Zieke vogels bij het voederhuisje: signalen en wat je doet

Zie je een zieke vogel bij je voederhuisje, haal dan de voederplekken die hij gebruikt ongeveer twee weken weg, ontsmet ze in een oplossing van hooguit 1 deel bleek op 9 delen water, hark zaad en uitwerpselen eronder op en schrob het vogelbad. Probeer de vogel niet zelf te behandelen. Bel een vogelopvang als een vogel hulp nodig heeft, en meld opvallend veel dode vogels bij de instanties die sterfte onder wilde dieren onderzoeken.

Die stappen komen van Project FeederWatch en het Cornell Lab of Ornithology, en ze sluiten aan bij wat Europese vogelorganisaties adviseren. De redenering is eenvoudig: een voederplek brengt vogels dichter bij elkaar dan ze normaal samenkomen, en als een zieke vogel naast gezonde vogels eet, wordt de voederplek een ontmoetingspunt voor ziekte. Door het voer een tijdje weg te halen, verspreiden de vogels zich en doorbreek je de keten.

Kort antwoord: wat je doet als je een zieke vogel ziet

1. Haal de voederplekken weg die de zieke vogel gebruikt, ongeveer twee weken. Zien meerdere vogels er ziek uit, haal dan alles weg.
2. Maak elk voederhuisje schoon en ontsmet het. Schrob vuil weg, laat het weken in een verdunde bleekoplossing (hooguit 1 deel bleek op 9 delen water), spoel goed na en laat het volledig drogen.
3. Maak de grond schoon. Hark zaad, doppen en uitwerpselen onder de voederplek op en doe ze in een zak.
4. Leeg en schrob het vogelbad, en vul het met vers water, of zet ook het bad tijdelijk droog.
5. Behandel de vogel niet zelf. Bel een vogelopvang of de dierenambulance voor advies.
6. Meld dode vogels als je er meerdere vindt of een uitbraak vermoedt.
7. Hang schone voederhuisjes terug en blijf daarna elke week of twee schoonmaken.

Signalen van een zieke vogel bij het voederhuisje

Gezonde vogels zijn alert, schuw en vliegen snel weg. Een zieke vogel gedraagt zich vaak anders.

Signalen overlappen, en je kunt een ziekte niet betrouwbaar op het oog vaststellen. Het goede nieuws is dat de aanpak in de tuin voor allemaal vrijwel hetzelfde is: voederplekken weghalen, grondig schoonmaken en professionele hulp zoeken voor individuele vogels.

Niet elke vreemd uitziende vogel is ziek

Sommige dingen die er zorgwekkend uitzien, zijn normaal:

• Kale of vlekkerige koppen bij merels, spreeuwen en gaaien in de nazomer en herfst hebben vaak te maken met de rui of met veermijten. De vogel ziet er verder meestal gezond en actief uit. Is hij alert en eet hij normaal, dan hoef je de voederplek niet weg te halen.
• Opgezette veren op een koude ochtend zijn normale isolatie. Gezonde vogels zetten hun veren op in de kou, maar blijven alert en vliegen weg als ze schrikken.
• Uitgevlogen jongen kunnen er in de zomer slordig en onhandig uitzien. Zie onze gids over wat je doet als je een jonge vogel vindt.

De combinatie om op te letten is opgezette veren plus lusteloosheid, vooral als de vogel niet wegvliegt terwijl andere dat wel doen.

Veelvoorkomende vogelziekten bij voederplekken

Trichomonose

Trichomonose wordt veroorzaakt door een eencellige parasiet, Trichomonas gallinae, die leeft in het bovenste deel van het spijsverteringskanaal van duiven en ook veel andere soorten ziek kan maken. Het veroorzaakt ontstekingen in keel en slokdarm, waardoor slikken moeilijk wordt en de vogel uiteindelijk kan verhongeren. De parasiet verspreidt zich via besmet voer en water, wanneer ouders hun jongen voeren en wanneer roofvogels besmette prooien eten.

In West-Europa is trichomonose vooral bekend geworden doordat het sinds het midden van de jaren 2000 veel groenlingen en ook vinken trof. De groenling is sindsdien in Nederland, België en Groot-Brittannië sterk afgenomen, en deze ziekte wordt als een belangrijke oorzaak gezien. Houtduiven, Turkse tortels en stadsduiven zijn veelvoorkomende dragers bij voederplekken. Een groenling, vink of duif met een natte, plakkerige kop, kwijl of uitgebraakt zaad, of herhaalde mislukte pogingen om te slikken, kan het hebben. Omdat water de parasiet kan overdragen, moet je vogelbaden tijdens een uitbraak legen en schoonmaken.

