Koperwiek, keep, pestvogel: deze 10 wintervogels komen nu naar je tuin

De wintervogels die in oktober en november naar je tuin komen, zijn vooral trekvogels uit Scandinavië, de Baltische staten en Rusland: koperwieken, groepen kramsvogels, kepen, sijzen en kleine barmsijzen, plus noordelijke roodborsten en merels die ongemerkt tussen onze eigen vogels opduiken. Volgens Vogelbescherming Nederland overwinteren er jaarlijks 25.000 tot 100.000 koperwieken in ons land, en trekken er 200.000 tot 1.000.000 doorheen. De meeste nieuwkomers eten bessen, fruit of zaad van de grond.

Dat laatste wordt vaak onderschat. Veel van deze gasten gaan nooit aan een vetbol hangen. Lijsters zoeken bessen en gevallen appels, de keep pikt zaad onder het voederhuisje van de grond, het goudhaantje zoekt insectjes in naaldbomen. Wie alleen een voedersilo ophangt, mist makkelijk de helft van de vogels die al in de tuin zijn.

Deze gids beschrijft tien soorten die in de herfst echt nieuw in Nederlandse en Belgische tuinen verschijnen of duidelijk talrijker worden: hoe je ze herkent, wanneer ze komen en wat je voor ze neerlegt.

Welke wintervogels komen naar de tuin, in één overzicht?

Lengtes en periodes volgens de vogelgids van Vogelbescherming Nederland. Het zijn algemene patronen die per regio en per jaar verschillen.

Waarom verschijnen er in de herfst nieuwe vogels in de tuin?

Er verschijnen in de herfst nieuwe vogels omdat miljoenen broedvogels uit Noord- en Oost-Europa naar het zuidwesten trekken, en Nederland en België liggen midden op die route. Een deel rust alleen even, een ander deel blijft de hele winter. Tegelijk worden de dagen korter en raakt het natuurlijke voedsel langzaam op, zodat tuinen belangrijker worden.

Achter die komst zitten twee verschillende patronen.

Vaste trekvogels

Koperwieken, sijzen en een deel van de roodborsten en merels komen elk jaar. De aantallen schommelen, maar dat ze komen is zeker. Veel van hen trekken ‘s nachts. Op een ochtend in oktober kan een heg ineens vol lijsters zitten die er de dag ervoor nog niet waren.

Invasievogels

Pestvogel, keep, kleine barmsijs en in mindere mate de appelvink hangen af van sterk wisselende natuurlijke oogsten: lijsterbessen, beukennootjes, berkenzaad. Ontbreken die in het noorden, dan komen de vogels massaal naar het zuiden. Is er genoeg, dan blijven ze grotendeels weg. Dezelfde tuin kan dus het ene jaar vol kepen zitten en het volgende jaar geen enkele zien.

Hoe herken je een koperwiek, en wat eet hij?

De koperwiek is een kleine lijster van 19 tot 23 cm met een opvallende roomwitte wenkbrauwstreep, een witte mondstreep en koperrode flanken en oksels. Die koperrode vlek onder de vleugel zie je het best in vlucht en verklaart de naam.

De zanglijster lijkt erop, maar mist de sterke wenkbrauwstreep en de rode flanken. In vlucht roept de koperwiek een hoog, scherp „psrieee”, dat je in oktober vaak ‘s nachts hoort als trekvogels over de stad vliegen.

Wanneer komt hij?

Koperwieken broeden in Scandinavië, IJsland en Rusland. Volgens Vogelbescherming Nederland zijn ze hier van september tot mei, als doortrekker en wintergast. Het zijn zwervers die het bessenaanbod volgen, dus ze komen niet per se elk jaar terug in dezelfde tuin.

Wat leg je neer?

• Halve appels en peren op de grond. Vogelbescherming noemt uitdrukkelijk rottend fruit dat in de tuin wordt neergelegd.
• Besdragende struiken: duindoorn, hulst, lijsterbes, kardinaalsmuts, meidoorn, klimop.
• Een onbespoten gazon, waar ze bij zacht weer ook wormen zoeken.

Welke struiken hun bessen het langst vasthouden, lees je in onze gids over besdragende struiken voor vogels.

Hoe onderscheid je een kramsvogel van een koperwiek?

De kramsvogel is duidelijk groter, 22 tot 27 cm en volgens ringgegevens van de BTO gemiddeld zo’n 110 gram, met een grijze kop en grijze stuit, een bruine rug en een oranjegele, zwaar gevlekte borst. In vlucht vallen de lichtgrijze stuit en de witte ondervleugels meteen op.

