Waar gaan vogels heen in de winter? Trekken of blijven
Waar gaan vogels heen in de winter? Zwaluwen en grutto's naar Afrika, roodborsten deels naar Spanje, koolmezen blijven en koperwieken en ganzen komen hier.
In dit artikel
- Kort antwoord: de vier winterstrategieën
- Waarom vertrekken sommige vogels en blijven andere?
- Waar gaan de langeafstandstrekkers heen?
- Welke vogels trekken maar een klein stukje?
- Waar blijven de vogels die hier overwinteren?
- Welke vogels komen in de winter naar ons toe?
- Tabel: waar overwinteren de bekendste vogels uit Nederland?
- Waarom lijkt de voederplek in de herfst ineens leeg?
- Hoe help je vogels, waar ze de winter ook doorbrengen?
- Bronnen
- Veelgestelde vragen
Vogels komen de winter op vier manieren door. Langeafstandstrekkers zoals de boerenzwaluw en de gierzwaluw vliegen naar Afrika. Korteafstandstrekkers en deeltrekkers zoals de roodborst gaan voor een deel naar Zuid-Europa. Standvogels zoals de koolmees blijven en zoeken beschutting. En wintergasten zoals de koperwiek en de kolgans komen juist uit het noorden naar ons toe.
Het eerlijke antwoord op de vraag waar je vogels gebleven zijn, is dus: het hangt af van de soort en van waar je woont. Deze gids legt elke strategie uit en geeft een tabel per soort voor Nederland en België, met gegevens van Vogelbescherming Nederland.
Kort antwoord: de vier winterstrategieën
| Strategie | Wat de vogels doen | Voorbeelden |
|---|---|---|
| Langeafstandstrekker | Trekt naar Afrika, vaak ten zuiden van de Sahara | Boerenzwaluw, gierzwaluw, grutto |
| Deeltrekker of korteafstandstrekker | Een deel van de vogels trekt naar Zuid- of West-Europa, de rest blijft | Roodborst, spreeuw |
| Standvogel | Blijft het hele jaar in hetzelfde gebied | Koolmees |
| Wintergast | Broedt verder naar het noorden en overwintert bij ons | Koperwiek, keep, kolgans |
Veel soorten passen niet precies in één vakje. Bij de roodborst bijvoorbeeld vertrekt een deel van de Nederlandse broedvogels naar het zuiden, terwijl er tegelijk roodborsten uit het noordoosten bijkomen.
Waarom vertrekken sommige vogels en blijven andere?
Voedsel geeft de doorslag, niet de kou. Het Cornell Lab of Ornithology benadrukt dat het ontvluchten van lage temperaturen op zich geen belangrijke reden voor vogeltrek is. Veel vogels kunnen vorst aan, zolang ze genoeg te eten vinden.
Daarom vertrekken vooral insecteneters. Zwaluwen en gierzwaluwen vangen vliegende insecten, en die zijn er hier in de winter niet. Een koolmees schakelt over op zaden, pinda’s en zonnebloempitten. Hoe trekvogels hun weg vinden, lees je in onze gids over hoe vogels weten waar ze heen moeten trekken.
Waar gaan de langeafstandstrekkers heen?
Naar Afrika. Vogelbescherming Nederland geeft deze overwinteringsgebieden:
- Boerenzwaluw: West- en Centraal-Afrika, ruwweg het gebied tussen Ivoorkust en Angola. Boerenzwaluwen trekken overdag en in groepen. In september en oktober verzamelen ze zich in grote groepen voor de reis.
- Gierzwaluw: het grote gebied tussen Mali en Congo. Gierzwaluwen vertrekken al in juli en augustus en komen half april tot begin mei terug.
- Grutto: trekt in juli en augustus via Frankrijk, Spanje en Portugal naar West-Afrika, vooral Senegal en Guinee-Bissau, en is in februari alweer terug in Nederland.
Hoe ver deze reizen zijn, lees je in onze gidsen over hoe ver vogels trekken en welke vogel het verst trekt.
