Welke vogel trekt het verst? De recordhouders van de vogeltrek

Welke vogel trekt het verst? De noordse stern, verder dan elke andere bekende vogel. Uit zenderonderzoek blijkt dat noordse sterns gemiddeld ruwweg 71.000 km per jaar vliegen, van broedgebieden in het noorden naar de rand van Antarctica en terug, en sterns uit Nederland zelfs rond de 90.000 km. Maar wat “het verst” is, hangt af van hoe je meet: de rosse grutto heeft het record voor de langste non-stopvlucht, en een paar piepkleine zangvogels en kolibries maken de langste reizen in verhouding tot hun formaat.

In dit artikel lopen we elk record langs: hoe onderzoekers het hebben gemeten en hoe deze vogels reizen volbrengen die een paar decennia geleden onmogelijk leken. Voor het bredere beeld van gewone trekafstanden, lees ons artikel over hoe ver vogels trekken.

Snel overzicht: de recordhouders van de vogeltrek

• Langste jaarlijkse trek: noordse stern, gemiddeld ongeveer 71.000 km in één groot onderzoek, rond 90.000 km bij sterns uit Nederland.
• Langste non-stopvlucht: rosse grutto, ongeveer 13.500 km van Alaska naar Tasmanië in zo’n 11 dagen.
• Zeevogel in de top: grauwe pijlstormvogel, ongeveer 64.000 km per jaar in een achtvormige lus over de Grote Oceaan.
• Zangvogel met de langste trek: tapuit, ruwweg 14.500 km per enkele reis tussen Alaska en Oost-Afrika.
• Langste trek in verhouding tot formaat: de rosse kolibrie wordt vaak genoemd.
• Langste tijd in de lucht: gierzwaluw, waarvan sommige vogels zo’n 10 maanden achter elkaar vliegen zonder te landen.

Waarom is “het verst” lastig te bepalen?

Er zijn minstens vier redelijke manieren om vogeltrek te rangschikken, en elke manier levert een andere winnaar op.

Records hangen ook af van welke vogels ooit gevolgd zijn. Zenders zijn pas de afgelopen twintig jaar klein genoeg geworden voor veel soorten, en elk nieuw onderzoek kan de ranglijst weer veranderen.

Waarom is de noordse stern de kampioen?

Waar trekt de noordse stern naartoe?

De noordse stern broedt rond het hele noordpoolgebied en in de koelere gebieden daaronder, in Noord-Amerika, Europa en Azië: van Alaska, Canada, Groenland en IJsland tot Scandinavië, de Britse Eilanden en Noord-Rusland. Ook aan de Nederlandse kust en op de Waddeneilanden broeden noordse sterns, vaak tussen de nauw verwante visdiefjes. Na het broeden trekken ze naar het zuiden om onze winter door te brengen in de Zuidelijke Oceaan rond Antarctica. Het voorjaar daarna keren ze terug.

Door die rondreis is het de enige vogel waarvan bekend is dat hij elk jaar twee poolzomers meemaakt. Waarschijnlijk ziet geen enkel dier per jaar meer daglicht.

Hoe ver vliegt een noordse stern echt?

Lang waren schattingen gebaseerd op de afstand in rechte lijn tussen broed- en overwinteringsgebied. Dat kwam neer op ruwweg 40.000 km per jaar. Toen onderzoekers eindelijk kleine geolocators aan sterns konden bevestigen, bleek het echte getal veel hoger te liggen.

Een baanbrekend onderzoek dat in 2010 verscheen in het wetenschappelijke tijdschrift PNAS volgde noordse sterns uit Groenland en IJsland. De vogels legden gemiddeld ruwweg 71.000 km per jaar af, en sommige nog meer. In plaats van rechtdoor te vliegen, volgden ze lange S-vormige routes over de Atlantische Oceaan, waarbij ze gebruikmaakten van de grote windsystemen van de aarde. Veel sterns pauzeerden ook weken in een voedselrijk gebied midden in de Noord-Atlantische Oceaan voordat ze verder naar het zuiden gingen.

