Wat is een mierenbad bij vogels (anting)?

Wat is een mierenbad bij vogels? Het is gedrag waarbij een vogel doelbewust mieren op zijn veren aanbrengt, vastgesteld bij meer dan 200 soorten, vooral zangvogels. Bij actief mierenbaden pakt de vogel mieren met zijn snavel op en veegt ze langs zijn verenkleed, meestal langs de onderkant van de vleugelpunten. Bij passief mierenbaden gaat hij met gespreide vleugels op een mierennest zitten of liggen en laat hij de mieren door zijn veren lopen. In het Engels heet dit gedrag anting.

Het is vastgesteld bij meer dan 200 soorten wereldwijd, vooral zangvogels, en bijna altijd met mieren die zich verdedigen door mierenzuur te spuiten. Waarom vogels het doen, is nog steeds onderwerp van discussie. De best onderbouwde ideeën zijn dat stoffen van mieren helpen tegen parasieten en microben op de veren, en dat wrijven het zuur uit de mieren haalt zodat ze veilig te eten zijn. Het kan allebei waar zijn, en meer.

Heb je ooit een merel of een Vlaamse gaai halfdood op het gazon zien liggen, vleugels uit en staart scheef naar voren gedraaid, dan is de kans groot dat je naar een mierenbad keek. Hieronder lees je wat het is, hoe het werkt en wat wetenschappers er wel en niet over kunnen zeggen.

Kort antwoord: het mierenbad in één oogopslag

Hoe ziet een mierenbad eruit?

Een mierenbad kan er de eerste keer verontrustend uitzien. De vogel lijkt vaak versuft of uit balans, en sommige mensen denken dat hij ziek of gewond is of door een auto is geraakt. Meestal is geen van die dingen het geval.

Actief mierenbaden

Bij actief mierenbaden staat of zit een vogel op de grond bij mieren, pakt er een of een paar op met de punt van zijn snavel en veegt ze met snelle, schokkerige bewegingen langs zijn veren. Het meest gebruikte doel is de onderkant van de slagpennen bij de vleugelpunten. Om daar bij te komen, laat de vogel de vleugel vaak hangen en brengt hem naar voren, en tegelijk draait hij zijn staart naar voren en onder zijn lijf, soms zo ver dat hij er bijna op gaat zitten of omvalt.

Een vogel kan de beweging vele keren herhalen met dezelfde mier, hem laten vallen, een nieuwe pakken, of de mier aan het eind opeten. Een sessie kan een paar seconden tot vele minuten duren.

Passief mierenbaden

Bij passief mierenbaden gaat de vogel direct op een mierenhoop of een plek met verstoorde mieren zitten, spreidt zijn vleugels plat op de grond, zet zijn lichaamsveren op en laat de mieren in het verenkleed omhoog kruipen. De houding lijkt op zonnebaden, en zonder de mieren te zien zijn de twee lastig uit elkaar te houden. Passief mierenbaden wordt minder vaak gemeld dan actief mierenbaden, deels omdat het moeilijker te herkennen is.

Wat een mierenbad niet is

• Een stofbad gebeurt met droge aarde, waarbij de vogel schopt en schuifelt om stof door zijn veren te werken. Zie waarom vogels een stofbad nemen.
• Zonnebaden gebeurt in dezelfde houding met gespreide vleugels, maar zonder mieren. Onze gids over waarom vogels zonnebaden legt het uit.
• Mieren eten is gewoon eten. De groene specht eet enorme aantallen mieren, maar neemt daarbij niet per se een mierenbad.

Welke vogels nemen een mierenbad?

Het mierenbad is vastgesteld bij meer dan 200 vogelsoorten, en sommige overzichten komen hoger uit. De grote meerderheid zijn zangvogels. De groepen die het vaakst in de literatuur opduiken, zijn:

• Kraaiachtigen. De Vlaamse gaai in Europa en de blauwe gaai in Noord-Amerika zijn klassieke mierenbaders.
• Lijsters. Merel, zanglijster en de Amerikaanse roodborstlijster worden vaak gemeld.
• Spreeuwen. Spreeuwen nemen graag een mierenbad, zowel in hun oorspronkelijke leefgebied als waar ze zijn uitgezet.
• Troepialen en grackles. De Amerikaanse glanstroepiaal staat erom bekend, en ook om het gebruik van ongebruikelijke vervangers.
• Mussen, vinken, tangaren, zangers en andere. Meldingen zijn verspreid over veel families van zangvogels.

Buiten de zangvogels bestaan ook waarnemingen, maar die zijn veel zeldzamer, en sommige oudere verslagen zijn moeilijk te controleren. Het is dus eerlijk om te zeggen dat het mierenbad een specialiteit van zangvogels is, al is het niet exclusief van hen.

