Kunnen vogels het weer voorspellen?

Vogels kunnen geen weerkaart lezen, maar ze voelen wel veranderingen aan die slecht weer aankondigen, en ze handelen daar vaak naar. Onderzoek laat zien dat vogels op dalende luchtdruk reageren door meer te eten, dat sommige soorten infrageluid van verre stormen lijken op te vangen en uitwijken, zoals goudvleugelzangers die in 2014 ruim 1.500 kilometer omvlogen voor tornado’s, en dat trekvogels hun vertrek afstemmen op gunstige wind. Wat vogels voor zover bekend niet kunnen, is het weer weken of maanden vooruit voorspellen.

Hieronder lees je wat het bewijs zegt, hoe vogels het weer mogelijk waarnemen en wat je zelf vanuit je raam kunt zien.

Snelle feiten: vogels en het weer

• Luchtdruk: vogels lijken dalende luchtdruk waar te nemen, een klassiek teken van een naderende storm.
• Eten voor een storm: mussen in gevangenschap aten meer toen onderzoekers de luchtdruk verlaagden.
• Vlucht voor tornado’s: gezenderde goudvleugelzangers verlieten hun broedgebied vóór een grote tornado-uitbraak in 2014.
• Infrageluid: sommige vogels horen zeer laagfrequent geluid, dat stormen produceren en dat grote afstanden aflegt.
• Trek: vogels stemmen hun trek af op gunstige wind en gunstig weer, vaak vlak na het passeren van een front.
• Langetermijnvoorspelling: geen goed bewijs dat vogels het weer per seizoen kunnen voorspellen.

Hoe zouden vogels het weer kunnen waarnemen?

Vogels hebben meerdere zintuigen die signalen van een naderende omslag kunnen oppikken.

Luchtdruk

Dalende luchtdruk is een van de beste kortetermijnsignalen voor een storm. Vogels maken voortdurend drukveranderingen mee als ze stijgen en dalen, dus het is logisch dat ze daar gevoelig voor zijn. Van duiven is in laboratoriumproeven aangetoond dat ze kleine veranderingen in luchtdruk kunnen waarnemen.

Waar vogels dit precies voelen, is nog niet helemaal duidelijk. Een kandidaat is het paratympanische orgaan, een klein zintuigorgaan in het middenoor van vogels waarvan sommige onderzoekers denken dat het werkt als barometer of hoogtemeter. Dat idee is aannemelijk maar nog niet bewezen, dus zie het als een belangrijke hypothese en niet als vaststaand feit. Meer over de bouw van het vogeloor lees je in hebben vogels oren?

Infrageluid

Infrageluid is geluid onder ongeveer 20 hertz, te laag voor mensen om te horen. Zware stormen, tornado’s, zeegolven en aardbevingen produceren infrageluid, en dat kan honderden kilometers ver reizen. Proeven met postduiven in de jaren zeventig wezen erop dat ze infrageluid kunnen waarnemen, en sommige onderzoekers opperden dat duiven het gebruiken bij navigatie. Dat wilde vogels infrageluid gebruiken om naderende stormen op te merken, wordt door enig veldbewijs gesuggereerd (zie hieronder), maar is niet rechtstreeks aangetoond.

Andere signalen

Vogels reageren mogelijk ook op veranderingen in windrichting en windkracht, temperatuur, luchtvochtigheid en licht. Die verschuiven allemaal als een weersysteem nadert, en veel ervan zijn voor vogels makkelijk waar te nemen.

Wat laat het onderzoek zien?

Mussen eten meer als de luchtdruk daalt

Een studie uit 2013 van Creagh Breuner en collega’s, gepubliceerd in de Journal of Experimental Biology, testte witkruingorzen (een Noord-Amerikaanse gors) in gevangenschap. Toen de onderzoekers de luchtdruk in de kamer van de vogels verlaagden, als nabootsing van een naderende storm, gingen de vogels meer eten. Dat ondersteunt het idee dat vogels een drukdaling gebruiken als signaal om vóór slecht weer energie op te slaan.

Zangvogels ontvluchtten een tornado-uitbraak

Een van de treffendste voorbeelden komt uit een studie onder leiding van Henry Streby, in 2015 gepubliceerd in Current Biology. Het team had goudvleugelzangers die in de Cumberland Mountains in Tennessee broedden uitgerust met minuscule geolocators om hun trek te volgen. Eind april 2014 veroorzaakte een zwaar stormsysteem een grote uitbraak van tornado’s in het midden en zuiden van de Verenigde Staten.

