Waarom hakken spechten in hout?

Waarom hakken spechten in hout? Om drie hoofdredenen: om voedsel te vinden, om holtes uit te hakken om in te broeden en te slapen, en om te roffelen. Roffelen is een luid, ritmisch signaal dat andere spechten vertelt “dit territorium is bezet” en dat een partner aantrekt. Voedsel zoeken en holtes hakken maakt gaten, roffelen meestal niet. Als een specht op een metalen dakgoot of op de gevel van een huis hamert, is hij vrijwel altijd aan het roffelen en niet aan het jagen.

Achter dat eenvoudige antwoord zit een opmerkelijk stuk evolutie. De snavel, schedel, tong, poten en staart van een specht zijn allemaal gevormd rond het hard en vaak slaan op hout. Hieronder lees je wat elk soort hakwerk doet, hoe de vogels het volhouden, en wat het betekent als een specht juist jouw huis uitkiest. De voorbeelden komen zoveel mogelijk uit Nederland en België, waar je vijf spechtensoorten en de draaihals kunt tegenkomen.

Snelle feiten

• Spechten (familie Picidae) omvatten meer dan 200 soorten wereldwijd, in Amerika, Europa, Afrika en Azië. Ze ontbreken in Australië, Nieuw-Zeeland, Madagaskar en Antarctica.
• In Nederland en België zijn de grote bonte specht, groene specht, zwarte specht, kleine bonte specht en middelste bonte specht de bekende broedvogels, plus de zeldzame draaihals.
• Er zijn drie soorten hakwerk: foerageren, uithakken en roffelen. Elk klinkt anders.
• Roffelen is communicatie. Het is de spechtenversie van zang, en beide geslachten doen het.
• Roffelen piekt in de late winter en het voorjaar. Uithakken piekt in het voorjaar (nesten) en de herfst (slaapholtes).
• Bijzondere kenmerken zijn een beitelvormige snavel, stijve staartveren als steun, sterke grijppoten, bevederde neusgaten die stof tegenhouden en een heel lange tong.

Wat zijn de drie redenen waarom spechten hakken?

1. Foerageren: voedsel uitgraven

De meeste spechten eten insecten, vooral keverlarven, mieren en andere ongewervelden die onder de schors of in het hout leven. Een foeragerende specht beweegt zich langs een stam of tak, tikt, luistert en tast. Vindt hij een veelbelovende plek, dan hakt en wrikt hij schors of hout weg om bij de prooi te komen.

Heeft de vogel eenmaal een gat gemaakt, dan doet zijn tong de rest. Spechtentongen zijn lang, vaak met een punt met weerhaakjes of borstels, en bedekt met kleverig speeksel. Bij veel soorten wordt de tong gedragen door een lange, flexibele reeks botjes en kraakbeen, het tongbeenapparaat, dat bij het intrekken om de achterkant van de schedel ligt. Zo kan de tong ver voorbij de snavelpunt reiken om larven diep in gangen te spietsen of vast te plakken.

De manier van foerageren verschilt per soort:

• Grote bonte spechten, de specht die je het vaakst in Nederlandse en Belgische tuinen ziet, wippen schors los en hakken kleine gaten om bij larven te komen. Ze eten ook zaden, noten en in het voorjaar soms eieren en jongen van andere vogels.
• Kleine bonte spechten werken vooral op dunne takjes hoog in de kroon, vaak in wilgen, elzen en populieren.
• Zwarte spechten hakken grote, langwerpige gaten in dode bomen en stronken om bij kolonies van houtmieren te komen. Je vindt de grove houtspaanders soms op de bosbodem op de Veluwe, in de Kempen en in andere oude bossen.
• Groene spechten zoeken, net als de Noord-Amerikaanse gouden grondspecht, veel op de grond. Ze graven in gazons, bermen en weilanden naar mieren in plaats van in hout.
• Grote bonte spechten klemmen dennen- en sparappels in een spleet, een zogeheten spechtensmidse, en hameren er dan de zaden uit. Onder een favoriete smidse kun je hopen lege kegels vinden.