Voor Nederlandse lezers is een later onderzoek extra interessant. Noordse sterns die in Nederland broeden, bleken jaarlijks rond de 90.000 km te vliegen. Deze vogels namen een andere route: langs de kust van Afrika naar het zuiden, dan over de Indische Oceaan en langs Australië voordat ze de wateren bij Antarctica bereikten. De stern die je in juni boven de Waddenzee ziet vissen, heeft dus mogelijk een halve wereldreis achter de rug.

Hoe ver vliegt een noordse stern in zijn hele leven?

Noordse sterns kunnen oud worden. Ringgegevens laten zien dat wilde vogels ouder dan 30 jaar kunnen worden. Als een stern tientallen jaren lang jaarlijks tienduizenden kilometers trekt, kan het totaal in zijn leven boven de miljoenen kilometers uitkomen. De auteurs van het onderzoek uit 2010 schatten dat een stern van 30 jaar ruwweg 2,4 miljoen kilometer kan afleggen, vergelijkbaar met zo’n drie keer heen en terug naar de maan. Dat is een schatting op basis van gemiddelde jaarafstanden, geen gemeten levensroute, maar het geeft een idee van de schaal.

Hoe kan een kleine zeevogel zo ver vliegen?

Een paar eigenschappen maken het mogelijk:

• Hij eet onderweg. Noordse sterns vangen kleine vissen en kreeftachtigen aan het wateroppervlak, dus ze kunnen onderweg bijtanken in plaats van te vasten.
• Hij gebruikt de wind. De S-vormige routes volgen de heersende winden, en dat scheelt veel energie.
• Hij is gebouwd om zuinig te vliegen. Lange, smalle vleugels en een licht lichaam van ongeveer 90 tot 120 gram maken langdurig vliegen goedkoper.
• Hij kan op zee rusten. Anders dan grutto’s kunnen sterns op het water of op drijvende voorwerpen uitrusten.

Welke vogel vliegt het verst zonder te stoppen?

De rosse grutto

De rosse grutto is een grote steltloper met een lange, licht opgewipte snavel. Hij broedt op de arctische toendra van Scandinavië tot Alaska. Veel Nederlandse vogelaars kennen hem van de Waddenzee, waar grote aantallen rosse grutto’s voedsel zoeken op de wadplaten tijdens de trek of de winter doorbrengen. Maar de ondersoort die in het westen van Alaska broedt, maakt in het najaar een verbijsterende vlucht: de vogels vertrekken van de kust van Alaska en vliegen rechtstreeks over de Grote Oceaan naar Nieuw-Zeeland en het oosten van Australië.

Grutto’s kunnen niet zwemmen en niet op het water rusten, en over het grootste deel van die afstand is nergens land. Ze moeten dus de hele weg in de lucht blijven.

• In 2007 werd een vrouwtje met een satellietzender, bekend als E7, gevolgd op een vlucht van ongeveer 11.600 km non-stop van Alaska naar Nieuw-Zeeland. Dat gold toen als record.
• In de jaren daarna vlogen gezenderde grutto’s nog verder.
• In 2022 vloog een jonge grutto die in Alaska een zender had gekregen ongeveer 13.500 km naar Tasmanië, in zo’n 11 dagen. Het was destijds de langste non-stopvlucht die ooit van een vogel was vastgelegd.

Hoe vliegt een grutto 11 dagen zonder te eten?

Onderzoek aan rosse grutto’s heeft een reeks bijzondere aanpassingen blootgelegd.

1. Enorme vetvoorraden. Voor vertrek eten grutto’s zich vol op de wadplaten van Alaska en kunnen ze hun lichaamsgewicht bijna verdubbelen. Vet maakt dan een groot deel van hun gewicht uit.
2. Krimpende organen. Onderzoekers ontdekten dat de spijsverteringsorganen, zoals de spiermaag en de darmen, voor vertrek kleiner worden. Zo sleept de vogel geen gewicht mee dat hij tijdens een vlucht zonder eten niet nodig heeft.
3. Grotere vliegspieren en een groter hart. Tegelijk groeien de organen die nodig zijn om te vliegen.
4. Meeliften op het weer. Grutto’s vertrekken vaak met sterke rugwind die samenhangt met stormsystemen, wat ze aan het begin van de reis een flinke duw geeft.
5. Onafgebroken vliegen. Men denkt dat ze tijdens het vliegen delen van de hersenen laten rusten, maar hoe ze op zulke lange vluchten slapen, is nog niet goed begrepen.