De gegevens lieten zien dat de vogels hun territorium ongeveer een tot twee dagen vóór de storm verlieten, toen die nog honderden kilometers ver weg was. Ze vlogen naar het zuiden, sommige tot aan de Golfkust of verder, en keerden na de storm terug naar hun territorium. De onderzoekers schatten die rondreis op ruim 1.500 kilometer in een paar dagen. Toen de vogels vertrokken, was er ter plekke geen duidelijke weersverandering.

De onderzoekers vermoedden dat de vogels infrageluid van het stormsysteem hadden opgevangen. Dat blijft een hypothese, maar de studie toont aan dat kleine zangvogels grote, snelle verplaatsingen kunnen maken om gevaarlijk weer te ontwijken.

Trekvogels lezen de wind

Weerradar en zenderonderzoek laten zien dat trekvogels heel selectief zijn in wanneer ze vliegen. In Nederland en België levert de herfst vaak grote trekdagen op bij oostenwind en helder weer, terwijl in het voorjaar een warme zuidelijke luchtstroom golven trekvogels naar het noorden brengt. Het Amerikaanse project BirdCast gebruikt weersverwachtingen om de intensiteit van de trek te voorspellen, en dat werkt juist omdat de beslissingen van vogels zo sterk het weer volgen. Wie zelf wil meekijken, vindt op trektellen.nl de dagelijkse tellingen van vaste telposten in Nederland en België.

Langeafstandstrekkers lijken extra bedreven. Rosse grutto’s, die van Alaska non-stop naar Nieuw-Zeeland vliegen, stemmen hun vertrek vermoedelijk af op gunstige windpatronen rond passerende weersystemen. Hoe ze de omstandigheden precies beoordelen, wordt nog onderzocht. Meer over navigatie lees je in hoe weten vogels waar ze heen moeten trekken?

Waarom is het zo druk bij de voederplek voor een storm?

Veel tuinvogelaars zien de voederplek drukker worden vlak voor sneeuw of zware regen. Daar zijn goede redenen voor.

Kleine vogels zoals koolmezen, pimpelmezen en winterkoninkjes hebben in de winter weinig marge. Ze bouwen overdag vet op en verbranden een groot deel daarvan ‘s nachts, alleen al om warm te blijven. Als een storm voedsel onder de sneeuw dreigt te bedelven of het zoeken naar voedsel een dag of langer moeilijk maakt, kan zoveel mogelijk eten het verschil maken tussen overleven en sterven. De studie van Breuner wijst erop dat dalende luchtdruk dit gedrag mede kan uitlokken.

Wat je kunt opmerken:

• Meer vogels tegelijk, ook van soorten die normaal alleen of met z’n tweeën komen.
• Langere eetbeurten en minder tijd tussen de bezoeken.
• Meer hamsteren door mezen, boomklevers en Vlaamse gaaien, die voedsel verstoppen voor later. Zie waarom hamsteren vogels voedsel?

Na de storm neemt de activiteit vaak opnieuw sterk toe, als vogels hun reserves aanvullen.

Wat doen vogels tijdens een storm?

Tijdens een storm zoeken de meeste kleine vogels beschutting. Ze trekken zich terug in dichte coniferen, klimop, dikke struiken, takkenrillen en holtes, uit de wind en de regen. Veel vogels zetten hun veren op voor isolatie en worden minder actief om energie te sparen. Vogels klemmen zich aan takken vast dankzij een soort vergrendeling van pezen in hun poten, wat helpt bij harde wind. Meer daarover in hoe houden vogels het warm in de winter? en waarom zetten vogels hun veren op?

Orkanen en zware stormen

Orkanen en tyfoons zijn een apart geval. Sommige vogels lijken uit te wijken, andere raken in de storm verstrikt. Zeevogels worden soms in het windstille oog van een orkaan gevangen en over grote afstanden meegevoerd. In onze streken zijn het vooral de herfststormen uit het westen en noordwesten die zeevogels zoals jan-van-genten, grote jagers en stormvogeltjes dicht onder de kust brengen. Daarom trekken vogelaars bij stevige westenwind naar de kust voor “zeetrek”. Zenderonderzoek bij steltlopers zoals de regenwulp heeft vogels gevolgd die door of om tropische stormen heen vlogen, soms met succes, soms niet.

Wat is een “fall”, en hoe veroorzaakt het weer dat?

Een fall (in het Engels “fallout”) is een van de meest spectaculaire manieren waarop het weer vogelgedrag bepaalt, en het laat de grenzen zien van het vermogen van vogels om omstandigheden in te schatten. Het gebeurt als grote aantallen trekvogels door slecht weer op één plek naar beneden worden gedwongen.

