Nestkast in de winter: een warme slaapplaats voor vogels

Een nestkast in de winter is voor veel kleine vogels een slaapplaats. Mezen, winterkoningen, boomklevers en mussen overnachten erin, beschut tegen wind, regen en vorst. Laat de kast hangen, maak hem in de herfst schoon, dicht een deel van de ventilatie af en doe er niets in: meer is meestal niet nodig.

Over nestkasten gaat het vooral in het voorjaar: de maat van het invlieggat, de eerste eieren en uitvliegende jongen. Toch is een goede kast het hele jaar nuttig. In lange winternachten gaat een groot deel van de energie van een kleine vogel op aan warm blijven, en een droge holte zonder tocht maakt dat makkelijker. Deze gids legt uit wat een slaapkast anders maakt dan een broedkast, welke vogels hem gebruiken en hoe je je bestaande nestkast winterklaar maakt. Hij is gebaseerd op het Cornell Lab of Ornithology, NestWatch, de British Trust for Ornithology (BTO), de Franse LPO, Vroege Vogels en een studie van de universiteit van Lund.

Gebruiken vogels nestkasten echt in de winter?

Ja, en vaker dan je denkt. De beste cijfers komen van het BTO, dat vrijwilligers van zijn Garden BirdWatch bij schemer en dageraad nestkasten en andere holtes liet controleren.

Bron: BTO Garden BirdWatch, Roosting Survey, directe waarnemingen.

Twee patronen springen eruit. Pimpelmezen slapen meestal alleen en jagen volgens het BTO zelfs soortgenoten weg als goede slaapplekken schaars zijn. Winterkoningen doen het omgekeerde en kruipen dicht tegen elkaar. Het Britse record is 63 winterkoningen in één nestkast. Andere holtes, zoals spleten in muren en onder daken, herbergden gemiddeld nog grotere groepen dan nestkasten, waarschijnlijk omdat ze warmte van het huis meekrijgen.

Ook boomklevers, spreeuwen en ringmussen werden slapend in kasten gezien, alleen minder vaak. Vroege Vogels meldt dat er in de winter tot tien vogels in één kast gevonden zijn, vooral mezen en boomkruipers. Een nestkast is dus geen gegarandeerde slaapplek voor elke nacht, maar wel een optie die vogels graag benutten.

Wat is het verschil tussen een slaapkast en een nestkast?

Het draait om de warmte. Een broedkast moet in voorjaar en zomer koel en droog blijven, een slaapkast moet in een winternacht warme lucht vasthouden.

Het Cornell Lab beschrijft slaapkasten als kasten die moeten voorkomen dat de lichaamswarmte van de vogels ontsnapt. Omdat warme lucht opstijgt, zit het gat onderaan. De vogels zitten op stokjes daarboven, in een laag warmere lucht. Bij een gewone broedkast met een hoog gat ontsnapt die lucht juist.

Echte slaapkasten zijn in Nederlandse en Belgische tuincentra zeldzaam. Geen probleem: een gewone mezenkast is met een paar handelingen winterklaar te maken.

Welke vogels slapen in een nestkast?

Holenbroeders. Een soort die in het voorjaar in een boomholte of nestkast broedt, slaapt in de winter graag in een holte. Vogels met een open nest, zoals merel, vink en houtduif, overnachten in dichte hagen, klimop en naaldbomen.

De meest waarschijnlijke gasten in een Nederlandse of Vlaamse tuin:

• Pimpelmees en koolmees, de vaste gebruikers
• Zwarte mees, vooral in tuinen met naaldbomen
• Winterkoning, vaak in groepjes
• Boomklever
• Huismus en ringmus, vooral in grotere kasten
• Boomkruiper, die volgens Vroege Vogels ook beschutting zoekt in kasten

Zie je mezen of winterkoningen bij de voederplek, dan heb je de juiste vogels voor een winterkast. Onze gidsen over de mezenkast en de nestkast voor de winterkoning behandelen dezelfde soorten in het broedseizoen.

Hoeveel helpt een slaapplaats een kleine vogel?

Een beschutte slaapplek beperkt het warmteverlies, en dat is in een winternacht de grootste kostenpost voor een kleine vogel. Kleine vogels hebben veel lichaamsoppervlak voor hun gewicht en koelen snel af.