Salmonellose

Salmonellose wordt veroorzaakt door Salmonella-bacteriën en verspreidt zich volgens Project FeederWatch via uitwerpselen in voer en water. Zieke vogels kunnen mager of opgezet ogen, met gezwollen oogleden en lusteloosheid. Uitbraken treffen vooral soorten die in groepen aan voederplekken eten, zoals huismussen, groenlingen en sijzen in een invasiewinter.

Voedertafels en voerplekken op de grond, waar vogels in het voer staan, zijn bijzonder geschikt om ziekten via uitwerpselen te verspreiden. Project FeederWatch raadt aan te overwegen voedertafels weg te doen als je deze ziekten ziet.

Salmonella kan ook mensen en huisdieren besmetten, dus draag handschoenen en was je handen na het schoonmaken van voederhuisjes.

Vogelpokken

Vogelpokken is volgens Project FeederWatch een virus met twee vormen. De zichtbaarste vorm veroorzaakt wratachtige gezwellen op onbevederde delen, zoals rond de ogen, aan de snavelbasis en op de poten en tenen. De andere vorm veroorzaakt ontstekingen in mond en keel. Het verspreidt zich door direct contact tussen vogels en via besmette oppervlakken zoals voederhuisjes en zitstokken. In West-Europa worden vogelpokken met regelmaat gezien bij koolmezen, maar ook andere tuinvogels kunnen het krijgen.

Oogontsteking door mycoplasma

In Noord-Amerika is een oogziekte bij de roodkopvink bekend, veroorzaakt door de bacterie Mycoplasma gallisepticum, die bij pluimvee luchtwegziekten geeft. De signalen zijn rode, gezwollen, tranende of korstige ogen, en ernstige gevallen kunnen tot blindheid leiden. In Europa komt dit bij tuinvogels veel minder vaak voor, maar oogontstekingen zie je ook hier af en toe, onder meer bij vinkachtigen. Vogels geven zulke infecties aan elkaar door op plekken waar ze samenkomen, en de openingen van buisvoeders zijn een waarschijnlijke route, omdat ontstoken ogen dezelfde oppervlakken raken die gezonde vogels gebruiken. Project FeederWatch raadt aan buisvoeders te ontsmetten als je oogontstekingen ziet.

Aspergillose

Aspergillose is een schimmelinfectie van de luchtwegen die samenhangt met beschimmeld zaad en vochtig afval. Vogels kunnen moeizaam ademen. Voorkomen is eenvoudig: houd zaad droog, gooi zaad weg dat muf ruikt of klonterig of beschimmeld is, en maak de bodem van buisvoeders schoon waar nat zaad zich verzamelt. Onze gids over vogelvoer bewaren legt uit hoe je het droog houdt.

Usutu-virus

Het usutu-virus wordt door muggen overgedragen en treft in Nederland en België vooral merels. Sinds 2016 zijn er in de nazomer herhaaldelijk golven van merelsterfte vastgesteld, gevolgd door onderzoek van onder meer Sovon en het Dutch Wildlife Health Centre. Zieke merels kunnen lusteloos zijn, hun evenwicht verliezen of opgezet op de grond zitten. Het virus gaat niet via het voederhuisje, maar schone vogelbaden waarin je het water vaak ververst, voorkomen dat je tuin een broedplaats voor muggen wordt. Ververs badwater elke paar dagen, bij warm weer liever dagelijks.

Vogelgriep

Project FeederWatch merkt op dat de verschijnselen van vogelgriep per variant verschillen, dat milde vormen bij wilde vogels vaak voorkomen en dat ernstige varianten grote gevolgen kunnen hebben voor wilde vogelpopulaties. Hoogpathogene varianten zijn vooral gemeld bij watervogels, roofvogels en aaseters, veel minder bij typische tuinvogels, maar de situatie wordt voortdurend gevolgd.

Praktische stappen:

• Meld ongewone sterfte, vooral van meerdere vogels tegelijk.
• Raak zieke of dode vogels nooit met blote handen aan.
• Houd je kippen of ander pluimvee, volg dan de actuele regels van de overheid over ophokken en contact met wilde vogels.