Kramsvogels zijn luidruchtig en gezellig. Hun „tsjak-tsjak-tsjak” verraadt een groep vaak al voordat je hem ziet. In zit staan ze rechtop en laten ze de vleugels vaak een beetje hangen.

Wanneer komt hij?

De kramsvogel broedt nog maar zelden in Nederland en staat op de Rode Lijst van broedvogels. In de herfst komen er echter grote groepen uit Scandinavië, Rusland en Oost-Europa. De aankomst loopt van september tot november, met een piek in oktober.

Wat leg je neer?

De kramsvogel is dol op appels op de grond. Vogelbescherming raadt aan om rottende appels op het gazon te leggen. Bij vorst trekken een paar appels vaak al een groepje aan. Meer in ons portret kramsvogel in je tuin lokken en onze gids fruit voor vogels: wat en wanneer.

Hoe herken je de lijsters in je wintertuin snel?

In de winter kunnen in één tuin tot vijf lijstersoorten opduiken: merel, zanglijster, grote lijster, koperwiek en kramsvogel. Je onderscheidt ze het snelst aan grootte, kopkenmerken en flanken.

Drie tips maken het makkelijker:

• Let op het gezelschap. Koperwieken en kramsvogels komen bijna altijd in groepen, vaak gemengd. Een losse gevlekte lijster is eerder een zanglijster.
• Luister naar de roep. Het scherpe „psrieee” van de koperwiek en het harde „tsjak” van de kramsvogel verraden ze ook diep in een struik.
• Kijk naar de vlucht. Witte ondervleugels horen bij kramsvogel en grote lijster, koperrode oksels bij de koperwiek.

Hoe herken je de keep?

De keep lijkt op een gedrongen vink, 14 tot 16 cm lang en volgens de BTO gemiddeld zo’n 24 gram, met een oranje borst en oranje schouders, een witte buik met ronde donkere vlekken op de flanken en vooral een opvallend witte stuit die je bij het opvliegen meteen ziet. De vink heeft een groenige stuit en bredere witte vleugelstrepen.

In winterkleed is de kop van het mannetje gevlekt bruin en zwart, doordat de lichte veerranden de glanzend blauwzwarte kop nog bedekken. Die kleur komt pas in het voorjaar tevoorschijn als de randen afslijten.

Wanneer komt hij?

De keep broedt in de berken- en naaldbossen van Scandinavië en Rusland. In Nederland broeden er hooguit een handvol paren per jaar. Volgens Vogelbescherming komen de overwinteraars van eind september tot en met november en vertrekken ze weer van februari tot april. Beukennootjes zijn zijn belangrijkste wintervoedsel, en in beukenbossen trekt hij vaak op met vinken.

Wat leg je neer?

• Zonnebloempitten en zaadmengsel op de grond of op een lage voedertafel. Vogelbescherming noemt voedertafels met zonnebloempitten, vooral in bosrijke streken.
• Voer in de buurt van vinken: beide soorten eten graag samen.
• Beuken en haagbeuken in de omgeving, die zijn belangrijkste bron blijven.

Uitgebreid in het portret keep in je tuin lokken.

Waarom komen sijzen in groepen?

Sijzen leven in de winter in groepen omdat ze de zaadkegeltjes van elzen en berken volgen, en een groep vindt sneller een boom vol zaad. Dit kleine vinkje is 11 tot 12 cm, geelgroen, het mannetje met een zwarte kruin en kin, een felgele vleugelstreep en gele staartzijden. Het vrouwtje is grijzer en sterker gestreept.

Wanneer komt hij?

De sijs is het hele jaar in Nederland, maar tussen eind september en half november komen er grote aantallen wintergasten en doortrekkers bij. In de natuur hangen ze acrobatisch ondersteboven aan elzenproppen en berkenkatjes. Later in de winter rapen ze gevallen zaad van de grond, en dan worden voederplekken belangrijker.

Wat leg je neer?

Volgens Vogelbescherming eten sijzen in de tuin zaden en pinda’s en hangen ze ook aan vetbollen. Gepelde zonnebloempitten, ongezouten pinda’s in een gaassilo en nyjerzaad werken goed. Meer in het portret sijs in je tuin lokken.