2. Sap en voorraad: de specialisten

Twee Noord-Amerikaanse groepen gebruiken hakken op een ongewone manier.

Sapspechten boren nette rijen kleine gaatjes, sapputjes, in levende bomen. Ze komen terug om het sap op te likken en de insecten te eten die erop afkomen. Die putjes zijn ook voor andere dieren belangrijk: in het oosten van Noord-Amerika is bekend dat robijnkeelkolibries er in het vroege voorjaar van drinken, voordat veel bloemen bloeien. In Europa laten grote bonte spechten soms ook ringen van kleine gaatjes in de bast van levende bomen achter, zogeheten ringelen, om sap te drinken.

Eikelspechten uit het westen van Noord-Amerika en delen van Midden-Amerika leven in familiegroepen en boren duizenden kleine gaatjes in een dode boom, elektriciteitspaal of houten gebouw, waarna ze in elk gat een eikel klemmen. Zulke voorraadschuren kunnen tienduizenden eikels bevatten en worden door de groep verdedigd. Hier gaat hakken om opslag, niet om ter plekke eten.

3. Uithakken: een huis bouwen

Bijna alle spechten zijn primaire holenbroeders. Dat betekent dat ze hun eigen nestholte uithakken in plaats van een bestaande ruimte te gebruiken. Een paar hakt meestal elk broedseizoen een nieuwe holte, bij voorkeur in dood of rottend hout dat van binnen zachter is. Het werk duurt van ongeveer een week tot enkele weken, afhankelijk van de soort en de hardheid van het hout, en bij veel soorten wisselen mannetje en vrouwtje elkaar af.

De afgewerkte holte heeft meestal een ronde ingang en een kamer die daaronder breder wordt. Houtsnippers worden naar buiten gegooid en niet als nestmateriaal gebruikt, zodat de eieren op een bedje van fijne snippers op de bodem liggen.

Spechten hakken ook slaapholtes, vooral in de herfst en winter. Die holtes bieden beschutting tegen wind, kou en rovers. Dat verklaart waarom sommige huiseigenaren in het najaar nieuwe, ronde gaten in houten gevelbekleding of in gevelisolatie vinden: een specht is een slaapkamer aan het bouwen.

4. Roffelen: het lied van de specht

Roffelen is snel, ritmisch hameren op een resonerend oppervlak. Het maakt geen gat en gaat niet om voedsel. Spechten kiezen voorwerpen die geluid goed doorgeven: holle takken, dode bomen, en in de bebouwde kom metalen dakgoten, regenpijpen, schoorsteenkappen, ventilatiekappen, lantaarnpalen, verkeersborden en schotelantennes.

Roffelen doet voor een specht wat zang doet voor een zangvogel. Het maakt bekend dat een territorium bezet is en helpt een partner aan te trekken en vast te houden. Zowel mannetjes als vrouwtjes roffelen. Veel soorten hebben daarnaast echte roepen, zoals het scherpe “kik” van de grote bonte specht of de luide lachroep van de groene specht, maar een roffel draagt in een bos vaak verder.

Elke soort heeft een kenmerkend roffelpatroon. De grote bonte specht roffelt kort en krachtig, de kleine bonte specht langer, gelijkmatiger en zachter, en de zwarte specht maakt lange, luide roffels die ver dragen. De groene specht roffelt maar zelden. In Noord-Amerika staat de geelbuiksapspecht bekend om een onregelmatig ritme dat begint met een snelle roffel en dan uitloopt in tragere, ongelijke tikken, vaak vergeleken met morse. Ervaren vogelaars herkennen veel soorten alleen al aan de roffel. Wil je zulke geluiden leren, dan zijn onze gids over vogels herkennen op geluid en onze tips voor het gebruik van Merlin Sound ID een goed begin.

Hoe hoor je het verschil tussen roffelen en voedsel zoeken?

Als je het verschil eenmaal kent, is het makkelijk te horen.