Stap voor stap: wat je doet als je een zieke vogel ziet

1. Haal de juiste voederhuisjes weg

Project FeederWatch raadt aan de voederplekken die een zieke vogel gebruikt een paar weken weg te halen. Het Cornell Lab voegt toe dat je bij meerdere zieke vogels alle voederhuisjes minstens een week weghaalt, zodat de vogels zich kunnen verspreiden. In de praktijk dek je met twee weken beide adviezen.

Het weghalen van voer schaadt de gezonde vogels niet. Wilde vogels halen het grootste deel van hun voedsel uit de natuur en schakelen makkelijk over als een voederplek verdwijnt.

2. Maak alles schoon en ontsmet het

Het Cornell Lab adviseert voederhuisjes uit elkaar te halen en ze op een hete stand in de vaatwasser te doen, of met de hand te wassen met zeep en kokend water, of met een verdunde bleekoplossing van hooguit 1 deel bleek op 9 delen water.

1. Draag rubberen of wegwerphandschoenen.
2. Gooi oud zaad in een zak bij het restafval, niet op de composthoop.
3. Schrob uitwerpselen en aangekoekt zaad weg met een borstel.
4. Laat het voederhuisje weken in de bleekoplossing, of gebruik de vaatwasser als het vaatwasserbestendig is.
5. Spoel grondig na met schoon water.
6. Laat alles volledig drogen voordat je het opnieuw vult.

Onze volledige gids over voederhuisjes schoonmaken behandelt elk type voederhuisje.

3. Maak de grond en het vogelbad schoon

Doppen en uitwerpselen onder de voederplek bevatten ziektekiemen. Hark ze op en doe ze in een zak. Schrob het vogelbad, spoel het na en vul het opnieuw, of laat het tijdens de pauze leeg. Hebben zieke groenlingen of duiven uit je vogelbad gedronken, dan is het bad schoonmaken net zo belangrijk als de voederhuisjes.

4. Help een individuele zieke vogel, veilig

Zit een zieke vogel stil en is hij makkelijk te benaderen, bel dan eerst een vogelopvang, de dierenambulance of een dierenarts voordat je hem probeert te vangen. Dat adviseert ook het Cornell Lab. Niet elke opvang kan besmettelijke vogels apart houden, en als je vooraf belt, vertellen ze je wat je moet doen. In Nederland kun je voor dieren in nood het landelijke nummer 144 bellen; in België zijn er vogelopvangcentra verspreid over het land.

Vragen ze je de vogel te brengen:

1. Maak eerst een doos klaar, met een doek erin en luchtgaatjes.
2. Draag wegwerphandschoenen.
3. Vang de vogel voorzichtig en zet hem in de doos.
4. Houd hem donker, rustig en warm, uit de buurt van huisdieren en kinderen.
5. Geef geen voer, water of medicijnen.
6. Was daarna grondig je handen.

5. Meld dode vogels als je een ziekte vermoedt

Het Cornell Lab adviseert bij vermoeden van ziekte als oorzaak van sterfte contact op te nemen met de instanties die sterfte onder wilde dieren onderzoeken. In Nederland is dat het Dutch Wildlife Health Centre (DWHC), dat meldingen van dode wilde dieren verzamelt. Bij een vermoeden van vogelgriep volg je de actuele instructies van de overheid. In België kun je terecht bij een vogelopvangcentrum en bij vermoeden van vogelgriep bij het FAVV. Verzamel een vogel alleen als een instantie je daarom vraagt. Doe je dat:

• Draag wegwerphandschoenen.
• Stop de vogel in twee plastic zakken.
• Noteer je naam en contactgegevens, de datum, de plek, de soort en de omstandigheden.
• Vries de vogel in als je hem niet direct kunt afleveren, en alleen als de instantie dat zegt.

Vind je één dode vogel onder een raam, dan is een aanvaring waarschijnlijker dan een ziekte. Zie onze gids over hoe je voorkomt dat vogels tegen ramen vliegen.

6. Hang de voederhuisjes terug, en blijf opletten

Hang na ongeveer twee weken schone voederhuisjes terug met vers, droog zaad. Let op terugkerende ziektesignalen. Duiken er weer zieke vogels op, herhaal dan de pauze en het schoonmaken, en overweeg over te stappen van een voedertafel op buis- of silovoeders.

Welke voederhuisjes verspreiden ziekte het meest?

Elk voederhuisje kan ziekte verspreiden als het vies is, maar het ontwerp bepaalt hoe kiemen tussen vogels worden doorgegeven.