Welke vogels trekken maar een klein stukje?
Veel bekende tuinvogels zijn deeltrekkers: maar een deel van de vogels vertrekt, en meestal niet ver.
- Roodborst: volgens Vogelbescherming trekt een deel van de Nederlandse broedvogels tussen augustus en november naar Spanje en Portugal en keert in het vroege voorjaar terug. Tegelijk overwinteren hier roodborsten uit Duitsland, Polen en Scandinavië.
- Zwartkop: een verrassend geval. Het Britse BTO meldt dat zwartkoppen uit Zuid-Duitsland en Oostenrijk sinds de jaren 1950 steeds vaker naar het noordwesten trekken, naar Groot-Brittannië, in plaats van naar het zuidwesten tot in Zuid-Spanje. Onderzoek van het BTO koppelt die nieuwe trekroute aan het voeren van vogels in tuinen.
Waar blijven de vogels die hier overwinteren?
Standvogels blijven dicht bij hun broedgebied, maar veranderen van slaapplek, menu en gezelschap.
- Holtes en nestkasten. Boomholtes en nestkasten geven kleine vogels een beschutte slaapplek die warmte beter vasthoudt dan een open tak.
- Gemengde groepen. In de herfst en winter trekken koolmezen rond met andere mezen en kleine zangvogels. Volgens de Franse LPO vinden ze zo makkelijker voedsel en kunnen ze zich beter verdedigen tegen roofdieren.
- Gezamenlijke slaapplaatsen. Sommige soorten overnachten in grote groepen. Het BTO meldt winterslaapplaatsen van spreeuwen in Groot-Brittannië met meer dan een miljoen vogels.
- Hagen, klimop en naaldbomen. Dichte begroeiing breekt de wind en verbergt vogels ‘s nachts.
Lees meer in onze gidsen over waar vogels ‘s nachts slapen en hoe vogels zich warm houden in de winter.
Welke vogels komen in de winter naar ons toe?
Voor veel tuinen brengt de winter nieuwe gasten. Deze vogels broeden verder naar het noorden, en voor hen is Nederland al ‘het zuiden’.
- Kolgans: de kolganzen die in Nederland overwinteren, komen volgens Vogelbescherming voor het overgrote deel uit Noordwest-Rusland en Siberië. Ze zijn hier van begin oktober tot in maart, met maximaal 820.000 tot 990.000 overwinteraars.
- Koperwiek: geen Nederlandse broedvogel, maar een doortrekker en wintergast uit Fennoscandinavië, van september tot mei. Er overwinteren naar schatting 25.000 tot 100.000, terwijl er 200.000 tot 1.000.000 doortrekken.
- Keep: de noordelijke tegenhanger van de vink, uit Scandinavië. Er overwinteren maximaal 50.000 tot 100.000 keepen, vaak in gemengde groepen die beukennootjes eten in het bos of oogstresten op akkers.
- Koolmees: Nederlandse koolmezen zijn standvogels, maar in strenge winters overwinteren koolmezen uit Scandinavië en Oost-Europa in grote aantallen in Nederland.
Onze gids over wintervogels die naar je voederplek komen helpt bij het herkennen.
Tabel: waar overwinteren de bekendste vogels uit Nederland?
| Vogel | Trekt of blijft? | Waar hij de winter doorbrengt |
|---|---|---|
| Boerenzwaluw | Trekt (sept-okt) | West- en Centraal-Afrika, Ivoorkust tot Angola |
| Gierzwaluw | Trekt (juli-aug) | Afrika, tussen Mali en Congo |
| Grutto | Trekt (juli-aug) | West-Afrika, vooral Senegal en Guinee-Bissau |
| Roodborst | Deeltrekker | Deels Spanje en Portugal; 500.000 tot 1.000.000 overwinteraars in Nederland |
| Zwartkop | Trekt | Zuid-Europa; Midden-Europese vogels steeds vaker in Groot-Brittannië |
| Koolmees | Blijft | Nederland, in strenge winters aangevuld uit Scandinavië en Oost-Europa |
| Koperwiek | Komt (sept-mei) | Nederland, uit Fennoscandinavië; 25.000 tot 100.000 overwinteraars |
| Keep | Komt | Bossen en akkers, uit Scandinavië; 50.000 tot 100.000 overwinteraars |
| Kolgans | Komt (okt-maart) | Nederland, uit Noordwest-Rusland en Siberië; tot 990.000 vogels |
Bronnen: Vogelgids van Vogelbescherming Nederland, BTO (zwartkop).