Bij aankomst zijn ze mager en uitgeput. Hun spijsverteringsorganen groeien weer aan zodra ze opnieuw gaan eten.

En de grauwe pijlstormvogel?

De grauwe pijlstormvogel is een donkere zeevogel ter grootte van een meeuw die in holen broedt op eilanden rond Nieuw-Zeeland, in het zuiden van Zuid-Amerika en op de Falklandeilanden. In het najaar zie je hem soms ook voor de Nederlandse en Belgische kust langs trekken. In een onderzoek uit 2006 volgden onderzoekers pijlstormvogels uit Nieuw-Zeeland en ontdekten dat ze een enorme, achtvormige route over de Grote Oceaan vlogen. Tijdens de zuidelijke winter trokken ze naar voedselgebieden voor de kust van Japan, Alaska of Californië en daarna weer terug. De gemiddelde afstand was ruwweg 64.000 km per jaar.

Net als sterns kunnen pijlstormvogels op zee eten en rusten. Daarom staan zeevogels bovenaan de lijst van langste jaarlijkse trek.

Welke zangvogel trekt het verst?

De tapuit

De tapuit is een kleine vogel die veel op de grond leeft, met een grijze rug, een zwart masker bij het mannetje en een opvallend patroon van witte stuit en zwarte staart. In Nederland broedt hij in kleine aantallen in de duinen en op zandige heide, en in het voor- en najaar kun je doortrekkers zien op akkers, stranden en dijken. Hij broedt over een enorm gebied op het noordelijk halfrond, van Alaska en Noord-Canada via Groenland tot Europa en Azië. Opvallend genoeg overwinteren vrijwel alle populaties in Afrika ten zuiden van de Sahara.

Dat betekent dat tapuiten uit Alaska niet naar Zuid-Amerika vliegen, zoals de meeste Amerikaanse zangvogels. Ze steken in plaats daarvan Azië en het Arabisch Schiereiland over om Oost-Afrika te bereiken. Een zenderonderzoek uit 2012 liet zien dat vogels uit Alaska ruwweg 14.500 km per enkele reis aflegden. Tapuiten uit Oost-Canada en Groenland nemen een andere route over de Noord-Atlantische Oceaan naar Europa en dan West-Afrika, met lange oversteken over zee.

Voor een vogel van zo’n 25 gram maakt dat hem een van de zangvogels met de langste trek. Zijn routes weerspiegelen waarschijnlijk de geschiedenis van de soort: de tapuit heeft zich vermoedelijk vanuit de Oude Wereld over Amerika verspreid, en zijn trek wijst nog steeds terug naar de oorspronkelijke overwinteringsgebieden in Afrika.

De zwartkopzanger (Blackpoll Warbler)

Een andere kleine kampioen is de Amerikaanse zanger die in het Engels Blackpoll Warbler heet. Hij broedt in de naaldbossen van Alaska tot Newfoundland en overwintert in het noorden van Zuid-Amerika. In het najaar maken veel exemplaren een non-stopvlucht over het westen van de Atlantische Oceaan, van het noordoosten van de Verenigde Staten en Oost-Canada naar het Caribisch gebied en Zuid-Amerika. Een onderzoek met geolocators uit 2015 bevestigde vluchten over zee van ruwweg 2.300 tot 2.700 km, die twee tot drie dagen duurden. Voor vertrek eten deze vogels zich flink vet, en de totale jaarlijkse trek van westelijke broedvogels kan boven de 16.000 km uitkomen.

Ook onze eigen kleine zangers doen indrukwekkende dingen. Fitissen, grasmussen en boerenzwaluwen uit Nederland overwinteren in Afrika en steken daarbij zowel de Middellandse Zee als de Sahara over.

Welke vogel trekt het verst in verhouding tot zijn formaat?

Kijk je alleen naar afstand, dan winnen grote, zuinige vliegers. Corrigeer je voor lichaamsgrootte, dan verandert het beeld.

