Jonge vogel gevonden? Wat je wel en niet doet

Jonge vogel gevonden? Bepaal eerst: uitvlieger of nestjong? Een jong met veren dat huppelt en zich aan je vinger vastklemt, is een uitvlieger: hij heeft het nest bewust verlaten, zijn ouders zijn in de buurt en je laat hem met rust. Een kaal of donzig nestjong zet je terug in het nest als je het kunt vinden; de ouders verstoten het niet omdat jij het hebt aangeraakt. Bel alleen een vogelopvang of in Nederland 144 als de vogel gewond is, door een huisdier is gegrepen of echt wees is.

Het Cornell Lab of Ornithology zegt het helder, en Europese vogelopvangcentra zeggen hetzelfde: de overgrote meerderheid van de “achtergelaten” jonge vogels zijn gezonde uitvliegers waarvan de ouders in de buurt zijn en een oogje in het zeil houden. Goedbedoelde reddingen van gezonde uitvliegers zijn een van de meest voorkomende manieren waarop mensen jonge vogels per ongeluk schaden. Opvangcentra in Nederland en België krijgen elk voorjaar grote aantallen jonge vogels binnen die eigenlijk geen hulp nodig hadden.

Kort antwoord: wat doe je met een jonge vogel?

Stap 1: is de jonge vogel gewond?

Controleer eerst of de vogel meteen deskundige hulp nodig heeft:

• Bloed, wonden of een zichtbaar gebroken poot.
• Een vleugel die hangt of lager zit dan de andere.
• Hij kan niet staan of zijn kop niet rechtop houden.
• Hij zat in de bek van een kat of hond. Ook zonder zichtbare wonden is dat een noodgeval. Vogelopvangcentra behandelen door katten gegrepen vogels met spoed, omdat bacteriën uit de bek van een kat een snel om zich heen grijpende infectie kunnen veroorzaken.
• Hij is koud en sloom, heeft zijn ogen dicht of zit onder de vliegen of mieren.
• Je hebt beide ouders dood gevonden.

Geldt een van deze punten, ga dan direct naar een jonge vogel veilig opvangen terwijl je hulp zoekt en bel een vogelopvang. Het Cornell Lab raadt aan een opvang te bellen als beide ouders dood zijn, de jonge vogel gewond is, je het nest niet kunt vinden of je zeker weet dat de vogel wees is.

Geldt geen van deze punten, dan is de vogel waarschijnlijk in orde. Bepaal vervolgens zijn leeftijd.

Stap 2: is het een uitvlieger of een nestjong?

Uitvliegers: veren en huppelen

Uitvliegers hebben veren, kunnen huppen of fladderen en klemmen zich met hun tenen stevig vast aan je vinger of een takje. Vaak hebben ze:

• Een kort, stomp staartje dat nog niet is uitgegroeid.
• Plukjes dons die tussen de veren uitsteken.
• Gele of lichte mondhoeken aan de basis van de snavel.
• Onhandige, fladderende vluchtjes over korte afstand, of nog helemaal geen vlucht.

Uitvliegers hebben het nest verlaten als onderdeel van hun normale ontwikkeling. Veel zangvogels vertrekken voordat ze goed kunnen vliegen, omdat een nest vol grote, luidruchtige jongen rovers aantrekt. Eenmaal buiten verspreiden de jongen zich over struiken en grond, en de ouders blijven ze voeren. Deze fase duurt, afhankelijk van de soort, enkele dagen tot een paar weken.

Een uitvlieger op je gazon is niet verdwaald. De ouders zijn meestal dichtbij, vaak uit het zicht, en komen geregeld terug om te voeren. Je hoort het jong vaak naar ze roepen.

Nestjongen: kaal, donzig of met veerschachten

Nestjongen hebben weinig veren en kunnen niet huppen, lopen, fladderen of zich stevig aan je vinger vastklemmen. Heel jonge nestjongen hebben soms nog gesloten ogen en een kale roze huid. Oudere tonen veerschachten, die eruitzien als kleine, ingepakte pennetjes.