Vogels hebben verschillende strategieën. Ze zetten hun veren op, stoppen snavel en poten weg, rillen om warmte te maken, en sommige laten ‘s nachts hun lichaamstemperatuur zakken. Onderzoekers van de universiteit van Lund in Zweden, die pimpel- en koolmezen bestudeerden die in nestkasten sliepen, verwijzen naar eerder werk waaruit blijkt dat die nachtelijke daling minstens 10 tot 30 procent energie kan besparen. Overdag ligt hun lichaamstemperatuur rond 41 tot 43 °C, dus een paar graden minder is een echte besparing.

Een kast helpt op nog drie manieren:

1. Geen wind. Wind blaast de laag warme lucht uit het verenkleed. In een dichte kast valt de windchill weg.
2. Droog. Natte veren isoleren slecht. De kast houdt regen, natte sneeuw en sneeuw buiten.
3. Gedeelde warmte. Waar vogels tegen elkaar aan zitten, zoals winterkoningen, verliest elke vogel minder warmte.

Er is wel een kanttekening. Dezelfde studie uit Lund liet zien dat jonge mezen in een kast op de geur van een roofdier reageerden door hun temperatuur hoger te houden, wat meer energie kost. Een slaapplaats helpt alleen als vogels zich er veilig voelen. Daarom zijn plek en bescherming tegen predatoren net zo belangrijk als de kast zelf. Lees meer in hoe houden vogels zich warm in de winter.

Hoe maak je een nestkast winterklaar?

In zes eenvoudige stappen. Het Cornell Lab en NestWatch raden allebei aan om bestaande nestkasten aan te passen in plaats van nieuwe te kopen.

1. Eerst schoonmaken. Oud nest eruit, binnenkant met kokend water uitspoelen, laten drogen en losse planken vastzetten. Onze gids nestkast schoonmaken gaat dieper in op moment en werkwijze.
2. Voorkant omdraaien. Kan de voorkant eraf, zet hem dan ondersteboven terug, zodat het gat onderaan zit. Bij veel eenvoudige kasten kan dat.
3. Stokjes aanbrengen. Zet twee of drie takjes of dunne rondhoutjes dwars, op verschillende hoogtes, boven het gat.
4. Ventilatie grotendeels dichten. Vul ventilatiespleten en afvoergaatjes met tochtstrip van schuim, lapjes of hooi, of plak ze aan de buitenkant af. Volgens NestWatch is het doel de wind buiten te houden.
5. Niet helemaal afsluiten. Volgens de National Wildlife Federation inspecteren vogels een kast voordat ze erin gaan en mijden ze een pikdonkere binnenkant.
6. In de late winter terugzetten. Haal voor het broedseizoen de afdichting weg en zet de voorkant weer goed, zodat de jongen genoeg lucht krijgen.

Schuimtochtstrip is de netste oplossing, omdat het spleten goed vult en in het voorjaar makkelijk weer los te trekken is.

Waar herken je een goede slaapkast aan?

Hij is stevig, dicht en eenvoudig. Let bij aankoop of zelfbouw op deze punten:

• Laag invlieggat. Het gat zit in het onderste derde deel van de voorkant.
• Juiste gatmaat. Het Cornell Lab noemt ongeveer 5 cm voor de meeste kleine vogels en ongeveer 3,8 cm om spreeuwen buiten te houden. Voor alleen mezen volstaan de gewone maten: Vroege Vogels geeft 2,8 cm voor de pimpelmees en 3,2 cm voor de koolmees. Zie ook onze tabel invlieggat per vogelsoort.
• Stokjes binnenin. Meerdere korte rondhoutjes, verspringend geplaatst, zodat vogels niet op elkaar zitten. Spechten houden van ruwe binnenwanden om zich aan vast te klampen, daarom hebben sommige kasten ingekraste wanden.
• Weinig ventilatie. Een slaapkast heeft wat lucht nodig, maar veel minder dan een broedkast.
• Dik, onbehandeld hout. Vroege Vogels adviseert hout van minstens 1,5 cm dik voor een stabiele temperatuur. Geen donkere verf aan de buitenkant en geen beitsmiddel aan de binnenkant.
• Makkelijk te openen. Een klapdak of zijwand maakt de jaarlijkse schoonmaak eenvoudig.
• Geen stokje buiten. Een stokje onder het gat helpt vooral rovers.

