Hoe bouwen vogels een nest?

Hoe bouwen vogels een nest? Met alleen hun snavel, hun poten en hun lijf. Ze verzamelen het materiaal lading voor lading en weven, stoppen, drukken of lijmen het op zijn plek, en veel soorten maken de binnenkant af door in het nest te gaan zitten en rond te draaien, terwijl ze met borst en poten naar buiten duwen tot er een nauwsluitende kom ontstaat. De lijm verschilt per soort: modder bij zwaluwen, spinrag bij staartmezen en goudhaantjes, kleverig speeksel bij gierzwaluwen.

Er bestaat niet één manier waarop vogels bouwen. Sommige graven tunnels, sommige hakken holen in bomen, sommige leggen knopen en sommige leggen hun eieren op een kale richel zonder enig nest. Elke bouwstijl past bij de grootte van de vogel, zijn leefgebied en zijn vijanden.

Kort antwoord: de belangrijkste soorten vogelnesten

Welk gereedschap gebruiken vogels om een nest te bouwen?

Een vogel heeft geen handen, dus de snavel doet het meeste werk. De snavel pakt materiaal op, draagt het, prikt het in het bouwwerk, trekt draden door openingen en legt bij wevers zelfs knopen. De poten houden materiaal vast, krabben kuiltjes uit en zetten het lichaam schrap tegen de boom als een specht met zijn snavel beitelt.

Het lijf is ook gereedschap. Zodra het buitenframe staat, klimmen veel zangvogels erin, hurken ze en draaien ze rond, terwijl ze hun borst tegen de wanden drukken en met hun poten naar achteren schoppen. Door dat vele keren te herhalen ontstaat een ronde kom die precies om het lijf van de vogel past. De binnendiameter van het komnest van een zangvogel komt vaak nauw overeen met de grootte van de vogel die het bouwde, omdat de vogel zelf de mal was.

Hoe bouwt een zangvogel stap voor stap een komnest?

De details verschillen per soort, maar de merel laat de algemene volgorde goed zien. Het vrouwtje doet het meeste bouwwerk.

1. De plek kiezen. Het vrouwtje probeert mogelijke plekken uit, vaak een vork in een boom, een dichte struik, een klimop tegen een muur of een richel aan een gebouw. Ze gaat soms even op een plek zitten voordat ze kiest.
2. De fundering leggen. Ze brengt grof materiaal zoals dood gras, takjes, wortels en soms een stukje papier of touw, en legt daar een losse basis mee.
3. De wanden opbouwen. Er komt meer gras bij dat in de basis wordt verwerkt, tot er een rand ontstaat.
4. Modder toevoegen. Merels brengen modder of modderig plantenmateriaal en bestrijken daarmee de binnenkant van de kom. Die laag maakt een merelnest zo stevig.
5. De kom vormen. Ze gaat in de natte kom zitten en draait rond, zodat ze hem met haar borst in vorm drukt.
6. De bekleding. Tot slot bekleedt ze de uitgeharde kom met fijne, zachte grassprietjes, die de eieren een zacht en warm bed geven.

De nauw verwante zanglijster slaat die laatste stap over: haar nest heeft een gladde, harde binnenkant van modder en vermolmd hout, zonder zachte bekleding. Merels bouwen vaak voor elk broedsel een nieuw nest. In hergebruiken vogels hun nest lees je waarom zoveel vogels telkens opnieuw beginnen.

Welke materialen gebruiken vogels?

Bijna alles wat klein, licht en goed te verwerken is. Hieronder staan de meest voorkomende categorieën.

• Bouwmateriaal: takjes, stokken, grasstengels, stengels van kruiden, reepjes schors, worteltjes en dennennaalden.
• Bindmiddel: modder, spinrag, zijde van rupsen, speeksel en kleverige plantenvezels.
• Bekleding: veren, vacht, haar, pluis van planten (van lisdodde, distels, wilgen en paardenbloemen), mos en fijn gras.
• Camouflage: stukjes korstmos, schors en mos aan de buitenkant.
• Bijzondere extra’s: de Amerikaanse grote kuiftiran staat erom bekend dat hij vaak afgeworpen slangenhuid in zijn nest verwerkt. Veel vogels gebruiken menselijk materiaal zoals touw, plastic en papier.

Waarom leggen sommige vogels groene kruiden in hun nest?