De rosse kolibrie is een kleine kolibrie van ongeveer 8 tot 9 cm die in het westen van Noord-Amerika broedt, tot in het zuiden van Alaska, en vooral in Mexico overwintert. Zijn enkele reis kan enkele duizenden kilometers lang zijn, en zijn route vormt vaak een lus: in het voorjaar langs de kust van de Grote Oceaan naar het noorden, en in de nazomer door de Rocky Mountains naar het zuiden, steeds de bloemen volgend die op verschillende momenten bloeien. Omgerekend in lichaamslengtes wordt de reis van de rosse kolibrie vaak beschreven als een van de langste van alle vogels.

Een kleine kanttekening voor lezers in Nederland en België: wilde kolibries komen alleen in Noord- en Zuid-Amerika voor. Zie je in de zomer iets kleins dat als een kolibrie voor een bloem blijft hangen, dan is het vrijwel zeker de kolibrievlinder, een pijlstaartvlinder die hier regelmatig in tuinen verschijnt.

Welke vogel is het langst in de lucht?

De gierzwaluw broedt in heel Europa en Azië, ook onder dakpannen in Nederlandse en Belgische steden, en overwintert in Afrika ten zuiden van de Sahara. Hij eet uitsluitend vliegende insecten en landt zelden, behalve om te broeden. Een onderzoek uit 2016 met dataloggers liet zien dat sommige gierzwaluwen na vertrek uit het broedgebied zo’n 10 maanden onafgebroken in de lucht bleven. Jonge gierzwaluwen die nog niet broeden, blijven mogelijk nog langer in de lucht voordat ze voor het eerst een nest hebben. De trekafstand van de gierzwaluw is geen record, maar zijn totale tijd en afstand in de lucht zijn buitengewoon.

Albatrossen verdienen ook een vermelding. Grijskopalbatrossen die vanuit Zuid-Georgia werden gevolgd, bleken tussen broedpogingen rond de Zuidelijke Oceaan te cirkelen, en sommige vogels vlogen in een paar weken de hele aarde rond. Dat zijn wijde zwerftochten om voedsel te zoeken en geen klassieke noord-zuidtrek, en daarom worden albatrossen meestal apart genoemd.

Welke andere vogels maken extreme reizen?

Een paar andere soorten duiken steeds op in gesprekken over recordtrek, ook al staan ze niet bovenaan een categorie.

• Dunbekpijlstormvogel. Deze naaste verwant van de grauwe pijlstormvogel broedt in het zuidoosten van Australië, onder meer op Tasmanië, en brengt de zuidelijke winter door in het noorden van de Grote Oceaan. Elk jaar maakt hij zo een enorme lus rond de oceaan.
• Amoerroodpootvalk. Deze kleine valk broedt in het noordoosten van Azië en overwintert in zuidelijk Afrika. Zenders lieten zien dat veel vogels op weg naar Afrika in lange vluchten de Arabische Zee en het westen van de Indische Oceaan oversteken, een van de langste oversteken over water van alle roofvogels.
• Prairiebuizerd. Deze roofvogel van de graslanden in het westen van Noord-Amerika vliegt voor de winter naar Argentinië, zwevend over land in grote groepen door Midden-Amerika.
• Poelsnip. Deze steltloper broedt in Scandinavië en Oost-Europa en overwintert in Afrika. Hij bleek duizenden kilometers non-stop over land te vliegen met hoge gemiddelde snelheden, een opvallend verschil met grutto’s die oceanen oversteken. Ons artikel over de snelste vogel legt uit op welke manieren je snelheid kunt meten.
• Kanoet. De ondersoort die in het zuiden van Zuid-Amerika overwintert, vliegt naar het Canadese noordpoolgebied om te broeden. Andere kanoeten, die in Siberië en Groenland broeden, gebruiken juist de Waddenzee als cruciale tussenstop en overwinteringsgebied. De jaarlijkse rondreis van de Amerikaanse kanoeten kan ruwweg 29.000 km bedragen.

Veel van deze vogels reizen in groepen, wat kan helpen bij het navigeren en bij sommige soorten ook energie bespaart, zoals je leest in ons artikel over waarom vogels in een V vliegen.

Hoe meten onderzoekers deze records?