Het klassieke voorbeeld is de noordelijke Golfkust van de Verenigde Staten in het voorjaar. Miljoenen zangvogels vertrekken ‘s avonds van het schiereiland Yucatán in Mexico en vliegen ‘s nachts over de Golf van Mexico naar het noorden, een tocht van zo’n 800 kilometer of meer. Stuiten ze boven zee op een koufront met harde noordenwind en regen, dan verbranden ze hun vetreserves tegen de tegenwind in. Uitgeputte vogels vallen dan in de eerste bomen die ze aan de kust bereiken.

Ook in Europa komen zulke falls voor, bijvoorbeeld aan de oostkust van Groot-Brittannië in de herfst, als oostenwind en regen Scandinavische trekvogels over de Noordzee duwen en op de kust doen neerkomen. Op de Waddeneilanden en langs de Hollandse kust kunnen vergelijkbare weersituaties in de herfst plotseling veel zangvogels opleveren, zoals goudhaantjes, roodborsten en lijsters. Vogelaars houden de weerkaarten daarom nauwlettend in de gaten.

Falls laten zien dat het weergevoel van vogels goed is, maar niet perfect. Meestal kiezen ze gunstige vertrekomstandigheden, maar boven grote wateroppervlakten kan het weer omslaan nadat ze al onderweg zijn.

Hoe beïnvloedt het dagelijkse weer wat je bij de voederplek ziet?

Ook zonder stormen bepaalt het weer van uur tot uur de activiteit bij de voederplek:

• Koude ochtenden: de activiteit piekt vaak vroeg, als vogels na een lange nacht bijtanken. Hoe kouder de nacht, hoe dringender die eerste maaltijd.
• Wind: harde wind vermindert de activiteit bij voederplekken in de open lucht, en vogels verkiezen voederplekken bij beschuttende struiken.
• Lichte regen: veel vogels blijven eten, al zoeken kleine vogels bij zware buien dekking.
• Hitte: in de zomer neemt de activiteit vaak af op het heetst van de dag en toe in de ochtend en avond. Water wordt dan een grotere trekpleister dan voedsel.
• Sneeuwdek: vogels die op de grond eten, zoals merels, vinken, heggenmussen en houtduiven, kunnen massaal naar voederplekken komen als natuurlijk voedsel bedekt is.
• Mist en lage bewolking tijdens de trek: trekvogels kunnen aan de grond worden gehouden of gedesoriënteerd raken, waardoor er ongewone soorten in tuinen opduiken.

Deze patronen bijhouden is een eenvoudige manier om te zien hoe vogels in real time op het weer reageren. Een notitieboekje of een app zoals eBird of waarneming.nl helpt je trends over een seizoen te ontdekken.

Kunnen vogels aardbevingen voelen aankomen?

Deze vraag komt vaak terug, en het eerlijke antwoord is dat het bewijs beperkt is. Er zijn veel anekdotische meldingen van vogels en andere dieren die zich vreemd gedroegen voor een aardbeving, en sommige wetenschappers hebben onderzocht of dieren vroege grondtrillingen, veranderingen in luchtionen of infrageluid kunnen waarnemen. Resultaten tot nu toe zijn niet sterk genoeg om aan te tonen dat vogels aardbevingen betrouwbaar vooraf voelen. Wees dus voorzichtig met zulke beweringen.

Wat wel vaststaat, is dat vogels, net als veel dieren, snel reageren zodra de grond begint te trillen, vaak door op te vliegen of alarm te roepen.

Voelen vogels temperatuurdalingen vooraf aan?

Vogels reageren zeker op temperatuur, maar of ze koudegolven voorzien, is minder duidelijk. Dalende temperaturen gaan vaak samen met drukveranderingen en draaiende wind als een koufront nadert, dus vogels reageren mogelijk op dezelfde druk- en windsignalen als hierboven. Zodra de kou er is, passen vogels zich snel aan: ze zetten hun veren op, eten langer, en sommige soorten, zoals mezen, verlagen ‘s nachts hun lichaamstemperatuur om energie te sparen, een toestand die gereguleerde hypothermie of torpor heet.

Welke volkswijsheden over vogels en het weer kloppen?

Waarom zwaluwen laag vliegen voor regen

Het oude rijmpje “zwaluwen laag, regen op til” heeft een redelijke verklaring. Zwaluwen en gierzwaluwen vangen insecten in de vlucht, dus vliegen ze waar de insecten zijn. Bij mooi weer tilt warme, opstijgende lucht kleine insecten hoger op. Bij koel, vochtig en onbestendig weer blijven insecten vaak lager, en de vogels die ze eten dus ook. Het is een losse aanwijzing en geen voorspelling, omdat het gedrag van insecten van veel factoren afhangt.