Bij spreeuwen en pimpelmezen is gezien dat ze tijdens de broedperiode verse aromatische planten, zoals duizendblad, lavendel of munt, aan hun nest toevoegen. Onderzoekers vermoeden dat de stoffen in die planten parasieten of bacteriën kunnen onderdrukken of de jongen op een andere manier helpen. Studies hebben daar enig bewijs voor gevonden, onder meer onderzoek bij pimpelmezen op Corsica, maar de volledige verklaring staat nog ter discussie. Het is een mooi voorbeeld van hoe de keuze van nestmateriaal verder gaat dan alleen de constructie.

Hoe bouwen staartmezen en kolibries zulke kunstige nesten?

In Nederland en België is de staartmees de meesterbouwer van de kleine nesten. Beide partners bouwen samen een gesloten, eivormig nest met een ingang aan de zijkant. Ze vlechten mos met spinrag tot een elastisch weefsel, bekleden de buitenkant met honderden plukjes korstmos als camouflage en vullen de binnenkant met een grote hoeveelheid veertjes, volgens tellingen vaak honderden en soms meer dan duizend. Het bouwen kan een paar weken duren.

Spinrag is het sleutelmateriaal. Het is kleverig en rekbaar, zodat het nest kan meegroeien terwijl de jongen groter worden. Veel kleine vogels, van goudhaantjes tot boszangers, gebruiken spinrag op dezelfde manier.

Kolibries doen hetzelfde op nog kleinere schaal. Het vrouwtje van de robijnkeelkolibrie bouwt alleen een nestje ter grootte van een flinke vingerhoed of een halve walnotendop, van plantenpluis dat ze met spinrag aan elkaar en aan een takje bindt en aan de buitenkant bekleedt met korstmos. Wilde kolibries leven alleen in Noord- en Zuid-Amerika. Het “kolibrietje” dat je in de zomer soms bij bloemen in een Europese tuin ziet stilhangen, is de kolibrievlinder, een pijlstaartvlinder.

Hoe weven buidelmezen en wevers hun nest?

De buidelmees, in Nederland en België een schaarse broedvogel van wilgen langs water, bouwt een van de opvallendste nesten van Europa: een hangende, viltachtige zak aan het uiteinde van een dunne, overhangende tak, gemaakt van plantenvezels en het pluis van wilgen en lisdodde. De ingang is een korte tunnel aan de bovenkant van de zak. Het mannetje begint met het bouwen en een vrouwtje maakt het nest samen met hem af. De wielewaal, een andere Europese vogel, hangt zijn nest als een hangmatje in een horizontale takvork.

Wevers in Afrika en Azië gaan nog verder. Bij veel soorten bouwt het mannetje. Mannetjes van de grote textorwever trekken lange repen van gras- of palmbladeren, slaan die om een takje en zetten ze vast met bewegingen die in feite als knopen werken. Daarna weven ze een ring, bouwen die uit tot een overdekte kamer met een naar beneden gerichte ingang en maken er baltsvertoningen onder voor langskomende vrouwtjes. Wijst een vrouwtje een nest af, dan kan het mannetje het afbreken en opnieuw beginnen. Onderzoek bij wevers vanaf het midden van de twintigste eeuw wees erop dat jonge mannetjes slordiger bouwen en met oefening beter worden.

De republikeinwever van zuidelijk Afrika bouwt in kolonies. Veel vogels werken aan één enorm, met gras gedekt bouwwerk met aparte kamers, dat de hele kroon van een boom kan vullen en vele jaren meegaat.

Hoe bouwen vogels met modder?

Modderbouwers verzamelen natte grond in hun snavel, vaak langs de rand van een plas, en plakken de balletjes tegen een muur, balk of rotswand. Elk balletje moet gedeeltelijk drogen voordat de volgende laag gewicht kan dragen, dus moddernesten worden in fasen gebouwd.

• Boerenzwaluwen mengen modderballetjes met grasstengels voor extra stevigheid, bouwen een open kom tegen een balk of muur, vaak binnen in een stal of schuur, en bekleden die met veren.
• Huiszwaluwen bouwen een gesloten, halfrond moddernest met een smalle ingang, onder dakranden en overstekken van huizen, vaak meerdere naast elkaar.
• Merels en zanglijsters gebruiken modder als binnenlaag van hun komnest, zoals hierboven beschreven.
• Rosse ovenvogels, algemeen in een groot deel van Zuid-Amerika, waaronder Zuid-Brazilië en Argentinië, bouwen grote moddernesten in de vorm van een oventje, met een gebogen ingangskamer, op palen en takken. De Spaanse naam hornero betekent bakker, omdat het nest op een lemen oven lijkt.

Een droog voorjaar kan modderbouwers vertragen. Een plekje vochtige grond in je tuin kan helpen, en veel tuinvogelaars zien binnen een paar dagen zwaluwen en merels modder halen.

Hoe bouwen spechten een nest?