Waarom lijkt de voederplek in de herfst ineens leeg?
Vaak zijn de vogels helemaal niet weg. In de vroege herfst is er volop zaad, bessen en noten in de natuur, dus komen vogels minder naar de voederplek. De zwaluwen zijn vertrokken, maar de meeste mezen, vinken en roodborsten zijn er nog.
Het wordt weer drukker als het natuurlijke voedsel opraakt, na de eerste vorst en sneeuw. Dan verschijnen ook de wintergasten uit het noorden.
Hoe help je vogels, waar ze de winter ook doorbrengen?
Voor de vogels die blijven of komen, tellen drie dingen: energierijk voer, open water en beschutting. Zonnebloempitten, pinda’s, vetbollen zonder netje en een drinkplaats die niet bevriest dekken de meeste behoeften, en dichte hagen bieden een slaapplek. Alles daarover staat in onze gids over vogels voeren in de winter.
Voor de trekvogels help je vooral in voorjaar en zomer: met inheemse planten die insecten aantrekken, vogelveilige ramen en nestgelegenheid.
Bronnen
Veelgestelde vragen
Waar gaan vogels heen in de winter?
Dat hangt van de soort af. Langeafstandstrekkers zoals de boerenzwaluw, de gierzwaluw en de grutto vliegen naar Afrika. Een deel van de roodborsten trekt naar Spanje en Portugal, terwijl andere blijven. Koolmezen zijn in Nederland standvogels. En wintergasten zoals koperwiek, keep en kolgans komen juist in het najaar uit het noorden naar Nederland en België.
Trekken vogels weg vanwege de kou?
Niet in de eerste plaats. Het Cornell Lab of Ornithology benadrukt dat het ontvluchten van kou op zich geen belangrijke reden voor vogeltrek is. Voedsel is de echte reden. Zwaluwen vangen vliegende insecten, en die zijn er in onze winter niet. Vogels die op zaden, noten en vetbollen kunnen overschakelen, zoals mezen, overleven ook vorst zolang ze genoeg te eten vinden.
Is de roodborst in mijn tuin het hele jaar dezelfde?
Niet per se. Volgens Vogelbescherming Nederland trekt een deel van de Nederlandse roodborsten tussen augustus en november naar Spanje en Portugal en keert in het vroege voorjaar terug. Tegelijk komen er roodborsten uit Duitsland, Polen en Scandinavië overwinteren. Naar schatting zijn er 's winters 500.000 tot 1.000.000 roodborsten in Nederland, dus de vogel in januari kan een andere zijn dan die in mei.
Waar slapen vogels die in de winter blijven?
Op beschutte plekken die wind tegenhouden en warmte vasthouden: boomholtes, nestkasten, klimop, dichte hagen en naaldbomen. Sommige soorten slapen in grote groepen. Spreeuwen kunnen in de winter slaapplaatsen vormen met enorme aantallen, en in strenge winters laten roodborsten volgens de Franse LPO zelfs hun territoriumdrift varen en slapen ze samen.
Welke vogels komen in de winter naar Nederland?
De opvallendste zijn ganzen: volgens Vogelbescherming overwinteren er maximaal 820.000 tot 990.000 kolganzen in Nederland, vooral uit Noordwest-Rusland en Siberië. Verder komen koperwieken uit Fennoscandinavië, keepen uit Scandinavië die van beukennootjes leven, en in strenge winters grote aantallen koolmezen uit Scandinavië en Oost-Europa.