Kunnen vogels het weer op lange termijn of de seizoenen voorspellen?

Waarschijnlijk niet. Er is geen goed bewijs dat vogels kunnen voorspellen hoe streng een komende winter of zomer wordt. Hun seizoensgedrag, zoals trek, rui en broeden, wordt vooral gestuurd door daglengte, een interne jaarklok en actuele omstandigheden zoals temperatuur en voedsel.

Als vogels iets ongewoons doen, zoals een invasie van kepen, kruisbekken of pestvogels in de Lage Landen, weerspiegelt dat meestal slechte zaad- of bessenoogsten in het noorden en niet een voorspelling van streng weer. Invasies zijn een reactie op voedseltekorten die al zijn opgetreden.

Klimaatverandering maakt deze grens goed zichtbaar. Veel vogels, vooral langeafstandstrekkers, stemmen hun voorjaarstrek grotendeels af op daglengte en een interne klok, signalen die niet veranderen als het klimaat opwarmt. In veel gebieden begint het voorjaar nu eerder en verschijnen insecten eerder, maar trekvogels die op vaste signalen vertrouwen, verschuiven hun aankomst niet altijd even snel. Een bekend Nederlands voorbeeld is de bonte vliegenvanger: onderzoekers stelden vast dat deze vogels op de Veluwe te laat aankwamen voor de rupsenpiek waar hun jongen van afhankelijk zijn. Als vogels seizoenen konden voorspellen, zou zo’n mismatch minder vaak voorkomen.

Wat betekent dit voor tuinvogelaars?

Je kunt vogelgedrag gebruiken als leuke, informele weersindicatie, en je kunt vogels helpen stormen door te komen:

1. Houd voederplekken gevuld voor een storm. Energierijk voer zoals zwarte zonnebloempitten, vetblokken en pinda’s helpt vogels vetreserves op te bouwen. Zie wat je vogels in de winter kunt voeren.
2. Veeg na een sneeuwbui sneeuw van de voederplekken en maak een stukje grond vrij, zodat merels, vinken en heggenmussen bij het voer kunnen.
3. Bied beschutting. Dichte groenblijvers, struiken en takkenrillen geven vogels een plek om slecht weer af te wachten. Zie een takkenril maken voor vogels.
4. Zet water neer, vooral als natuurlijke bronnen bevriezen.
5. Kijk en noteer. Schrijf op wanneer de activiteit bij de voederplek piekt en vergelijk dat met het weer. Onze gids over vogels voeren in de winter behandelt de basis.

Veelgemaakte fouten

• Vogelgedrag als betrouwbare weersverwachting zien. Vogels reageren op echte signalen, maar hun gedrag hangt van veel factoren af. Kijk gewoon naar de weersverwachting.
• Voederplekken leeg laten tijdens een storm. Juist dan hebben vogels een betrouwbare voedselbron het hardst nodig.
• Geloven in seizoensfolklore. Vroege trekvogels of grote groepen in de herfst voorspellen geen strenge winter.
• Denken dat stormen vogels alleen maar schaden. Stormen kunnen dodelijk zijn, maar veel vogels zijn goed toegerust om ze uit te zitten, zeker met goede beschutting in de buurt.

Conclusie

Vogels kunnen weersveranderingen op korte termijn waarnemen en daarop inspelen. Ze lijken dalende luchtdruk te voelen en horen verre stormen mogelijk via infrageluid, en ze reageren door meer te eten, te schuilen of zelfs honderden kilometers te vluchten, zoals goudvleugelzangers vóór de tornado-uitbraak van 2014 deden. Trekvogels stemmen hun vluchten met indrukwekkende precisie af op gunstige wind. Maar er is geen goed bewijs dat vogels het weer weken of maanden vooruit kunnen voorspellen. Voor tuinvogelaars is de les praktisch: wordt het op een grijze dag ineens druk bij de voederplek, dan kan er een storm aankomen, dus zorg dat voer en beschutting klaarstaan.

Bronnen

• Breuner et al. (2013), Environment, behavior and physiology: do birds use barometric pressure to predict storms?, Journal of Experimental Biology
• Streby et al. (2015), Tornadic storm avoidance behavior in breeding songbirds, Current Biology
• Both, C. et al. (2006), Climate change and population declines in a long-distance migratory bird, Nature
• BirdCast: trekvoorspellingen en live trekkaarten
• Trektellen.nl: tellingen van trekvogels
• Vogelbescherming Nederland