Een nestjong op de grond hoort daar niet. Het kan eruit gevallen zijn, door een broertje of zusje zijn weggeduwd of door wind of een rover uit het nest zijn geraakt. Het nest is meestal vlakbij.

Uitzonderingen: jongen die op de grond horen

Sommige vogels komen uit het ei met een donsjasje en open ogen en verlaten het nest binnen een dag of zo. Deze nestvlieders zijn onder meer kieviten, scholeksters, eenden, ganzen, meerkoeten en fazanten. Een donzig kievitkuiken dat over een weiland rent, is precies waar het hoort. Laat het met rust en jaag het niet op.

Vind je een los eendenkuiken zonder moeder, ook nadat je een tijdje hebt gekeken, bel dan een vogelopvang. Eendenkuikens zijn voor warmte en bescherming afhankelijk van hun moeder, en opvangcentra hebben vaak specifiek advies om ze te herenigen. Scholeksters broeden in Nederland ook op platte daken, en hun jongen kunnen daar naar beneden vallen of vastzitten. Ook dan is een vogelopvang het beste aanspreekpunt.

Veelvoorkomende uitvliegers in de tuin en hoe ze eruitzien

Jonge vogels zien er vaak anders uit dan hun ouders, en dat is deels waarom mensen denken dat ze verdwaald zijn. Een paar die je waarschijnlijk tegenkomt:

Oudervogels die duiken, schelden of luid alarmeren, zijn een goed teken: de ouders zijn aanwezig en verdedigen hun jongen. Geef ze ruimte. Wil je hulp bij het benoemen van de soort, lees dan onze gids over vogels herkennen, met aanwijzingen over formaat, vorm en gedrag die ook bij jonge vogels werken.

Stap 3: wat doe je met een uitvlieger?

Meestal niets. Er is doorgaans geen reden om in te grijpen, behalve de vogel naar een tak vlakbij te verplaatsen als hij in gevaar zit, en huisdieren binnen te houden.

1. Laat de vogel zitten tenzij hij direct gevaar loopt, bijvoorbeeld op een weg, een oprit of een open gazon met een kat in de buurt.
2. Moet je hem verplaatsen, zet hem dan op een lage tak of in een dichte struik binnen een paar meter van de vindplaats. Ouders vinden hun jongen op geluid en zicht, dus houd de verplaatsing kort.
3. Houd katten en honden een paar dagen binnen, of aan de lijn. Dat is het allerbelangrijkste wat je kunt doen.
4. Houd kinderen en andere mensen weg, zodat de ouders zich veilig voelen om te komen voeren.
5. Kijk op afstand, als je wilt. Kijk vanachter een raam of van ver weg, want ouders zijn voorzichtig als er mensen dichtbij zijn. Voerbezoekjes zijn kort en makkelijk te missen.

Neem een gezonde uitvlieger niet mee naar binnen “voor de zekerheid”. In deze fase leren uitvliegers bij hun ouders voedsel zoeken, rovers herkennen en vliegen. Wie er een weghaalt, neemt dat leerproces weg.

Stap 4: wat doe je met een nestjong?

Als je het nest kunt vinden

Zet de vogel zo snel mogelijk terug. Oudervogels laten hem niet in de steek omdat jij hem hebt aangeraakt. De meeste zangvogels hebben een zwak reukvermogen en herkennen hun jongen niet aan geur.

1. Kijk omhoog. Het nest zit meestal in de dichtstbijzijnde struik of boom, onder een dakrand, in klimop, in een schuurtje of in een bloembak.
2. Warm je handen op en pak het nestjong voorzichtig op, met je hand er als een kommetje omheen zodat het zich veilig voelt.
3. Leg het in het nest en loop daarna meteen weg.
4. Kijk op afstand, liefst van binnenuit, of er volwassen vogels terugkomen.