Spechten hakken hun nest uit. Bij de grote bonte specht, de groene specht en andere soorten beitelen beide partners meestal om beurten een rond invlieggat in een dode of rottende stam of tak, en graven ze daarna naar beneden om een nestholte te vormen. Ze brengen geen zachte bekleding mee. In plaats daarvan laten ze een bedje van houtsnippers op de bodem liggen voor de eieren. Het uithakken kan één tot enkele weken duren, afhankelijk van de soort en het hout.

Door schimmels verzacht hout is makkelijker uit te hakken, en vermoedelijk kunnen spechten zulk hout herkennen als ze een plek kiezen. Over het mechaniek van al dat roffelen en beitelen lees je meer in waarom hakken spechten in hout.

De matkop kan ook zelf een holte uithakken, in heel zacht, vermolmd hout zoals een rottende berken- of wilgenstronk. Daarin bouwt hij een nestje van onder meer houtvezels, haar en veertjes.

En holenbroeders die niet kunnen hakken?

Koolmezen, pimpelmezen, ringmussen, spreeuwen, boomklevers en bonte vliegenvangers zijn afhankelijk van bestaande holtes of nestkasten. In de holte bouwen ze een nest van mos, gras, haar, wol of veren, afhankelijk van de soort. Koolmezen en pimpelmezen maken meestal een dikke laag mos met een zachte kom van haar of veren erin. De boomklever metselt het invlieggat van een te grote holte dicht met modder tot het precies zijn eigen maat heeft.

De winterkoning heeft een bijzonder systeem. Het mannetje bouwt meerdere bolvormige nesten van mos, bladeren en gras, op verschillende plekken in zijn territorium. Het vrouwtje inspecteert deze ruwbouwnesten, kiest er één uit en bekleedt het met veertjes. Een mannetje met meerdere goede nesten kan soms meer dan één vrouwtje aantrekken.

Weten vogels uit instinct hoe ze een nest moeten bouwen?

Gedeeltelijk. Het type nest hangt sterk samen met de soort. Een merel bouwt een merelnest en een buidelmees een buidelmeesnest, ook als hij in een nestkast is opgegroeid of met de hand is grootgebracht. Dat vertelt ons dat een groot deel van het gedrag erfelijk is.

Maar leren speelt een grotere rol dan wetenschappers vroeger dachten. Onderzoek onder leiding van Susan Healy en collega’s, grotendeels bij zebravinken, heeft laten zien dat vogels:

• de voorkeur geven aan materiaal dat ze eerder hebben gehanteerd of dat in het verleden goed werkte,
• hun materiaalkeuze aanpassen op basis van ervaringen met broedsucces,
• materiaalkeuzes kunnen overnemen van andere vogels die ze zien bouwen, en
• met oefening efficiënter gaan bouwen.

Nestbouw kun je dus het best omschrijven als een aangeboren plan dat elke vogel door ervaring verfijnt. Dat is een van de redenen dat het eerste nest van een jonge vogel soms ruwer is dan latere nesten.

Hoe kiezen vogels waar ze bouwen?

De keuze van de plek is misschien net zo belangrijk als de constructie. Een prachtig gebouwd nest op de verkeerde plek wordt snel gevonden door een gaai, ekster, kat of steenmarter. Vogels wegen verschillende factoren af bij het kiezen van een plek.

• Verborgenheid. Heggenmussen, zwartkoppen en merels stoppen hun nest diep in dichte struiken, klimop of braamstruwelen, waar roofdieren het moeilijk kunnen zien of bereiken.
• Hoogte en bereikbaarheid. Buidelmezen hangen hun nest aan dunne buitentwijgjes waar eekhoorns en katten moeilijk bij kunnen. Grondbroeders zoals de kievit vertrouwen juist op camouflage.
• Beschutting tegen het weer. Zwaluwen kiezen plekken onder overstekken of binnen in gebouwen, waar regen hun moddernest niet kan verweken.
• Voedsel dichtbij. Ouders maken op het hoogtepunt van de nestjongenperiode honderden voedselvluchten per dag, dus een plek dicht bij goed foerageergebied spaart energie.
• Eerdere ervaring. Vogels die ergens succesvol hebben gebroed, komen vaak terug, terwijl vogels die een nest verloren vaker verder weg gaan.

Bij veel soorten neemt het vrouwtje de uiteindelijke beslissing, soms nadat het mannetje haar een aantal kandidaatplekken heeft laten zien. Een paartje dat in het vroege voorjaar plek na plek bezoekt, is een van de makkelijkst te volgen vormen van nestgedrag vanuit je raam.

Hoe lang duurt de nestbouw?