Waarom raken spechten niet gewond?

De kop van een specht raakt het hout vele keren per minuut, soms met hoge snelheid. Verschillende kenmerken lijken hem te beschermen, en de wetenschap daarover is de afgelopen jaren bijgesteld.

Is de schedel een schokdemper?

Decennialang zeiden populaire verhalen dat de spechtenschedel sponsachtig bot en een omlopende tong bevat die de hersenen als een helm beschermen. Een studie uit 2022 onder leiding van Sam Van Wassenbergh van de Universiteit Antwerpen, gepubliceerd in Current Biology, zette daar vraagtekens bij. Met hogesnelheidsbeelden van meerdere soorten, waaronder de zwarte en de grote bonte specht, vonden de onderzoekers dat de kop weinig van de klap opvangt. Hij gedraagt zich eerder als een stijve hamer. Schokdemping zou juist energie verspillen en het hakken minder effectief maken.

Waarom dan geen hersenschudding? Dezelfde studie wees op grootte. Spechtenhersenen zijn piepklein, en de krachten die tot een hersenschudding leiden, hangen af van de grootte van de hersenen. Hun berekeningen suggereerden dat zelfs harde klappen onder de drempel blijven die zulke kleine hersenen zou beschadigen. Het korte, rechtlijnige karakter van elke klap, met weinig draaiing, helpt waarschijnlijk ook.

De vraag is niet helemaal gesloten. Een studie uit 2018 vond ophoping van het eiwit tau in spechtenhersenen, wat bij mensen met hoofdletsel samenhangt. De auteurs merkten op dat het bij vogels niet op letsel hoeft te wijzen en zelfs beschermend kan zijn. Meer over dit debat lees je in ons artikel over waarom spechten geen hoofdpijn krijgen.

Ander ingebouwd gereedschap

• Snavel: recht, hard en beitelvormig, met een taaie buitenlaag die blijft aangroeien naarmate hij slijt.
• Poten: de meeste soorten hebben twee tenen naar voren en twee naar achteren, een bouw die zygodactyl heet, voor een stevige grip op verticale schors. Een paar soorten, zoals de drieteenspecht uit de Alpen en Scandinavië, hebben drie tenen.
• Staart: stijve middelste staartveren drukken tegen de stam en vormen samen met de twee poten een driepoot. Spechten ruien die veren zo dat het belangrijke middelste paar blijft zitten tot de nieuwe klaar zijn.
• Neusgaten: bedekt met borstelige veertjes die houtstof tegenhouden.
• Ogen: een beschermend binnenste ooglid, het knipvlies, sluit vlak voor de klap en beschermt het oog volgens de gangbare opvatting tegen rondvliegende snippers.

Waarom hakken spechten op huizen en metaal?

Dit is de vraag die de meeste huiseigenaren eigenlijk beantwoord willen zien. Er zijn vier gangbare oorzaken, en elke oorzaak vraagt een andere aanpak.

1. Roffelen. Dakgoten, metalen loodslabben, schoorsteenkappen en holle gevelbekleding maken een lekker luid geluid. Vroeg in het jaar kan een specht daar elke ochtend vele keren roffelen. Hij zoekt geen voedsel en richt meestal geen schade aan, afgezien van het lawaai.
2. Insecten in het hout. Houtbijen, keverlarven en andere insecten in gevelbekleding, dakoverstekken of kozijnen trekken foeragerende spechten aan. Rijen onregelmatige gaten en afgebladderde verf wijzen hierop.
3. Een nest- of slaapholte uithakken. Eén rond gat ter grootte van de vogel, vaak in zacht hout of in gevelisolatie achter een dunne pleisterlaag, betekent dat de vogel een holte maakt. Gaten in het voorjaar zijn meestal nesten, gaten in de herfst vaak slaapholtes.
4. Nestkasten. Grote bonte spechten hakken soms de invliegopening van een houten nestkast groter om bij de jongen van mezen te komen. Een metalen beschermplaatje rond de opening of een kast van houtbeton helpt daartegen.