Als het nest vernield of onbereikbaar is

Je kunt een nieuw nest maken, het jong erin leggen en kijken of de ouders terugkomen.

1. Kies een klein bakje, zoals een plastic fruitbakje of een klein rieten mandje. Het moet water kunnen afvoeren, dus prik gaatjes in de bodem van een dicht bakje.
2. Bekleed het met het oude nestmateriaal als je dat kunt terugvinden, of met droog gras of blad.
3. Maak het stevig vast in dezelfde boom of struik, zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke nestplek en uit de volle zon.
4. Leg het nestjong of de nestjongen erin en ga weg.
5. Kijk op afstand of de ouders komen voeren. Zie je na een redelijke tijd geen volwassen vogels, of ziet het jong er zwak uit, bel dan een vogelopvang voor advies.

Daarbij hoort nog een aandachtspunt: een actief nest verplaatsen kan ertoe leiden dat de ouders het verlaten, en een vervangend nest moet dus heel dicht bij de oorspronkelijke plek blijven, binnen een meter of zo.

Wat je NIET moet doen als je een jonge vogel vindt

Dit zijn de fouten die van een gezonde jonge vogel het vaakst een opvanggeval maken.

Geef geen eten

Geen wormen, brood, melk, zaden of dierenvoer. Jonge vogels hebben een soortspecifiek menu, en verkeerd voedsel kan dodelijk zijn. Nestjongen moeten ook op een precieze manier gevoerd worden; voedsel kan in de luchtpijp terechtkomen.

Geef geen water

Druppel nooit water in de bek van een jonge vogel. Jonge vogels kunnen water in hun longen krijgen. Voor gewonde vogels geldt hetzelfde advies: geen eten en geen drinken. Een opvang geeft wat nodig is.

Neem geen gezonde uitvlieger mee naar huis

Dit is de meest gemaakte fout. Uitvliegers op de grond zijn normaal en worden meestal goed verzorgd. Wie er een mee naar binnen neemt, haalt hem weg bij zijn ouders op het moment dat hij ze het hardst nodig heeft.

Probeer hem niet zelf groot te brengen

Alle in het wild levende vogels zijn beschermd onder de Europese Vogelrichtlijn en de nationale en regionale natuurwetgeving in Nederland en België. Een wilde vogel houden, ook tijdelijk en met de beste bedoelingen, hoort bij een erkende opvang. Los van de regels overleven met de hand grootgebrachte vogels het in het wild vaak niet, omdat ze cruciale lessen missen of te gewend raken aan mensen.

Ga niet steeds kijken

Elk bezoek van jou kan een voerbeurt vertragen. Ouders komen niet naar beneden zolang er mensen dichtbij zijn. Kijk vanachter het raam of van grote afstand.

Wacht niet tot de vogel er “beter uitziet”

Is een vogel gewond, koud of door een huisdier gegrepen, dan telt elke minuut. Bel snel een vogelopvang.

Een jonge vogel veilig opvangen terwijl je hulp zoekt

Is de vogel gewond of ziek, of heeft een opvang gevraagd hem te brengen, volg dan deze stappen:

1. Maak eerst een bakje klaar. Een kleine kartonnen doos met luchtgaatjes, bekleed met een zachte doek of keukenpapier, werkt goed. Een papieren zak zonder waslaag kan voor een kleine vogel ook.
2. Draag handschoenen als je die hebt, of was daarna goed je handen.
3. Pak de vogel voorzichtig op en leg hem in de doos. Sluit het deksel losjes.
4. Houd het donker, rustig en warm, weg van kinderen, huisdieren en lawaai. Donker kalmeert vogels.
5. Pak hem niet opnieuw vast en open de doos niet om te kijken.
6. Geef geen eten of drinken.
7. Bel meteen een vogelopvang en volg hun aanwijzingen over warmte en vervoer.

Bel voordat je gaat rijden. Niet elke opvang kan elke soort aan, en door vooraf te bellen kunnen ze zich voorbereiden of je naar de juiste plek sturen.

