Sperwer bij je voederhuisje: zo stop je de jacht

Jaagt er een sperwer bij je voederhuisje, dan is de effectiefste oplossing ook de eenvoudigste: haal je voer één tot twee weken weg. Dat is het advies van het Cornell Lab of Ornithology, en het werkt ook bij onze Europese roofvogels. Kleine vogels verspreiden zich, de sperwer raakt zijn makkelijke jachtplek kwijt en trekt verder, en je zangvogels komen terug als het voer terugkomt. Richt daarna de voederplek zo in dat kleine vogels op ongeveer 3 meter dichte dekking hebben.

Wat je nooit moet doen, is de roofvogel schade toebrengen, vangen of opjagen. Alle roofvogels zijn wettelijk beschermd, en een sperwer die een zangvogel slaat, is gewone predatie. Het is geen teken dat er iets mis is met je tuin.

Kort antwoord: wat doe je als een sperwer bij je voederplek jaagt?

Welke roofvogels jagen bij voederhuisjes?

In Nederland en België gaat het bij problemen in de tuin bijna altijd om de sperwer, en in steeds meer steden ook om zijn grote neef, de havik. Beide horen bij het geslacht Accipiter en zijn gebouwd om vogels door dekking heen te achtervolgen. Ze hebben korte, afgeronde vleugels en een lange staart waarmee ze scherp kunnen draaien in krappe ruimtes.

Af en toe laten andere roofvogels zich zien. Het smelleken, een kleine, snelle valk, jaagt in de winter soms op kleine vogels in open landschap en aan dorpsranden. De buizerd, de grote roofvogel die je langs snelwegen op palen ziet zitten, jaagt vooral op muizen en achtervolgt zelden zangvogels bij voederplekken, ook al gaat hij er soms vlakbij zitten.

Sperwer

De sperwer is de roofvogel die de meeste tuinvogelaars tegenkomen. Het vrouwtje is duidelijk groter dan het mannetje, ongeveer zo groot als een tortelduif, terwijl het mannetje niet veel groter is dan een merel. Het mannetje heeft een leigrijze rug en een fijn oranjerood gebandeerde borst; het vrouwtje is bruingrijzer met grijsbruine bandering en een lichte wenkbrauwstreep. Beide hebben een lange, gebandeerde staart en lange, dunne poten. Sperwers vangen hun prooi met hun poten, vaak na een verrassingsaanval vanachter een heg of schutting. Mannetjes pakken vooral kleine zangvogels zoals mezen, mussen en vinken; vrouwtjes nemen ook grotere prooien zoals merels, spreeuwen en duiven.

Havik

De havik is veel groter en zwaarder, het vrouwtje ongeveer zo groot als een buizerd. Volwassen haviken hebben een grijsbruine rug, een fijn gebandeerde witte borst, een opvallende witte wenkbrauwstreep en een oranjegeel oog. Haviken jagen vooral op grotere prooien zoals duiven, kraaiachtigen en konijnen, en broeden tegenwoordig ook in stadsparken en op begraafplaatsen. Een havik die houtduiven bij je voedertafel slaat, is dus geen vreemd verschijnsel meer.

Sperwer of havik: hoe zie je het verschil?

Ook ervaren vogelaars vinden dit lastig, zeker bij een vrouwtje sperwer tegenover een mannetje havik. Een paar aanwijzingen helpen:

• Formaat en bouw. De havik is forser, met een zwaardere borst en een bredere staartbasis. De sperwer oogt tenger, met een smallere staart.
• Staartpunt. De havik heeft vaak een afgeronde staartpunt, de sperwer een meer rechte of licht gevorkte.
• Kopgrootte. Bij de havik steekt de kop in vlucht duidelijk voor de vleugels uit, bij de sperwer maar weinig.
• Gedrag. Beide jagen vanuit dekking. Dat gedrag vertelt je dat het om een Accipiter gaat, niet welke.

Voor de tuin maakt het verschil nauwelijks uit. Dezelfde maatregelen werken voor beide. Wil je het toch leren, dan beschrijft onze gids over vogels herkennen de aanwijzingen over vorm en gedrag die bij roofvogels het meest tellen.

Waarom jagen sperwers bij voederplekken?

Voederplekken concentreren kleine vogels op één plek, op voorspelbare tijden. Voor een vogeletende roofvogel is dat als een restaurant met vaste openingstijden. Het Cornell Lab vat het nuchter samen: vogeletende roofvogels nemen het woord vogelvoederplek letterlijk.

