cornell Lab of Ornithology