Omdat sijzen, groenlingen en andere vinken zich bij voederplekken ophopen, is hygiëne daar extra belangrijk. Verdeel het voer over meerdere plekken en maak silo’s vaker schoon zodra er een groep neerstrijkt.

Is de kleine barmsijs nog een aparte soort?

De kleine barmsijs is een klein, zwaar bruingestreept vinkje van 11,5 tot 12,5 cm met een rood voorhoofd, een klein zwart befje en een gele snavel. Over de indeling is wel iets veranderd: de American Ornithological Society heeft in 2024 in haar Noord-Amerikaanse soortenlijst de grote barmsijs, de witstuitbarmsijs en de kleine barmsijs samengevoegd tot één soort, nadat genetisch onderzoek geen wezenlijke verschillen vond. Niet alle Europese lijsten volgen dat, maar in het veld verandert er aan de herkenning niets.

Volgens Vogelbescherming is berkenzaad zijn hoofdvoedsel. Hij is een kortetrekker die in de winter onvoorspelbaar is: sommige jaren blijven er veel hangen, andere jaren trekken ze door tot in Zuid-Frankrijk. In de tuin komt hij het eerst als er berken of elzen in de buurt staan. Een silo met nyjerzaad kan hem lokken, vaak samen met sijzen.

Waarom zie je in de herfst meer goudhaantjes?

Je ziet in de herfst meer goudhaantjes omdat er tussen september en november vogels uit Noord-Europa doortrekken en overwinteren naast onze eigen broedvogels. Met 9 cm en niet meer dan 5 gram is de goudhaan volgens Vogelbescherming de kleinste vogel van Europa.

Je herkent hem aan de gele, zwart omrande kruinstreep, bij het mannetje met oranje in het midden, en aan het zwarte kraaloog in een witgrijs gezicht. Hij zoekt onvermoeibaar naaldbomen af naar bladluizen, springstaarten en spinnetjes, en is tijdens de trek soms zo mak dat je hem bijna kunt aanraken.

Vogelbescherming meldt dat goudhanen in trektijd en winter tuinen bezoeken, vooral in het westen van het land, en dat ze vetbollen en vetblokken met „ingebakken” insecten eten. Hang die vlak bij een naaldboom of dichte heg, waar hij toch al zoekt.

Zijn de roodborsten en merels in de winter dezelfde als in de zomer?

Niet altijd. Roodborst en merel zijn gedeeltelijke trekvogels. Volgens Vogelbescherming trekt een deel van de Nederlandse roodborsten tussen augustus en november naar Spanje en Portugal, terwijl vogels uit noordelijke en noordoostelijke streken juist naar het zuiden trekken en zo in Nederland terechtkomen. De roodborst die in december je tuin verdedigt, kan dus uit Zweden komen.

Bij de merel trekken volgens Vogelbescherming van september tot november veel Noord-Europese vogels door ons land, vooral ‘s nachts. Een deel van onze eigen merels overwintert juist in Engeland of verder zuidelijk.

Voor allebei is zacht voer het beste: appels, bessen, geweekte gedroogde meelwormen, havervlokken en plantaardig vetvoer, op de grond of een lage voedertafel dicht bij een struik. De roodborst zoekt ook graag tussen afgevallen bladeren.

Komt de pestvogel deze winter?

De pestvogel komt alleen in invasiejaren in grote aantallen, wanneer de lijsterbessen in zijn broedgebied opraken. Uit ringonderzoek van de BTO blijkt dat grote invasies vooral volgen op een slechte lijsterbessenoogst in Noorwegen.

Hij is 18 tot 21 cm, ongeveer zo groot als een spreeuw, en weegt volgens de BTO gemiddeld zo’n 58 gram. Je kunt hem nauwelijks verwarren: roze-beigebruin verenkleed met een opvallende kuif, zwart oogmasker en keel, een felgele staartpunt en rode, wasachtige puntjes op de vleugelveren.

Vogelbescherming noemt hem een wintergast van november tot april, met invasies die al in oktober kunnen beginnen of pas in februari op gang komen. In de tuin komt hij alleen voor bessen: lijsterbes, meidoorn, cotoneaster en liguster. Aan zaadvoer gaat hij niet.

Komt de appelvink naar het voederhuisje?

Zelden, maar het gebeurt. De appelvink is schuw en zit meestal hoog in grote bomen. Met 16 tot 18 cm en een spanwijdte van 29 tot 33 cm is hij volgens Vogelbescherming de krachtpatser onder de vinken, met een snavel die moeiteloos kersenpitten kraakt.

