Waarom verstoppen vogels voedsel? Zo werkt een wintervoorraad

Vogels verstoppen voedsel om perioden te overleven waarin voedsel schaars of moeilijk bereikbaar is. Door zaden, noten, insecten of prooien te verstoppen als er volop is, bouwen soorten als gaaien, mezen, boomklevers en notenkrakers een eigen voorraadkast op waar ze uit kunnen putten tijdens koudegolven, sneeuw en lange winternachten. Veel van hen onthouden duizenden verstopplekken, en experimenten die in 1998 in Nature verschenen lieten zien dat gaaien ook onthouden wat ze verstopten.

Voedsel verstoppen, of hamsteren, heet in de wetenschap cachen, en het is een van de best onderzochte gedragingen in de vogelkunde, omdat het ecologie, geheugen en zelfs het planten van bossen met elkaar verbindt. Deze gids legt uit waarom vogels het doen, op welke manieren ze voedsel opslaan, hoe ze alles onthouden en wat je er bij je eigen voederhuisje van kunt zien.

Kort antwoord: waarom vogels voedsel verstoppen

Wat betekent het als een vogel voedsel verstopt?

Het betekent dat de vogel voedsel opslaat voor later in plaats van het nu op te eten. Het gedrag loopt uiteen van een mees die één zaadje in de schors duwt en het een uur later opeet, tot een notenkraker die tienduizenden dennenzaden over een berghelling begraaft en ze maanden later terugvindt.

Voedsel verstoppen loont overal waar het aanbod in de tijd ongelijk verdeeld is. Een herfstoogst van eikels of dennenzaden is maar een paar weken beschikbaar voordat hij is opgegeten, verrot of ontkiemt. Op een koude winterdag in Nederland of België heeft een vogel soms maar acht uur daglicht om te eten. Sneeuw kan voedsel in één nacht bedekken. Een vogel die vooraf voedsel heeft opgeslagen, is tegen al die dingen verzekerd.

Wat zijn de twee belangrijkste manieren om voedsel op te slaan?

Biologen verdelen het opslaan van voedsel in twee brede strategieën.

Verspreid opslaan

Vogels die verspreid opslaan, verdelen hun voedsel over veel kleine verstopplekken, vaak één stuk per plek. Mezen, boomklevers, gaaien en notenkrakers doen dit. Verspreiden verkleint het risico om alles in één keer aan een dief kwijt te raken, of dat nu een eekhoorn, een muis of een andere vogel is. De prijs is geheugen: de vogel moet veel afzonderlijke plekken onthouden.

Voorraadkamer

Vogels met een voorraadkamer slaan grote hoeveelheden op één of een paar plekken op en verdedigen die vaak. De eikelspecht uit het westen van Noord-Amerika is het klassieke voorbeeld. Familiegroepen boren honderden of zelfs duizenden kleine gaten in een “voorraadboom”, een dode stam of een houten paal, en klemmen in elk gat een eikel. De groep bewaakt de voorraadboom tegen gaaien en eekhoorns en verplaatst eikels naar nauwere gaten als ze uitdrogen en krimpen.

Klauwieren hebben een ander soort voorraadkamer. De grauwe klauwier, die in kleine aantallen in Nederland en België broedt, en de klapekster, die hier vooral als wintergast op heideterreinen voorkomt, prikken insecten, hagedissen, muizen en kleine vogels op doorns of prikkeldraad. Zo kan een zangvogel zonder de klauwen van een roofvogel zijn prooi toch verscheuren, en slaat hij voedsel op voor later. Sommige studies suggereren dat de voorraad van een mannetje ook iets zegt over zijn kwaliteit voor vrouwtjes.

Welke vogels verstoppen het meeste voedsel?