In Nederland en België is de grote bonte specht in verreweg de meeste gevallen de veroorzaker, omdat hij het talrijkst is en het dichtst bij huizen komt. In Noord-Amerika zijn het vaak de gouden grondspecht en diverse andere soorten, en in delen van Zuidoost-Europa en Turkije is de Syrische bonte specht algemeen rond boomgaarden, parken en dorpen.

Wat helpt echt tegen een specht die op je huis hakt?

Vogelbeschermingsorganisaties raden in het algemeen diervriendelijke stappen aan die passen bij de oorzaak:

1. Achterhaal de reden. Kijk naar de schade en het seizoen. Roffelen maakt lawaai maar weinig gaten. Voedsel zoeken maakt verspreide gaten. Uithakken maakt één groot rond gat.
2. Pak insecten aan. Zitten er insecten in het hout, laat het dan behandelen of vervangen. Verdwijnt het voedsel, dan verdwijnt de reden om te graven.
3. Verander het oppervlak. Dek bij roffelen de galmende plek af of dempt die, of hang tijdelijk licht net op enkele centimeters van de muur zodat de vogel niet kan landen.
4. Hang snel iets bewegends op. Bewegende, reflecterende linten of stroken bij de plek kunnen vogels ontmoedigen, vooral als je ze meteen gebruikt wanneer het probleem begint.
5. Dicht gaten snel, maar controleer eerst. Zorg dat er geen vogel binnen zit voordat je een gat dichtmaakt, en sluit nooit een bewoond nest af. Herstel beschadigde isolatie met een stevige afwerklaag.
6. Bied een alternatief. Een dode boom die je op een veilige plek laat staan, of een geschikte nestkast voor spechten, kan de activiteit verplaatsen. Vetvoer kan vogels in de buurt bezighouden, al stopt het roffelen er niet mee, omdat dat niet om voedsel gaat.

Spechten en hun bewoonde nesten zijn beschermd onder de Europese Vogelrichtlijn en de nationale en regionale natuurwetgeving. Gebruik daarom geen kleefmiddelen, vallen of iets anders waarmee je een vogel kunt verwonden, en vraag bij twijfel advies aan je gemeente of provincie.

Beschadigen spechten bomen?

Meestal niet. Het meeste voedsel zoeken gebeurt in hout dat al dood of rottend is, waar insectenlarven leven. Een levende boom met veel spechtengaten heeft vaak al een probleem met houtborende insecten of rot, en de spechten reageren daarop in plaats van het te veroorzaken. In die zin werken ze als natuurlijke plaagbestrijding. Studies naar uitbraken van schorskevers in naaldbossen hebben laten zien dat spechten grote aantallen keverlarven kunnen eten.

Sapdrinkers vormen de gedeeltelijke uitzondering. De Noord-Amerikaanse sapspechten boren in levend hout, en een boom die jaar na jaar zwaar wordt bezocht, kan verzwakken en soms zelfs afsterven. Het ringelen van de grote bonte specht in Europa is meestal beperkter, en de meeste bomen overleven het goed.

Waarom spechtenholen belangrijk zijn voor andere dieren

Spechten worden vaak ecosysteemingenieurs genoemd, omdat de holen die ze maken een thuis worden voor veel andere soorten. Vogels die een holte nodig hebben maar er zelf geen kunnen hakken, secundaire holenbroeders, zijn afhankelijk van oude spechtenholen. In Nederland en België gaat het onder meer om koolmees, pimpelmees, boomklever, spreeuw, gekraagde roodstaart, holenduif en bosuil, en daarnaast om eekhoorns en vleermuizen.

Hetzelfde patroon zie je wereldwijd. Oude holen van de zwarte specht worden gebruikt door holenduiven, ruigpootuilen en zelfs brilduikers. In Noord-Amerika wonen blauwe sialia’s, boomzwaluwen en carolina-eenden in oude spechtenholen. In Zuid-Amerika maken spechten zoals de veldspecht, die vaak in termietenheuvels of oevers en ook in bomen broedt, holtes die later door andere dieren worden gebruikt.