Een deel van onze broedvogels trekt in strenge winters naar België en Frankrijk, maar dat wordt aangevuld door overwinteraars uit het noorden. Vogelbescherming schat die op 6.000 tot 12.000 vogels. Hij eet vooral kersenpitten en zaad van Spaanse aak en haagbeuk. Zonnebloempitten kunnen hem in de winter soms naar een voederplek lokken, vooral als er hoge bomen vlakbij staan. Meer in ons portret appelvink in je tuin lokken.

En de rietgors?

De rietgors, 13,5 tot 15,5 cm en volgens de BTO gemiddeld zo’n 19 gram, is eigenlijk een vogel van moerassen, natte ruigtes en rietkragen. In de winter eet hij vooral zaden, en volgens de BTO trekt hij dan vaak op met vinken en gorzen op akkers. Het mannetje verliest in de winter het grootste deel van zijn zwarte kop en lijkt dan meer op het bruin gestreepte vrouwtje met een dunne lichte baardstreep.

In tuinen vlak bij natte gebieden of akkers duikt hij af en toe op, meestal bij vorst en sneeuw, om zaad van de grond te pikken. Een beetje fijn zaadmengsel op een lage voedertafel is genoeg.

Wat leg je in oktober en november neer?

Richt in oktober en november drie plekken in: een voederplek op de grond voor lijsters, kepen en gorzen, een hangende silo voor sijzen en mezen, en fruit of vetvoer voor roodborsten, merels en goudhaantjes. Zet er een vogelbad bij en laat besdragende struiken ongemoeid.

De herfstchecklist

1. Maak voederplekken schoon voordat de groepen komen: schrobben, spoelen en volledig laten drogen.
2. Grondvoederplek: zonnebloempitten en fijn zaadmengsel, in kleine porties die snel op zijn. Een grondvoedertafel met gaasbodem voorkomt dat zaad op natte grond gaat schimmelen.
3. Hangende silo: gepelde zonnebloempitten of nyjerzaad voor sijzen en barmsijzen.
4. Fruit: halve appels en peren op de grond voor lijsters en merels.
5. Vetvoer voor roodborsten en goudhaantjes, dicht bij dekking.
6. Water: een ondiepe schaal, elke dag vers, bij vorst ijsvrij. Zie vogelbad ijsvrij houden in de winter.
7. Bessen en blad: snoei besdragende struiken niet, laat bladeren onder de heg liggen.

Het zwaarst hebben vogels het vaak laat in de winter, wanneer het meeste natuurlijke voedsel op is. Zet in de herfst dus alles klaar en blijf voeren tot in het voorjaar, en bouw dan geleidelijk af. Wat vogels op koude dagen nodig hebben, lees je in onze gids vogels helpen in de winter.

Wil je meetellen? In Nederland organiseert Vogelbescherming eind januari de Nationale Tuinvogeltelling, in Vlaanderen houdt Natuurpunt begin februari het Grote Vogelweekend. Vooral in invasiejaren laten de resultaten zien hoeveel kepen, pestvogels of sijzen er zijn.

Welke fouten houden wintervogels uit je tuin?

De meest gemaakte fout is alleen vetbollen en een silo aanbieden, terwijl lijsters, kepen en gorzen op de grond of van fruit leven. Andere fouten zijn makkelijk te voorkomen:

• Besdragende struiken in de herfst snoeien. Daarmee verdwijnt precies het voedsel waar lijsters en pestvogels van leven.
• Brood of gekruide etensresten geven. Ze bevatten te veel zout en leveren weinig op wat wintervogels nodig hebben.
• Zaad op de grond laten beschimmelen. Leg weinig tegelijk neer en haal natte resten weg.
• Alles op één plek concentreren. Ziektes verspreiden zich waar veel vogels op elkaar zitten, vooral bij vinken.
• Te snel opgeven. Trekvogels hebben soms weken nodig om een nieuwe voederplek te vinden.

Bronnen

• Koperwiek, vogelgids, Vogelbescherming Nederland
• Kramsvogel, vogelgids, Vogelbescherming Nederland
• Keep, vogelgids, Vogelbescherming Nederland
• Pestvogel, vogelgids, Vogelbescherming Nederland
• Koperwiek, soortenpagina, Natuurpunt
• Pestvogel, soortenpagina, Natuurpunt
• Waxwing, BirdFacts, British Trust for Ornithology
• Redpolls United! Highlights from the 2024 AOS Checklist Update, All About Birds