Notenkrakers: de kampioenen

De notenkraker is de beroemdste hamsteraar. De Europese notenkraker broedt in naaldbossen in de bergen van Midden-Europa en Scandinavië en verschijnt in Nederland en België alleen onregelmatig, vooral in jaren met een invasie. Zijn Noord-Amerikaanse neef, Clarks notenkraker, is het best onderzocht. In de nazomer en herfst kan één vogel tienduizenden dennenzaden opslaan. Hij vervoert ze in een zakje onder zijn tong en begraaft kleine porties verspreid over zijn leefgebied. Onderzoek suggereert dat notenkrakers een groot deel van die voorraden maanden later terugvinden, soms onder de sneeuw, en ze gebruiken om zichzelf de winter door te helpen en in het voorjaar hun jongen te voeren. De Europese notenkraker doet grotendeels hetzelfde met de zaden van de alpenden en met hazelnoten.

Gaaien en andere kraaiachtigen

De gaai, in België ook Vlaamse gaai genoemd, is de bekendste hamsteraar in onze tuinen en bossen. In de herfst draagt hij eikels, beukennootjes en andere zaden weg, vaak meerdere tegelijk in zijn keel en snavel, en begraaft hij ze in strooisel of in de grond. De gaai komt voor in heel Europa, Turkije en een groot deel van Azië en geldt als een van de belangrijkste natuurlijke planters van eikenbossen. Zijn Noord-Amerikaanse verwant, de blauwe gaai, doet hetzelfde: een veel geciteerde studie in Virginia vond dat individuele blauwe gaaien in één herfst enkele duizenden eikels verstopten.

Eksters, raven, kraaien en roeken slaan ook voedsel op, vooral overschotten vlees of brood. Wil je meer weten over hoe slim deze vogels zijn, lees dan onze gids over of kraaien echt zo slim zijn.

De Canadese gaai: kleverige opslag

De Canadese gaai uit de noordelijke naaldbossen van Noord-Amerika bedekt voedsel met een dikke laag kleverig speeksel en plakt het in schorsspleten en tussen de naalden, boven de sneeuwgrens. Die voorraden helpen hem winters ver onder het vriespunt te overleven en maken het zelfs mogelijk om aan het eind van de winter te beginnen met broeden, terwijl er nog sneeuw ligt.

Mezen en boomklevers

Kleine bosvogels zijn toegewijde verspreide opslaggers. In Europa zijn vooral de matkop, de glanskop, de zwarte mees en de kuifmees bekende hamsteraars, en in Noord-Amerika doen de daar levende mezensoorten hetzelfde. Ze verstoppen zaden en insecten in herfst en winter. De boomklever klemt zaden in de schors en hamert ze vast, en bedekt ze soms met een stukje schors of korstmos. Studies suggereren dat mezen in één seizoen honderden tot duizenden stuks kunnen opslaan, waarvan de meeste binnen dagen tot weken worden teruggehaald.

Niet elke mees hamstert. Koolmezen en pimpelmezen slaan veel minder op dan matkoppen en zwarte mezen, en daardoor zijn deze soorten nuttig om hersenen en gedrag te vergelijken.

Uilen en andere rovers

Verschillende uilen slaan prooien op. De ruigpootuil en de dwerguil, die in de naaldbossen van Scandinavië en de bergen van Midden-Europa leven, verstoppen muizen en woelmuizen in boomholtes of op takken tijdens koude periodes. Onderzoekers hebben beschreven dat een uil bevroren prooi ontdooit door erop te gaan zitten, ongeveer zoals hij eieren bebroedt. Ook torenvalken verstoppen prooien in graspollen, spleten of op takken.

Spechten

Naast de eikelspecht slaan ook andere spechtensoorten noten en zaden op in schorsspleten en gaten. Bij de grote bonte specht zie je vooral dat hij noten en kegels in een spleet klemt om ze open te hakken, een zogenoemde spechtensmidse, wat iets anders is dan een voorraad voor later.

Hoe onthouden vogels waar ze hun voedsel hebben verstopt?

Hier wordt hamsteren een verhaal over de hersenen.

Ruimtelijk geheugen en herkenningspunten

Experimenten met mezen, gaaien en notenkrakers laten zien dat deze vogels op hun geheugen vertrouwen, en niet op geur of willekeurig zoeken, om hun voorraden terug te vinden. Als onderzoekers herkenningspunten bij verstopplekken verplaatsen, zoeken de vogels op een voorspelbare manier op de verkeerde plek. Dat laat zien dat ze de herkenningspunten gebruiken om te navigeren. Notenkrakers lijken grote herkenningspunten zoals rotsen en bomen te gebruiken en hun positie vanuit meerdere punten tegelijk te bepalen.