Hoe vind je een vogelopvang?

Vogel- en wildopvangcentra zijn erkend om gewonde en verweesde wilde dieren te verzorgen. Zo vind je er een:

• Bel in Nederland 144, het landelijke nummer voor dieren in nood, of neem contact op met de Dierenambulance in je regio.
• Zoek online op “vogelopvang” of “wildopvang” plus je woonplaats of provincie.
• In Vlaanderen: Vogelbescherming Vlaanderen coördineert een netwerk van Vogelopvangcentra, en ook Natuurpunt verwijst door.
• Vraag een dierenarts, bezoekerscentrum of je gemeente om een doorverwijzing.

Sla het nummer van een opvang nu al op in je telefoon, voordat je het nodig hebt. Voorjaar en vroege zomer zijn de drukste maanden voor opvangcentra, en weten wie je moet bellen scheelt tijd.

Wanneer vind je de meeste jonge vogels?

De meeste zangvogels in Nederland en België broeden van het vroege voorjaar tot in de zomer, dus het hoogseizoen voor jonge vogels op de grond loopt ongeveer van april tot en met juli, met uitlopers in maart en augustus. Voor de meeste zangvogels duurt de hele nestcyclus, van broeden tot uitvliegen, ongeveer vier weken. Merels, roodborsten, koolmezen, pimpelmezen, huismussen en houtduiven horen bij de tuinsoorten waarvan mensen het vaakst jongen vinden. Merels kunnen meerdere legsels per jaar hebben, zodat je hun uitvliegers het hele seizoen tegenkomt.

Zo voorkom je noodgevallen met jonge vogels in je tuin

Je kunt het aantal jonge vogels dat in de problemen komt verkleinen:

• Houd katten binnen, vooral van voorjaar tot zomer. Buitenkatten zijn een van de grootste gevaren voor uitvliegers.
• Stel snoeien en heggen knippen uit tot na het broedseizoen, en controleer struiken goed voordat je gaat knippen.
• Kijk eerst voordat je maait in hoog gras of ruigte opruimt, waar grondbroeders en uitvliegers zich verstoppen.
• Laat actieve nesten met rust. Een nest verplaatsen leidt vaak tot verlaten.
• Maak ramen zichtbaar voor vogels. Uitvliegers en onervaren jonge vogels vliegen extra vaak tegen ramen. Zie onze gids over raamaanvaringen voorkomen.
• Houd voederhuisjes en vogelbaden schoon, zodat jonge vogels niet aan ziekten worden blootgesteld. Onze gids over voederhuisjes schoonmaken beschrijft de routine.

Voor een breder beeld van een tuin die veiliger is voor broedende vogels, lees onze gids over vogels kijken in de tuin.

Veelgemaakte fouten

1. Een gezonde uitvlieger “redden”. De meeste jonge vogels op de grond zijn uitvliegers die door hun ouders worden verzorgd.
2. De aanraakmythe geloven. Ouders verstoten een nestjong niet omdat een mens het aanraakte.
3. Water geven met een pipet. Jonge vogels kunnen het inademen.
4. Brood, melk of wormen aanbieden. Verkeerd voedsel schaadt jonge vogels.
5. Een uitvlieger ver weg zetten. Houd een verplaatsing binnen een paar meter, zodat de ouders hem vinden.
6. De kat buiten laten. Huisdieren zijn het grootste directe gevaar voor een uitvlieger.
7. Te lang wachten met een gewonde vogel. Bel snel een vogelopvang.

Zie je ook volwassen vogels bij je voederplek die er ziek uitzien, lees dan onze gids over zieke vogels bij de voederplek voor signalen en vervolgstappen.

Bronnen

• I found a baby bird. What do I do? (Cornell Lab, All About Birds)
• What do I do if I find a sick, injured, or dead bird? (Cornell Lab, All About Birds)
• Vogelbescherming Nederland
• Vogelbescherming Vlaanderen
• Natuurpunt