Het helpt om dit in perspectief te zien. Onderzoek dat het Cornell Lab samenvat, wijst erop dat voederplekken de kans van een individuele zangvogel om door een sperwerachtige te worden gepakt niet sterk verhogen, omdat deze roofvogels verreweg het meeste voedsel elders vangen. Een sperwer bij je voederplek hoort bij het lokale voedselweb waar je voederplek deel van is geworden. Het is geen ramp voor de vogelstand.

Toch bepaal jij hoe makkelijk je opstelling het jagen maakt. Voer midden op een gazon zonder vluchtdekking, naast spiegelende ramen, met duiven die eronder op kale grond eten, speelt de roofvogel in de kaart. Met de stappen hieronder verschuif je de balans terug naar de zangvogels.

Stap 1: haal je voer één tot twee weken weg

Dit is de kern van de oplossing, en het werkt door de manier waarop zowel roofvogels als zangvogels met voedsel omgaan.

1. Haal alle voederhuisjes en silo’s in de tuin weg, ook voedertafels en zaad dat je op de grond strooit. Eén voederplek die blijft hangen, houdt vogels bij elkaar.
2. Hark gemorst zaad en doppen onder de voederplek weg, zodat grondvogels niet blijven komen.
3. Laat water staan als je wilt. Een vogelbad concentreert vogels minder dan zaad, maar slaat de sperwer juist bij het bad toe, stop dan daar ook tijdelijk mee.
4. Wacht één tot twee weken. Kleine vogels verspreiden zich naar natuurlijke voedselbronnen, en de roofvogel verlegt zijn jachtgebied.
5. Hang het voer terug, het liefst op een betere plek. Gebruik de pauze om voer dichter bij dekking te hangen, zoals hieronder beschreven.

Zangvogels houden voedselbronnen scherp in de gaten en vinden teruggehangen voer meestal binnen enkele dagen. De sperwer kan vroeg of laat opnieuw komen kijken, vooral in de winter. Beginnen de bezoeken weer, herhaal dan de pauze.

Voer weghalen schaadt de vogels die het gebruiken niet. Wilde vogels halen het meeste voedsel uit natuurlijke bronnen en zijn gewend aan voedselbronnen die komen en gaan. Meer over hoe vogels voederplekken vinden en terugvinden lees je in waarom vogels niet naar je nieuwe voederhuisje komen.

Stap 2: geef kleine vogels dichte dekking om in te vluchten

Zangvogels overleven een aanval door snel dichte dekking te bereiken. Een sperwer kan tussen takken door jagen, maar dichte, fijn vertakte struiken en groenblijvers remmen hem af en geven prooien een echte kans.

Wat is goede vluchtdekking?

• Dichte groenblijvers zoals hulst, taxus, klimop op een muur of schutting en coniferen geven het hele jaar dekking en zijn vooral in de winter waardevol, als sperwers het vaakst langskomen.
• Dichte inheemse struiken met veel twijgen, zoals meidoorn, sleedoorn, liguster, gelderse roos en kornoelje, bieden dekking en later ook bessen of insecten.
• Takkenhopen van snoeihout, los op elkaar gestapeld, geven heggenmussen, winterkoningen en roodborsten meteen een schuilplek.
• Doornige planten zoals meidoorn en hondsroos voegen een extra laag bescherming toe, omdat roofvogels niet graag in doorns vliegen.

Hoe ver moet voer van dekking hangen?

Project FeederWatch noemt ongeveer 3 meter van bomen of dichte struiken een goed compromis. Op die afstand hebben vogels een korte vluchtroute, terwijl eekhoorns er moeilijker overheen springen en katten minder ruimte hebben om vlak naast het voer te loeren. Voer diep in een struik hangen kan averechts werken, omdat katten en sperwers dan ongezien kunnen naderen.

Onze volledige gids over waar je een voederhuisje neerzet gaat dieper in op afstanden, hoogtes en dekking.

Waarom een open gazon riskant is

Voer midden op een gazon dwingt vogels om heen en terug over open terrein te vliegen. Precies daar slaat een sperwer toe vanaf een zitplek aan de rand van de tuin. Voer dichter bij dekking hangen is vaak de grootste blijvende verbetering die je kunt maken.

Stap 3: denk opnieuw na over voeren op de grond en de voedertafel

Duiven, huismussen, heggenmussen, vinken en merels eten op de grond of op lage voedertafels. Het zijn ook de vogels die roofvogels het makkelijkst pakken, omdat ze in het open veld zitten en traag opvliegen.