Een grotere hippocampus

De hippocampus is het deel van het vogelbrein dat het sterkst met ruimtelijk geheugen samenhangt. Vergelijkende studies bij tientallen soorten vonden dat vogels die voedsel opslaan meestal een relatief grotere hippocampus hebben dan verwante soorten die dat niet doen. Bij mezen suggereert onderzoek dat de hippocampus zelfs met de seizoenen verandert, met nieuwe neuronen in de herfst, als het verstoppen piekt. Mezen uit strenge, sneeuwrijke gebieden, zoals noordelijke populaties of populaties hoog in de bergen, hebben meestal een grotere hippocampus en een beter ruimtelijk geheugen dan mezen uit mildere streken.

Onthouden wat en wanneer

Misschien de meest opvallende resultaten komen van de Californische struikgaai. In laboratoriumexperimenten die in 1998 in Nature verschenen, lieten Nicola Clayton en Anthony Dickinson zien dat struikgaaien niet alleen onthielden waar ze voedsel hadden verstopt, maar ook wat voor voedsel het was en hoe lang geleden ze het hadden opgeslagen. De vogels haalden bij voorkeur bederfelijke wasmotlarven terug als er weinig tijd was verstreken, maar kozen voor onbederfelijke pinda’s als er genoeg tijd voorbij was om de larven te laten bederven. Dat werd gezien als bewijs voor een “episodisch-achtig” geheugen, waarvan ooit werd gedacht dat alleen mensen het hadden.

Stelen vogels elkaars verstopte voedsel?

Voortdurend, en dat heeft de strategie van het hamsteren gevormd. Voorraadroof komt veel voor bij gaaien, kraaien, raven en mezen, en ook bij knaagdieren.

Vogels die voedsel verstoppen, hebben verschillende tegenzetten:

1. Buiten zicht verstoppen. Veel gaaien en raven verstoppen voedsel liever achter een obstakel of in de schaduw als anderen meekijken.
2. Opnieuw verstoppen. Struikgaaien die bij het verstoppen bekeken werden, komen vaak later alleen terug en verplaatsen het voedsel. In een bekende studie uit 2001 vonden Nathan Emery en Nicola Clayton dat juist gaaien die zelf ervaring hadden met stelen het vaakst opnieuw verstopten, alsof ze het risico begrepen vanuit hun eigen gedrag.
3. Voorraden verspreiden. Verspreid opslaan maakt het voor een dief moeilijker om de hele voorraad van een vogel leeg te halen.
4. Misleiding. Van raven is waargenomen dat ze doen alsof ze iets verstoppen of toekijkers wegleiden van hun echte voorraden.

Waarom verstoppen vogels voedsel bij het voederhuisje?

Een vol voederhuisje is als een eindeloze herfstoogst. Vogels die van nature voedsel verstoppen, maken daar gebruik van. Daarom zie je:

• Mezen die een zaadje pakken, wegvliegen en meteen terugkomen. Veel van die zaadjes worden verstopt. Vooral de zwarte mees stopt zonnebloempitten één voor één tussen naalden van coniferen of in mos.
• Boomklevers die zaden in de schors van bomen in de buurt en in schuttingpalen klemmen.
• Gaaien die meerdere pinda’s of zonnebloempitten tegelijk inslikken en dan wegvliegen om ze te begraven, of hele pinda’s meenemen.
• Matkoppen en glanskoppen, in tuinen dicht bij bos, die snel en onopvallend zaadjes wegdragen.

Hamsteren verklaart waarom een voederhuisje sneller leeg kan raken dan het aantal vogels doet vermoeden. Het betekent ook dat een deel van je zaad in de wijdere omgeving terechtkomt, waar vogels het misschien dagen later opeten.

Betekent hamsteren dat vogels afhankelijk worden van voer?