Waarom het in sommige families veel voorkomt en in andere schijnbaar niet, is onbekend. Een deel van het antwoord kan waarnemingsvertekening zijn: brutale vogels die op de grond foerageren, zoals merels, gaaien en spreeuwen, leven dicht bij mensen en zoeken in het open voedsel, dus die worden gewoon vaker gezien.

Welke mieren gebruiken vogels?

Vogels kiezen hun mieren niet willekeurig. De meeste waarnemingen gaan over mieren uit de onderfamilie Formicinae, die geen werkende angel hebben en zich in plaats daarvan verdedigen door mierenzuur te spuiten uit een klier aan het uiteinde van het achterlijf. Bosmieren van het geslacht Formica, bekend van de grote koepelvormige nesten in onze bossen, zijn het schoolvoorbeeld, zowel in Europa als in Noord-Amerika.

Mieren die steken, zoals veel soorten uit andere onderfamilies, lijken veel minder vaak te worden gebruikt. Dat patroon is een van de sterkste aanwijzingen over het doel van het mierenbad: het wijst naar de chemie van de mier en niet naar de mier zelf.

Mierenzuur is een eenvoudig, scherp zuur dat huid en ogen irriteert en giftig is voor veel kleine geleedpotigen. Sommige mieren hebben ook andere afweerstoffen. Als een vogel een mier in zijn snavel knijpt, spuit de mier, en de vogel veegt die spray op zijn veren.

Gebruiken vogels ook andere dingen dan mieren?

Ja, en dat is een van de boeiendste kanten van het verhaal. Er zijn meldingen van vogels die een “mierenbad” nemen met een verrassende reeks vervangers, waaronder:

• Duizendpoten, waarvan sommige afweerstoffen afscheiden
• Kevers en andere insecten met chemische afweer
• Citrusschil en fruit
• Walnotenbolsters
• Afrikaantjes en andere aromatische plantendelen
• Mottenballen
• Weggegooide sigarettenpeuken, en volgens sommige meldingen rook van schoorstenen of vuurtjes, gedrag dat ook wel rookbaden wordt genoemd

Vooral de Amerikaanse glanstroepiaal is gemeld met mottenballen en stukjes limoen of citroen. De meeste van deze vervangers hebben één ding gemeen: ze zijn scherp, zuur of chemisch verdedigd. Dat ondersteunt het idee dat vogels op zoek zijn naar een chemisch effect en niet naar de mieren zelf.

Sommige vervangers brengen echte risico’s mee. Mottenballen bevatten naftaleen of paradichloorbenzeen, en sigarettenpeuken bevatten nicotine en andere giftige stoffen. Er zijn geen goede gegevens over hoe vaak vogels hier schade van ondervinden, maar het is nog een reden om zwerfafval en huishoudchemicaliën uit de tuin te houden.

Waarom doen vogels het? De belangrijkste hypothesen

Wetenschappers discussiëren al ongeveer een eeuw over het mierenbad, en er is nog steeds geen eensgezind antwoord. Hieronder staan de belangrijkste ideeën, met wat ze ondersteunt en waar het bewijs dun wordt.

Doodt een mierenbad verenluizen en mijten?

Dit is de oudste en populairste verklaring. Vogels dragen verenluizen, verenmijten, schimmels en bacteriën mee, die het verenkleed allemaal kunnen beschadigen. Mierenzuur is giftig voor veel kleine geleedpotigen, en imkers gebruiken het om varroamijten in bijenkasten te bestrijden, dus op het eerste gezicht is het idee aannemelijk.

Wat ervoor pleit: vogels kiezen mieren met chemische afweer, en ze brengen de afscheiding aan op de veren, niet op de huid. Veel vervangers zijn ook scherp of insectendodend. Het gedrag richt zich op de slagpennen, die waardevol zijn en langzaam worden vervangen.

Waar het zwak is: directe tests zijn schaars en wisselend. Laboratoriumstudies naar het effect van mierenafscheiding op microben en parasieten van veren hebben niet consequent sterke effecten laten zien bij de concentraties die een vogel werkelijk zou aanbrengen. Veldstudies die parasietenlast vergelijken tussen vogels die wel en geen mierenbad nemen, zijn heel moeilijk uit te voeren, en overtuigende studies ontbreken. De parasietenhypothese blijft dus redelijk, maar onbewezen.

Is een mierenbad een manier om mieren eetbaar te maken?