Zo verklein je het risico:

• Stop tijdelijk met strooien op de grond zolang er een sperwer actief is in de buurt.
• Zet voedertafels naast dekking in plaats van midden in het open.
• Gebruik een hangende silo of voederhuisje voor het grootste deel van je zaad, zodat vogels niet op open grond hoeven te zitten.
• Ruim gemorst zaad op, zodat vogels niet op kaal gazon onder het voer blijven hangen.

Duiven verdienen extra aandacht. Houtduiven en Turkse tortels reageren traag, eten in groepjes op de grond en zijn een geliefde prooi van sperwervrouwtjes en haviken. Worden vooral duiven gepakt, dan is voeren op de grond waarschijnlijk de oorzaak.

Stap 4: behandel ramen in de buurt zodat vluchtende vogels niet verongelukken

Duikt er een sperwer op, dan schiet de hele groep weg. Vogels in paniek vliegen naar wat eruitziet als open lucht of struiken, en een raam dat de tuin weerspiegelt, kan precies dat zijn. Veel mensen merken een sperwer pas op door een bons tegen het glas.

Het Cornell Lab beschouwt de oude regels over een veilige afstand tussen voer en raam inmiddels als achterhaald. Het huidige advies is eenvoudiger: heb je ramen bij de voederplek, maak die ramen dan vogelvriendelijk. Dat betekent de buitenkant van het glas markeren met patronen die niet meer dan ongeveer 5 cm uit elkaar staan, een hor aan de buitenkant plaatsen of net spannen. Onze gids over raamaanvaringen voorkomen legt elke optie stap voor stap uit.

Stap 5: houd de rest van de voederplek gezond

Een sperwer pakt eerder zwakke of zieke vogels. Dat hoort bij zijn rol, en daar hoef je niet tegen te vechten. Maar vieze voederplekken helpen ziekten zoals salmonellose en trichomonose te verspreiden, en zieke vogels zijn makkelijkere prooi.

Gebruik de pauze om de voederhuisjes te schrobben en te ontsmetten. Het Cornell Lab raadt een bad aan van hooguit 1 deel bleekmiddel op 9 delen water, gevolgd door goed naspoelen en volledig laten drogen. Onze stap-voor-stapgids over voederhuisjes schoonmaken beschrijft de hele routine. Zie je opgezette, sloom ogende vogels, lees dan onze gids over zieke vogels bij de voederplek.

Wat niet werkt, en wat verboden is

Nepuilen en nagemaakte roofvogels

Plastic uilen, roofvogelsilhouetten en vogelverschrikkers worden veel verkocht, maar er is weinig bewijs dat ze echte sperwers weghouden. Vogels leren snel dat een lokvogel nooit beweegt. Erger nog: een roofdiervorm naast het voer kan juist de kleine vogels die je wilt zien nerveuzer maken, terwijl de sperwer hem negeert.

Glimmend lint, lawaai en wegjagen

Reflecterend lint, windgongen en naar buiten rennen om de sperwer weg te jagen, zorgen hooguit voor een korte vlucht. De roofvogel komt terug naar een betrouwbare voedselbron, en steeds wegjagen schrikt ook de zangvogels af.

De roofvogel schade toebrengen of vangen

Alle roofvogels en uilen zijn in Nederland en België strikt beschermd onder de Europese Vogelrichtlijn en de nationale en regionale natuurwetgeving. Een roofvogel doden, vangen, in bezit hebben of opzettelijk verstoren is verboden, en dat geldt ook voor vangen en elders loslaten. Vervolging van roofvogels wordt in beide landen actief onderzocht en bestreden. Alleen erkende opvangcentra en deskundigen mogen roofvogels hanteren, en alleen voor specifieke doelen.

Een kooi om elk voederhuisje als oplossing tegen roofvogels

Voederhuisjes met een buitenkooi van gaas houden grote vogels en eekhoorns weg van het zaad. Ze maken het een sperwer misschien moeilijker om een vogel op het voederhuisje zelf te pakken, maar sperwers vangen vogels vooral in de vlucht of op de grond in de buurt. Een kooi alleen lost een roofvogelprobleem zelden op. Wel kan het helpen tegen spreeuwen en duiven, wat we bespreken in spreeuwen en andere grote vogels weren bij de voederplek.

Wanneer komen sperwers het vaakst?

Sperwerbezoek is niet gelijk over het jaar verdeeld.

Sperwers en haviken broeden tegenwoordig in veel steden en dorpen, dus sommige tuinen krijgen het hele jaar bezoek. In die gevallen tellen blijvende aanpassingen aan dekking en voederplek zwaarder dan tijdelijke pauzes.

Hoe zie je dat een sperwer een vogel heeft gepakt?