Zoals de National Wildlife Federation opmerkt, is er weinig onderzoek naar de ideale slaapkast. Maak je dus niet druk om precieze maten. Het lage gat, de stokjes en een dichte bouw tellen het meest.

Waar hang je de kast in de winter op?

Hoog, uit de wind, gericht op de winterzon en buiten bereik van rovers.

• Uit de wind. Het Cornell Lab adviseert een plek buiten de overheersende wind. Kijk waar bij jou wind en slagregen meestal vandaan komen en draai het gat de andere kant op. Naast een haag, muur of naaldbomen is ideaal.
• Richting. Vroege Vogels adviseert het gat op het noordoosten of zuidoosten te richten, tegen regen en hitte. De LPO noemt oost tot zuidoost en een plek die niet de hele dag in de volle zon of in de schaduw ligt. Dat is handig als de kast in het voorjaar weer als broedkast dient. NestWatch raadt voor de winter een plek met lange middagzon aan, zodat de kast ‘s avonds nog warm is.
• Hoogte. Vroege Vogels noemt 2 tot 3 meter voor kool- en pimpelmees. Volgens de National Wildlife Federation zijn er aanwijzingen dat vogels in de winter hoger hangende slaapplekken verkiezen, misschien omdat ze zich daar veiliger voelen.
• Bevestiging. Een gladde metalen paal met een kraag eronder is het veiligst, omdat katten, marters en ratten makkelijk in bomen en houten palen klimmen. Meer in nestkast ophangen aan paal, boom of muur en over palen en kragen.
• Afstand tot de voederplek. Houd wat afstand tot drukke voederplekken, zodat het af en aan vliegen in de schemer geen aandacht op de kast vestigt.

Wanneer hang je een kast op voor de winter?

In de herfst, uiterlijk in oktober of november. Dan hebben vogels tijd om hem te ontdekken voor de koudste nachten.

Als de dagen korter worden, zoeken vogels hun winterslaapplek, en een kast die al hangt wordt eerder gebruikt dan een die pas bij vorst verschijnt. Er is ook een bonus: Vroege Vogels wijst erop dat vogels aan een kast die in de herfst hangt kunnen wennen, waardoor ze er in het voorjaar eerder gaan broeden. Onze gids wanneer hang je een nestkast op behandelt de voorjaarsplanning.

Hoort er nestmateriaal in de kast?

Nee. Laat de kast schoon en leeg, op de stokjes na.

Vogels nemen geen nestmateriaal mee naar hun winterslaapplaats, en Vroege Vogels benadrukt dat je er niets in hoeft te doen. Stro, watten of dierenhaar worden vochtig, trekken mijten en vlooien aan en nemen de ruimte in waar vogels tegen elkaar aan kruipen. Watten en pluis uit de droger kunnen ook om de tenen draaien. Een droge kast houdt de warmte prima vast.

Werken slaapnestjes van wilgentenen of kokos?

Soms, maar minder vaak dan kasten. De kleine gevlochten slaapnestjes uit het tuincentrum zijn vooral iets voor de winterkoning.

In de Roosting Survey van het BTO werden zo’n 60 van deze nestjes gevolgd, en ongeveer drie op de vier bleven leeg. Winterkoningen waren goed voor ongeveer 20 procent van de waarnemingen en waren de enige soort die ze geregeld gebruikte. Als ze dat deden, zaten er gemiddeld bijna zeven in een nestje.

Slaapnestjes zijn dus goedkoop en kunnen geen kwaad. Hang er een laag in een dichte haag of onder een afdakje als je winterkoningen in de tuin hebt. Een echte houten kast met een laag gat biedt meer vogels een betere kans.

Hoe bescherm je de kast tegen katten en marters?

Maak hem lastig bereikbaar en lastig toegankelijk. Een kast vol slapende vogels is een makkelijke prooi als een rover erbij kan.