Een tweede verklaring is dat het mierenbad voedselbereiding is. Mieren uit de Formicinae zijn goed verdedigd: hun zuur maakt ze onsmakelijk, en de zuurblaas zelf kan onaangenaam of schadelijk zijn om in te slikken. Door een mier te knijpen en af te vegen, dwingt de vogel hem zijn zuurklier te legen op de veren, die als een handdoek werken. Daarna wordt de mier opgegeten.

Wat ervoor pleit: een studie uit 2008 van Thomas Eisner en Daniel Aneshansley met blauwe gaaien in gevangenschap liet zien dat de gaaien mieren met volle zuurblazen eerst langs hun veren wreven en ze daarna opaten, maar dat ze mieren veel eerder direct opaten als de zuurblazen experimenteel waren verwijderd. Dat is sterk bewijs dat het mierenbad, in elk geval bij blauwe gaaien, helpt om mieren eetbaar te maken. Veel waarnemers zien ook dat vogels de mier aan het eind van een wrijfbeweging opeten.

Waar het zwak is: het verklaart niet het passieve mierenbad, waarbij de vogel niets eet, en ook niet het gebruik van mottenballen, citrus of sigarettenpeuken. Het verklaart ook niet waarom het zuur zo precies op de vleugelveren terechtkomt.

Verzacht een mierenbad de huid tijdens de rui?

Een derde idee koppelt het mierenbad aan de rui. Veel zangvogels ruien in de zomer en nazomer, en dat is ook de periode waarin de meeste mierenbaden worden gemeld. Groeiende veren kunnen de huid jeukerig of gevoelig maken, en sommige onderzoekers denken dat mierenafscheiding verlichting geeft of de veergroei op een andere manier helpt.

Wat ervoor pleit: de overlap in seizoen is in veel gematigde streken echt.

Waar het zwak is: de zomer is ook de tijd waarin mieren het actiefst zijn en vogels het best zichtbaar, dus de timing kan toeval zijn. Er is weinig direct bewijs voor een verzachtend effect. Voor meer over de rui zelf, zie waarom vogels ruien.

Is het gewoon prettig?

Sommige auteurs denken dat vogels een mierenbad nemen omdat het lekker voelt, misschien door een lichte prikkeling van de huid, zoals sommige dieren bepaalde geuren opzoeken. Dat is moeilijk te toetsen en zegt weinig over waarom het gedrag oorspronkelijk is ontstaan. Het kan deel uitmaken van de directe verklaring, de reden waarom een vogel het op een bepaalde dag doet, en niet van de diepere evolutionaire reden.

Kunnen meerdere verklaringen tegelijk kloppen?

Zeer waarschijnlijk. Het mierenbad kan meerdere functies hebben, en de verhouding kan per soort verschillen. Een blauwe gaai is misschien vooral een maaltijd aan het bereiden, terwijl een spreeuw die een mottenbal langs zijn veren wrijft dat duidelijk niet doet. Sommige biologen wijzen er ook op dat gedrag dat om één reden is ontstaan, later een andere functie kan krijgen. De eerlijke samenvatting is dat het mierenbad echt, wijdverbreid en chemisch gedreven is, en dat het doel ervan nog een open vraag is.

Fabels en feiten over het mierenbad

Wanneer en waar zie je het meest een mierenbad?

De meeste mierenbaden worden gemeld bij warm weer, vooral in de zomer en vroege herfst, wanneer mieren actief zijn en kolonies groot. Vogels doen het meestal op open grond: gazons, tuinranden, grindpaden, zandige bermen en rond de voet van mierenhopen. Droge, zonnige plekken hebben de voorkeur, wat ook verklaart waarom mierenbaden en zonnebaden zo vaak worden verward.

Mierenbaden duren kort en zijn makkelijk te missen. De beste kans om er een te zien, is door op warme ochtenden de vogels te volgen die in je tuin op de grond foerageren, vooral merels, zanglijsters, Vlaamse gaaien en spreeuwen. Onze gids over vogelgedrag herkennen behandelt ander gedrag dat je tegelijk kunt bekijken.

Wat moet je doen als je een vogel een mierenbad ziet nemen?

Heel weinig, en daar gaat het nu juist om.

1. Blijf op afstand. Vogels die een mierenbad nemen, zijn geconcentreerd, maar vliegen weg als je dichterbij komt. Kijk vanuit het raam of op afstand met een verrekijker; onze gids over verrekijkers om vanuit het raam vogels te kijken bespreekt geschikte opties.
2. Grijp niet in. Een vogel met gespreide vleugels op de grond is niet per se gewond. Vliegt hij daarna normaal weg, dan was er niets aan de hand.
3. Controleer voordat je van letsel uitgaat. Een vogel die niet kan staan, een vleugel laat slepen tijdens het lopen of niet wegvliegt als je dichtbij komt, kan gewond zijn. Zie in dat geval wat te doen met een gewonde vogel.
4. Houd katten binnen. Een vogel die opgaat in een mierenbad op open grond, is kwetsbaar. Zie katten en vogels: je tuin veilig maken.
5. Schrijf het op. Bij veel soorten is het mierenbad nog slecht gedocumenteerd. Noteer de soort, de datum, het type mier als je dat kunt zien en eventuele vervangers, in een notitieboekje of als opmerking bij een waarneming op waarneming.nl of eBird. Zo vul je aan wat bekend is.