• Voedertafels. Vogels staan in het voer en laten er uitwerpselen in achter. Project FeederWatch raadt aan te overwegen voedertafels weg te doen als je ziekten ziet die via uitwerpselen gaan, zoals salmonellose. Houd je er een, kies dan een model met een gaas- of afvoerbodem en maak het vaak schoon.
• Voeren op de grond. Gestrooid zaad vermengt zich met uitwerpselen en vochtige grond en is niet te ontsmetten. Stop er tijdens een uitbraak volledig mee.
• Buisvoeders. Openingen en zitstokken zijn gedeelde oppervlakken die vogels met hun kop en ogen raken. Daardoor zijn ze een waarschijnlijke route voor oogontstekingen. Nat zaad kan ook onderin een buis aankoeken en gaan schimmelen.
• Silovoeders. Het zaad blijft droger dan op een voedertafel, maar de rand verzamelt uitwerpselen en doppen. Maak de rand schoon en controleer het silo op samengeklonterd zaad.
• Vetvoeders. Vet kan bij warmte ranzig worden. Vervang het als het vreemd ruikt of zacht en verkleurd is, en schrob de houder.
• Vogelbaden. Gedeeld water kan parasieten overdragen, zoals die van trichomonose, en stilstaand water is een broedplaats voor muggen.

De beste voederhuisjes voor de gezondheid van vogels zijn de modellen die je makkelijk uit elkaar haalt en schrobt. Let bij vervanging op buizen die volledig uit elkaar kunnen, afneembare bodems en geen verborgen naden waar nat zaad kan achterblijven.

Wanneer kun je veilig opnieuw voeren?

Na ongeveer twee weken schoonmaken en pauzeren kun je de voederhuisjes terughangen als je geen zieke vogels meer in de tuin ziet. Begin met een of twee schone voederhuisjes in plaats van allemaal tegelijk, hang ze uit elkaar en vul ze met vers, droog zaad. Controleer ze een week of twee dagelijks. Zie je weer een vogel met korstige ogen, gezwellen, een natte kop of lusteloosheid, haal de voederhuisjes dan opnieuw weg en herhaal het schoonmaken. Steeds terugkerende uitbraken op dezelfde plek zijn een teken om vaker schoon te maken, minder op voedertafels en de grond te voeren en voederhuisjes verder uit elkaar te hangen.

Hoe voorkom je ziekte bij je voederplek?

Voorkomen is makkelijker dan een uitbraak aanpakken.

Drukte maakt uit. Eén overvol voederhuisje met tientallen vinken en mussen die om de openingen vechten, verspreidt ziekte beter dan meerdere voederhuisjes verspreid door de tuin. Voor tips over de plek, zie waar je een voederhuisje ophangt.

Zo bescherm je jezelf en je huisdieren

De meeste vogelziekten zijn met basishygiëne weinig riskant voor mensen, maar een paar voorzorgen zijn verstandig:

• Draag handschoenen bij het schoonmaken van voederhuisjes, vogelbaden en de grond eronder.
• Was daarna je handen met water en zeep.
• Maak voederhuisjes buiten schoon, of in een wasbak in de bijkeuken, niet waar je eten klaarmaakt.
• Houd kinderen en huisdieren weg bij zieke of dode vogels.
• Houd katten zo veel mogelijk binnen tijdens een uitbraak. Zieke vogels zijn makkelijke prooien, en katten kunnen er infecties van oplopen.

Veelgemaakte fouten

1. Voederhuisjes laten hangen “omdat de vogels voer nodig hebben”. Tijdens een uitbraak verspreidt een voederplek ziekte sneller dan hij helpt.
2. Medicijnen in water of zaad doen. Je kunt vogels zo niet goed doseren en het kan gezonde vogels schaden. Laat behandelen over aan de vogelopvang.
3. Wel de voederhuisjes, niet de grond schoonmaken. Zaad en uitwerpselen eronder blijven kiemen verspreiden.
4. Het vogelbad vergeten. Water verspreidt trichomonose en andere ziekteverwekkers.
5. Een zieke vogel mee naar binnen nemen zonder eerst te bellen. Vraag advies aan een opvang voordat je een vogel vangt.
6. Dode vogels met blote handen aanraken. Gebruik altijd handschoenen en meld opvallende sterfte.
7. Te snel weer gaan voeren. Geef vogels ongeveer twee weken om zich te verspreiden.

Bronnen

• Dutch Wildlife Health Centre (DWHC)
• Vogelbescherming Nederland
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Natuurpunt
• Sick Birds and Bird Diseases (Project FeederWatch)
• What do I do if I find a sick, injured, or dead bird? (Cornell Lab, All About Birds)