Veel vangsten gebeuren zonder dat iemand kijkt. Veelvoorkomende tekenen:

• Een kring of hoopje veren op het gazon of onder een struik, vaak zonder lichaam. Een plukplek waar veren netjes zijn uitgetrokken, wijst eerder op een roofvogel dan op een kat of vos.
• Een plotseling lege tuin, met vogels die stil in struiken zitten en minutenlang niet terugkomen.
• Alarmroepen van mezen, merels en roodborsten, vaak hoog en dun als er een roofvogel overvliegt.
• Kraaien, kauwen of eksters die een zittende roofvogel belagen aan de rand van de tuin.

Veren alleen bewijzen niet dat het een sperwer was. Buitenkatten doden ook grote aantallen vogels, en dat is een apart probleem. Katten binnen houden beschermt vogels veel meer dan welke maatregel tegen roofvogels ook.

Moet je überhaupt iets doen?

Dit is een echte keuze, en beide antwoorden zijn redelijk.

Veel mensen genieten net zo van een sperwer als van een zangvogel. Het is een inheems roofdier dat doet waarvoor het geëvolueerd is, en een voederplek die af en toe een sperwer voedt, is nog steeds deel van een gezond ecosysteem. Komt de roofvogel af en toe langs, dan is niets doen prima.

Onderneem actie als:

• De sperwer dagelijks in het zicht van de voederplek zit en de tuin lange tijd stil blijft.
• Je steeds opnieuw veren onder de voederplek vindt.
• Vogels bij het vluchten tegen je ramen vliegen.

In die gevallen is een pauze van één tot twee weken plus betere dekking de passende reactie.

Veelgemaakte fouten

1. Tijdens de pauze één voederhuisje laten hangen. Zelfs één voederplek houdt vogels bij elkaar en de sperwer aan het jagen.
2. Maar een dag of twee pauzeren. Het advies is één tot twee weken. Een korte pauze doorbreekt de gewoonte van de roofvogel zelden.
3. Voer diep in struiken hangen. Dan kunnen katten en sperwers ongezien naderen. Bij dekking, niet erin, is het doel.
4. Vertrouwen op nepuilen. Ze bewegen niet, dus vogels leren ze te negeren.
5. De ramen vergeten. Een aanval kan uitlopen op meerdere raamaanvaringen als het glas bij de voederplek niet is behandeld.
6. Zelf een gewonde roofvogel oppakken. Roofvogels hebben scherpe klauwen en sterke poten. Bel een vogelopvang.

Wat doe je als je een gewonde roofvogel of zangvogel vindt?

Is een sperwer gewond, bijvoorbeeld na een raamaanvaring tijdens een achtervolging, probeer hem dan niet op te pakken. Zijn poten en klauwen kunnen ernstig letsel veroorzaken. Houd huisdieren en kinderen weg en neem contact op met een vogelopvang. In Nederland kun je 144 bellen, in Vlaanderen het dichtstbijzijnde Vogelopvangcentrum.

Overleeft een zangvogel een aanval maar is hij gewond, zet hem dan in een beklede doos, houd hem donker, rustig en warm, en neem meteen contact op met een opvang. Geef geen eten of drinken. Vogels die door een rover zijn gegrepen, kunnen snel infecties ontwikkelen, dus deskundige zorg is belangrijk, ook als wondjes klein lijken.

Een opstelling waarbij sperwerbezoek minder een probleem is

Wil je de jacht bij je voederplek blijvend verminderen, streef dan naar deze indeling:

• Voer op ongeveer 3 meter van dichte groenblijvers of struiken, niet midden op het gazon en niet weggestopt in een struik.
• Het meeste zaad in hangende silo’s of voederhuisjes, met weinig strooivoer op de grond.
• Een takkenhoop of dichte inheemse struiken aan minstens één kant van de voederplek.
• Ramen bij de voederplek behandeld met dicht op elkaar geplaatste markeringen of een hor aan de buitenkant.
• Schone voederhuisjes, om de paar weken schoongemaakt, met de grond eronder opgeruimd.
• Huisdieren binnen, vooral katten.

Met die opstelling kan een sperwer nog steeds langskomen, en soms zal hij slagen. Maar de kleine vogels maken een eerlijke kans, en je ziet minder herhaalde aanvallen. Voor een bredere blik op een vogelvriendelijke tuin, lees onze gids over vogels kijken in de tuin.

Bronnen

• Feeding Birds FAQs (Project FeederWatch)
• Why Birds Hit Windows, and How You Can Help Prevent It (Cornell Lab, All About Birds)
• Vogelbescherming Nederland
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Vogelbescherming Vlaanderen