Onderzoek wijst erop dat dat niet zo is. Vogels die toegang hebben tot voederplekken vinden nog steeds het grootste deel van hun voedsel in de natuur, en verstopt zaad uit een voederhuisje is maar één onderdeel van een gevarieerd menu. Ons artikel over of vogels afhankelijk worden van bijvoeren legt het bewijs uit, en onze gids over vogels voeren in de winter laat zien wat in koude maanden het meest helpt.

Planten vergeten voorraden echt bossen?

Ja. Niet elke voorraad wordt teruggevonden. Een vogel kan doodgaan, elders genoeg voedsel vinden, een plek door sneeuw kwijtraken of er gewoon niet meer terugkomen. Wat overblijft, ontkiemt.

• Eiken en gaaien. Gaaien in Europa en blauwe gaaien in Noord-Amerika verplaatsen eikels van honderden meters tot meer dan een kilometer van de moederboom, vaak naar open terrein waar zaailingen goed groeien. Onderzoekers denken dat gaaien eiken hebben geholpen om na de laatste ijstijd naar het noorden uit te breiden. In Nederland en België zie je jonge eikjes vaak opschieten op plekken waar geen eik in de buurt staat, en de gaai is daar een bekende verklaring voor.
• Dennen en notenkrakers. De witstamden, een boom van de hooggebergten in het westen van de Verenigde Staten, is sterk afhankelijk van Clarks notenkraker, omdat zijn kegels niet vanzelf opengaan. Vergeten voorraden van notenkrakers zijn een belangrijke bron van nieuwe bomen. In de Alpen speelt de Europese notenkraker een vergelijkbare rol voor de alpenden.
• Andere bomen. Boomklevers, mezen en andere hamsteraars verspreiden waarschijnlijk op kleinere schaal ook beuk, hazelaar, den en andere zaden.

Daardoor behoren hamsterende vogels tot de belangrijkste zaadplanters in bossen in gematigde streken.

Wanneer verstoppen vogels het meeste voedsel?

Het verstoppen volgt de kalender en de klok.

Het seizoen

Bij de meeste hamsteraars in gematigde streken neemt het verstoppen sterk toe in de nazomer en herfst, als zaden rijp worden en voordat de winter begint. Mezen en boomklevers beginnen in grote delen van Europa ongeveer vanaf september flink op te slaan. Gaaien volgen de eikeloogst, die meestal van september tot november piekt. Notenkrakers beginnen nog eerder en oogsten al in de nazomer dennenzaden. In de winter gaat het verstoppen op een lager pitje door, waarbij vogels van dag tot dag zowel voedsel opslaan als terughalen.

Het tijdstip van de dag

Hamsteraars op korte termijn, zoals mezen, slaan vaak overdag voedsel op en eten het later die dag of de volgende dag. Sommige studies suggereren dat vogels meer van hun voorraad terughalen aan het eind van de middag, om hun vetreserves aan te vullen voor een lange nacht. Op een koude avond kan een kleine vogel ‘s nachts een flink deel van zijn lichaamsgewicht verliezen alleen al door warm te blijven, dus voedsel dichtbij hebben voor de schemering kan veel uitmaken. Onze gids over hoe vogels warm blijven in de winter legt dat energiebudget uit.

Mastjaren

Veel bomen, waaronder eiken, beuken en dennen, produceren in sommige jaren enorme hoeveelheden zaad en in andere jaren bijna niets. Die topjaren heten mastjaren. In een mastjaar verstoppen gaaien en notenkrakers enorme hoeveelheden, en blijven er meer zaden liggen. Dat is een van de redenen waarom grote oogsten kunnen leiden tot een golf van nieuwe zaailingen.

Hoe zie je vogels voedsel verstoppen in je tuin?

Hamsteren is makkelijk te zien als je weet waar je op moet letten.