Dat is een van de redenen waarom natuurbeschermers aanraden staande dode bomen te laten staan waar dat veilig kan. Elke dode boom kan jarenlang een hele reeks bewoners huisvesten. Heb je de ruimte, dan kan een dode boom uit de buurt van paden en gebouwen een van de waardevolste onderdelen zijn van een vogelvriendelijke tuin.

Fabels en feiten over het hakken van spechten

Fabel: Een specht die op metaal hamert, zoekt insecten. Feit: Hij roffelt. Metaal wordt gekozen omdat het luid is, niet omdat er iets te eten valt.

Fabel: Spechten beschadigen alleen zieke bomen. Feit: Grotendeels waar voor het zoeken naar insecten, maar sapspechten en ringelende grote bonte spechten boren in gezonde, levende bomen.

Fabel: De schedel is een sponsachtige schokdemper. Feit: Recent onderzoek met hogesnelheidsbeelden suggereert dat de kop werkt als een stijve hamer, en de kleine hersenen verklaren voor een groot deel waarom spechten geen letsel oplopen.

Fabel: Alleen mannetjes roffelen. Feit: Vrouwtjes roffelen ook, en bij veel soorten antwoorden ze mannetjes of verdedigen ze het territorium met hun eigen roffel.

Fabel: Elk gat is een nest. Feit: Veel gaten zijn voedselgaten of slaapholtes. Nestholtes worden vooral in het voorjaar gemaakt, slaapholtes vaak in de herfst.

Wat betekent dit voor vogelaars in de tuin?

Spechten zijn een van de leukste vogels om naar te kijken, en veel van hun hakwerk is gewoon vanuit het raam te zien. Een paar praktische punten:

• Vetvoer werkt goed. Grote bonte spechten komen vaak op vetblokken, pindakaaspotten en pinda’s, vooral in de koude maanden. Zie onze gids over vetblokken en vetmengsels, en hang het op een plek met een stam of paal in de buurt waartegen de vogels zich kunnen afzetten.
• Let op waar ze tikken. Een vogel die zacht tikt en rondbeweegt, zoekt voedsel. Een vogel die steeds terugkeert naar dezelfde galmende tak met luide roffels, roffelt, vaak in de eerste uren na zonsopkomst.
• Leer de soorten kennen. Grote en kleine bonte specht lijken op elkaar maar verschillen sterk in formaat. De groene specht zie je eerder op het gras dan aan de voederplek. De middelste bonte specht houdt van oude eiken.
• Houd dood hout aan waar het veilig kan. Dode bomen en liggende stammen voeden spechten en huisvesten later andere vogels.
• Heb geduld met roffelen. Roffelen in het voorjaar is meestal tijdelijk. Zodra territoria en paren vastliggen, neemt het af.

Waarom dit gedrag is ontstaan

Hakken in hout gaf spechten toegang tot twee hulpbronnen die maar weinig andere vogels kunnen bereiken: insecten die in bomen verborgen zitten en veilige holtes om in te broeden. Voedsel in hout is ook in de winter beschikbaar, als bladeren en vliegende insecten verdwenen zijn, wat helpt verklaren waarom veel spechten in koude klimaten standvogels zijn. Een holte in massief hout beschermt eieren en jongen beter tegen weer en veel rovers dan een open komnest.

Roffelen bouwde voort op diezelfde gereedschapskist. Een vogel die al uitgerust was om hard en snel op hout te slaan, kon die vaardigheid omzetten in een signaal dat door een dicht bos draagt. In de loop van de tijd kwam elke soort uit op zijn eigen ritme, en vandaag hoort dat ritme net zo bij de soort als zijn verenkleed.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Natuurpunt
• Great spotted woodpecker, RSPB
• Acorn Woodpecker overview, Cornell Lab All About Birds
• Van Wassenbergh et al. 2022, Woodpeckers minimize cranial absorption of shocks, Current Biology