Tot voor kort waren zulke records niet te bevestigen. Tegenwoordig gebruiken onderzoekers een aantal hulpmiddelen:

1. Geolocators, piepkleine lichtloggers die daglengte en de tijden van zonsopkomst en zonsondergang registreren, zodat posities te schatten zijn. Ze wegen minder dan een gram tot een paar gram, maar de vogel moet worden teruggevangen om de gegevens uit te lezen.
2. Satellietzenders, die posities doorsturen en worden gebruikt bij grotere vogels zoals grutto’s.
3. GPS-loggers, die nauwkeurige posities opslaan en elk jaar kleiner worden.
4. Automatische radionetwerken, zoals Motus, die kleine radiozenders op kleine vogels oppikken wanneer die langs ontvangststations vliegen.
5. Ringen, nog altijd onmisbaar om leeftijd te meten en broed- en overwinteringsgebieden aan elkaar te koppelen. In Nederland coördineert het Vogeltrekstation het ringonderzoek.

De navigatie die deze reizen mogelijk maakt, met zon, sterren en het magnetisch veld, lees je in onze artikelen over hoe vogels weten waar ze naartoe moeten en of vogels het aardmagnetisch veld gebruiken.

Fabels en feiten over de langste vogeltrek

Fabel: de noordse stern vliegt 40.000 km per jaar. Feit: dat was een oude schatting in rechte lijn. Zenders laten gemiddelde reizen van rond de 71.000 km zien, en sommige populaties vliegen nog meer.

Fabel: grote vogels trekken altijd het verst. Feit: enkele van de meest extreme reizen komen op naam van kleine vogels, zoals tapuiten, zangers en kolibries.

Fabel: vogels op lange vluchten zweven de hele weg. Feit: grutto’s en veel andere steltlopers slaan dagenlang onafgebroken met hun vleugels. Zwevende vogels zoals ooievaars en buizerds glijden wel, maar ze mijden juist lange oversteken over zee.

Fabel: deze records staan voorgoed vast. Feit: records worden steeds opnieuw gebroken, omdat zenders kleiner worden en er meer vogels gevolgd worden.

Wat hebben tuinvogelaars aan deze verre trekkers?

De meeste kampioenen komen nooit bij een voederhuisje, maar ze hebben op verschillende manieren wel met jouw tuin te maken.

• Gedeelde tussenstops. Veel zangvogels die ver trekken, zoals fitissen, tuinfluiters en grasmussen, komen tijdens de trek door tuinen en parken. Inheemse bomen, struiken en een insectenrijke tuin helpen ze om bij te tanken.
• Lessen voor natuurbescherming. Vogels die ver trekken, zijn afhankelijk van leefgebied in meerdere landen. Het verlies van één belangrijke tussenstop, zoals de wadplaten van de Gele Zee die grutto’s gebruiken, kan een hele populatie raken. Voor Europese steltlopers speelt de Waddenzee diezelfde rol. Ons artikel over waarom vogels achteruitgaan legt de bredere bedreigingen uit.
• Veilig door de nacht. Veel trekvogels vliegen ‘s nachts en kunnen door fel licht de weg kwijtraken. Onnodige buitenverlichting uitzetten tijdens de trekseizoenen helpt.
• Burgerwetenschap. Waarnemingen doorgeven via eBird, Waarneming.nl of Waarnemingen.be helpt onderzoekers te begrijpen wanneer en waar trekvogels bewegen. Onze uitleg over eBird laat zien hoe je begint.
• Verwondering. De boerenzwaluw die in jouw schuur nestelt, vliegt in het najaar helemaal naar zuidelijk Afrika.

Kort samengevat

De noordse stern trekt het verst van alle bekende vogels en legt elk jaar ruwweg 71.000 km of meer af tussen het noorden en Antarctica, met Nederlandse sterns rond de 90.000 km. De rosse grutto heeft het record voor de langste non-stopvlucht en steekt de Grote Oceaan over in meer dan een week zonder te landen. Zeevogels zoals de grauwe pijlstormvogel volgen dicht daarachter, en kleine vogels zoals de tapuit en de rosse kolibrie maken reizen die voor hun formaat minstens zo indrukwekkend zijn.

Bronnen

• Cornell Lab of Ornithology, All About Birds: Bar-tailed Godwit
• Egevang et al. 2010, Tracking of Arctic Terns reveals longest animal migration, PNAS
• Shaffer et al. 2006, Migratory shearwaters integrate oceanic resources across the Pacific Ocean, PNAS
• Vogelbescherming Nederland
• Sovon Vogelonderzoek Nederland