1. Kies een voederplek bij bomen. Zonnebloempitten of pinda’s in een voederhuisje op een paar meter van oude bomen geven hamsteraars een korte route.
2. Volg één vogel. Kijk niet naar het voederhuisje, maar naar waar een mees of boomklever naartoe gaat als hij vertrekt.
3. Let op het wegstoppen. Een hamsterende vogel duwt het zaadje in een spleet, een opgerold blad, korstmos, een pluk naalden of losse schors, hamert het vaak vast en bedekt het soms.
4. Let op de pauze. Hamsteraars kijken soms even om zich heen voordat ze iets verstoppen. Die voorzichtigheid heeft mogelijk met dieven te maken.
5. Controleer schuttingpalen en gevels. Boomklevers en gaaien gebruiken soms spleten in houten schuttingen en zelfs kieren in de boeidelen van huizen.
6. Houd aantekeningen bij. Opschrijven wat je ziet is een mooie manier om het seizoen te volgen, en je kunt je waarnemingen ook delen via waarneming.nl.

Fabels en feiten over vogels die voedsel verstoppen

Fabel: Vogels hamsteren omdat ze hebberig zijn. Feit: Voedsel verstoppen is een overlevingsstrategie die door evolutie is afgestemd op een onvoorspelbaar voedselaanbod.

Fabel: Vogels vinden hun voorraad terug met hun reukvermogen. Feit: Experimenten wijzen op geheugen en zichtbare herkenningspunten. Lees in onze gids over of vogels kunnen ruiken wat vogels wel met geur kunnen waarnemen.

Fabel: Alle vogels hamsteren. Feit: Veel vogels doen het niet. Merels, roodborsten en de meeste vinkachtigen verstoppen zelden voedsel. Het gedrag is geconcentreerd in bepaalde families.

Fabel: Vogels die hamsteren, vergeten het meeste voedsel. Feit: Studies suggereren dat ze een groot deel terugvinden. Wat ze missen, is toch belangrijk, want daar groeien bomen uit.

Fabel: Hamsteren is alleen wintergedrag. Feit: Het verstoppen piekt in herfst en winter, maar veel vogels doen het het hele jaar door, vooral met overtollig voedsel bij een rijke bron.

Voedsel opslaan over de hele wereld

Hamsteren komt overal ter wereld voor waar het voedselaanbod schommelt tussen overvloed en schaarste. In de noordelijke naaldbossen van Scandinavië en Rusland verstoppen bruinkopmezen en matkoppen duizenden stuks om lange, donkere winters te overleven. In het Middellandse Zeegebied en in de eikenbossen van Turkije verzamelen gaaien elke herfst eikels. In de bergen van Centraal-Azië slaan notenkrakers dennenzaden op, net als hun verwanten elders. In warmere streken, waaronder een groot deel van Brazilië, waar voedsel gelijkmatiger over het jaar beschikbaar is, speelt verspreid opslaan door kleine zangvogels een kleinere rol, al slaan sommige gaaiensoorten en andere kraaiachtigen daar ook overtollig voedsel op. Het algemene patroon, dat veel onderzoekers hebben vastgesteld, is dat vogels meer op hamsteren vertrouwen naarmate hun omgeving strenger en sterker seizoensgebonden is.

Snelle feiten

• Voedsel verstoppen helpt vogels kou, sneeuw en seizoensgebonden voedseltekorten te overleven.
• Verspreide opslaggers gebruiken veel kleine verstopplekken; vogels met een voorraadkamer gebruiken een paar grote.
• Notenkrakers kunnen in één seizoen tienduizenden zaden opslaan.
• Vogels die voedsel opslaan, hebben meestal een relatief grotere hippocampus.
• Struikgaaien onthouden wat, waar en wanneer ze iets verstopten.
• Gaaien en notenkrakers planten eiken en dennen doordat ze een deel van hun voorraad vergeten.
• Bij het voederhuisje zijn mezen, boomklevers en gaaien de belangrijkste hamsteraars.

Bronnen

• Clark’s Nutcracker overview, Cornell Lab of Ornithology, All About Birds
• Acorn Woodpecker overview, Cornell Lab of Ornithology, All About Birds
• Clayton en Dickinson (1998), Episodic-like memory during cache recovery by scrub jays, Nature
• Emery en Clayton (2001), Effects of experience and social context on prospective caching strategies by scrub jays, Nature
• Vogelbescherming Nederland
• Sovon Vogelonderzoek Nederland