De tijd verschilt sterk.

Weer, aanbod van materiaal en ervaring bepalen allemaal de bouwsnelheid. Een paar dat een nest aan een rover verliest, bouwt het vervangende nest vaak sneller.

En vogels die nauwelijks een nest bouwen?

Verschillende succesvolle vogels doen het met een minimaal nest of helemaal zonder.

• Kieviten leggen hun eieren in een ondiep kuiltje in akker of weiland, soms met wat sprietjes of steentjes. De gevlekte eieren gaan op in de omgeving.
• Slechtvalken krabben een kuiltje in het grind op een rotsrichel of een richel van een hoog gebouw of een kerktoren.
• Zeekoeten leggen één ei op een kale rotsrichel. Aan de puntige vorm en andere eigenschappen van het ei wordt toegeschreven dat het beter op de richel blijft liggen, al discussiëren onderzoekers nog over welke factoren het belangrijkst zijn.
• Witte sterns van tropische oceanen leggen één ei rechtstreeks op een kale tak of rots, zonder enig nestmateriaal.
• Keizerpinguïns houden het ei op hun poten, bedekt door een warme huidplooi.
• Grootpoothoenders zoals de Australische boskalkoen bouwen enorme hopen bladafval. De warmte van het rottingsproces verwarmt de eieren, en het mannetje past de hoop aan om de temperatuur te regelen.

Veelgemaakte fouten van tuinvogelaars bij broedende vogels

1. Het verkeerde nestmateriaal aanbieden. Wasdrogerpluis kan water vasthouden en uit elkaar vallen, en er kunnen wasmiddelresten in zitten. Lange touwtjes, wol, vislijn en lang mensenhaar kunnen poten en nekken verstrikken.
2. Haar van behandelde huisdieren gebruiken. Onderzoek in Engeland vond insecticiden uit vlooien- en tekenmiddelen voor huisdieren in nesten van mezen die met huisdierhaar waren bekleed. Bied alleen haar aan van onbehandelde dieren, of sla het over.
3. De hele tuin opruimen. Vogels hebben dood gras, takjes, bladeren en plantenpluis nodig. Ons artikel laat de bladeren liggen legt uit waarom een minder opgeruimde tuin helpt.
4. Te vaak bij nesten kijken. Veelvuldig bezoek tijdens het bouwen en leggen kan sommige vogels een plek doen opgeven. Kijk op afstand.
5. Heggen snoeien in het voorjaar. Veel zangvogels broeden in dichte struiken. Bewaar grote snoeibeurten voor de periode buiten het broedseizoen, dat grofweg loopt van half maart tot in de zomer.
6. Bewoonde nesten weghalen. In Nederland en België zijn in gebruik zijnde nesten van wilde vogels wettelijk beschermd, op basis van de Europese Vogelrichtlijn en de nationale natuurwetgeving.

Hoe kun je vogels helpen een nest te bouwen?

• Houd in het voorjaar een plekje kale, vochtige grond of een ondiepe modderplas vrij voor merels, zanglijsters, boerenzwaluwen en huiszwaluwen.
• Laat een deel van je inheemse planten in zaad schieten en laat pluizende zaadhoofden staan, zoals die van distels en lisdodde.
• Houd een takkenhoop of wat dode takjes aan voor takkenbouwers.
• Laat spinnenwebben onder dakranden en in struiken zitten waar dat kan; staartmezen, goudhaantjes en andere kleine vogels hebben het spinrag nodig.
• Hang nestkasten op met de juiste maat invlieggat voor de holenbroeders in jouw omgeving.
• Plant dichte inheemse struiken, zoals meidoorn, sleedoorn en hulst, voor komnestbouwers als heggenmus, zwartkop en merel.

Snelle feiten

• Vogels bouwen nesten met hun snavel, poten en lijf; veel soorten vormen de kom door erin te gaan zitten en rond te draaien.
• Veelgebruikte “lijmen” zijn modder, spinrag en speeksel.
• Bij veel zangvogels bouwt alleen het vrouwtje; bij wevers bouwt het mannetje; bij spechten, staartmezen en ooievaars delen beide partners het werk.
• Nestbouw combineert aangeboren gedrag met leren door ervaring.
• Sommige vogels, zoals kievit, slechtvalk en witte stern, bouwen weinig of geen nest.
• Dankzij spinrag rekt het nest van een staartmees of kolibrie mee terwijl de jongen groeien.

Bronnen

• Cornell Lab of Ornithology, All About Birds: Barn Swallow life history
• NestWatch, Cornell Lab of Ornithology
• Vogelbescherming Nederland
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Natuurpunt