• Hang hem aan een gladde metalen paal met een kraag eronder, zoals het Cornell Lab en NestWatch aanraden.
• Geen stokje aan de buitenkant onder het gat.
• Een dikke voorkant of een beschermplaat voor het gat voorkomt dat een poot ver naar binnen reikt.
• Houd afstand tot schuttingen, daken en takken waar een kat vanaf kan springen.
• Open de kast niet ‘s nachts en schijn er niet in met een lampje. Heb je een nestkast met camera, zet hem dan in de winter aan: het BTO vraagt camerabezitters juist om slapende vogels te melden.

Wanneer en hoe maak je de kast schoon?

Eén keer per jaar, in de herfst na het broedseizoen. De LPO raadt september of oktober aan, omdat je dan minder kans hebt vleermuizen, slaapmuizen of wespen te storen die er misschien in zitten.

Na de winter liggen er poep, veren en soms parasieten in de kast. Haal alles eruit, spoel de binnenkant met kokend water en laat hem volledig drogen in de zon. Insecticiden of vlooienpoeder zijn niet nodig, kokend water volstaat. Draag handschoenen en was daarna je handen. Slapen er in de late winter nog vogels in, wacht dan met terugzetten tot een zachte dag.

En vogels die geen kast gebruiken?

De meeste tuinvogels gaan nooit een kast in. Merels, vinken, lijsters en duiven slapen in dichte begroeiing. Geef hen dat ook.

• Groenblijvers. NestWatch raadt aan groenblijvende bomen en struiken te houden, waar vogels zonder holte beschutting zoeken en in strenge nachten vaak dicht tegen elkaar zitten.
• De oude kerstboom. NestWatch stelt ook voor de afgedankte kerstboom na de feestdagen buiten te zetten, als tijdelijke schuilplaats tot de naalden vallen.
• Takkenril en klimop. Een losse stapel takken of een muur met klimop biedt winterkoning, heggenmus en mus meteen dekking. Zo maak je een takkenhoop voor vogels.
• Voer en water. Een slaapplaats helpt alleen als vogels overdag genoeg eten. Regelmatig voeren in de winter en open water dragen net zoveel bij aan overleving als een warme kast.

Veelgemaakte fouten met een nestkast in de winter

Deze fouten laten de kast leeg of maken hem riskant:

• De kast in de herfst weghalen. Juist in de winter heeft hij nut.
• Pas in januari ophangen. Vogels kiezen hun slaapplek als de nachten kouder worden. De herfst is beter.
• Alle ventilatie open laten. Een kast met open spleten en een hoog gat is een tochtige slaapkamer.
• Helemaal afsluiten. Een pikdonkere kast wordt gemeden. Laat een beetje licht en lucht toe.
• Volstoppen met stro of watten. Leeg en droog is beter dan vol en vochtig.
• Het gat in de wind draaien. Kijk waar bij jou de koude wind vandaan komt en richt het gat de andere kant op.
• Aan een houten paal zonder bescherming hangen. Katten en marters klimmen er zo in.
• Vergeten terug te zetten in het voorjaar. Een aangepaste kast heeft voor het broedseizoen weer ventilatie en zijn gewone voorkant nodig, anders kunnen de jongen het te warm krijgen.
• Direct resultaat verwachten. Veel kasten blijven een seizoen leeg. Laat hem hangen: de volgende winter of in het voorjaar als broedkast kan hij alsnog ontdekt worden.

Zoek je een kast die allebei kan, dan helpt ons overzicht van de beste nestkasten. Een model met afneembare voorkant bouw je elk seizoen om van broedkast naar slaapkast en terug.

Bronnen

• Attract Birds With Roost Boxes, Cornell Lab of Ornithology (All About Birds)
• Winter-Proofing Your Birdhouse, NestWatch (Cornell Lab)
• Roosting Survey: directe waarnemingen, British Trust for Ornithology
• Nestkasten nu ophangen, Vroege Vogels (BNNVARA)
• Nichoirs pour passereaux, LPO Alsace (PDF)
• Age-dependent effects of predation risk on night-time hypothermia in two wintering passerine species, Andreasson, Nord en Nilsson, Oecologia (2019)