Moet je je zorgen maken over mierenbestrijding in je tuin?

Zie je graag vogels, dan helpt het om wat mieren te dulden. Mieren zijn ook voedsel voor veel vogels, waaronder de groene specht, de draaihals en veel zangvogels, en ze zijn belangrijk voor het omwerken van de bodem en het verspreiden van zaden.

Breedwerkende insecticiden op gazons en borders verminderen de insecten waarvan vogels leven en kunnen vogels ook direct blootstellen. Komen mieren het huis binnen, pak het probleem dan binnen en bij de toegangspunten aan in plaats van de hele tuin te behandelen. Een stukje kale, zonnige grond en een minder strak gemaaide gazonrand geven vogels ruimte voor mierenbaden, stofbaden en zonnebaden.

Hoe het mierenbad past in de verzorging van veren

Veren zijn voor een vogel vliegoppervlak, isolatie en pronkkleed tegelijk, en ze kunnen niet worden gerepareerd als ze eenmaal zijn uitgegroeid. Vogels besteden een groot deel van hun dag aan onderhoud: poetsen met de snavel, olie verspreiden uit de stuitklier, baden in water, stofbaden, zonnebaden en, bij sommige soorten, mierenbaden.

In die context lijkt het mierenbad één stuk gereedschap in een grotere gereedschapskist. Waterbaden maakt vuil los. Stof kan overtollige olie opnemen en parasieten ontmoedigen. Zonlicht kan parasieten laten verplaatsen naar plekken waar ze weg te poetsen zijn, en helpt mogelijk bij vitamine D of de conditie van de veren. Het mierenbad voegt aan hetzelfde werk een chemische laag toe. Hoe dit gedrag samenhangt, zie je op onze pagina over waarom vogels zich opblazen.

Wat we nog niet weten

Ondanks een eeuw van waarnemingen staan er nog verschillende basisvragen open:

• Hoeveel van de variatie is echt? Van veel soorten zijn maar een of twee meldingen, en het is onduidelijk of ze het vaak of zelden doen.
• Vermindert het echt parasieten in het wild? Geen enkele grote veldstudie heeft dat beslecht.
• Leren jonge vogels het, of weten ze het vanzelf? Sommige waarnemingen aan met de hand grootgebrachte vogels wijzen erop dat het gedrag kan verschijnen zonder het van volwassen vogels te leren, maar de gegevens zijn beperkt.
• Waarom de vleugelpunten? De nadruk op de onderkant van de handpennen is opvallend en niet volledig verklaard.
• Hoe vaak komen schadelijke vervangers voor? Meldingen van mottenballen en sigarettenpeuken zijn anekdotisch.

Dit is een van die onderwerpen waarop oplettende tuinvogelaars nog nuttige waarnemingen kunnen toevoegen.

Snelle feiten over het mierenbad

• Een mierenbad betekent mieren of stoffen van mieren op de veren aanbrengen.
• Actief mierenbaden: mieren wrijven met de snavel. Passief mierenbaden: op een mierennest liggen.
• Vastgesteld bij meer dan 200 soorten, vooral zangvogels.
• De meeste mierenbaden gebeuren met mieren uit de Formicinae, die mierenzuur spuiten in plaats van steken.
• Vogels gebruiken ook duizendpoten, citrus, walnotenbolsters, mottenballen en sigarettenpeuken.
• Een studie uit 2008 met blauwe gaaien liet zien dat het mierenbad helpt om mieren eetbaar te maken.
• Parasietenbestrijding is aannemelijk maar niet bewezen.
• Je ziet het mierenbad het vaakst bij warm weer op open grond.
• Een vogel die een mierenbad neemt, is meestal niet gewond; kijk van een afstand.

Bronnen

• Cornell Lab of Ornithology: All About Birds, Blue Jay species account
• Cornell Lab of Ornithology: All About Birds, Common Grackle species account
• RSPB: Jay species information
• Vogelbescherming Nederland
• Natuurpunt
• Eisner, T. en Aneshansley, D. (2008). Anting in Blue Jays: evidence in support of a food-preparatory function. Chemoecology 18: 197-203.