Waar zijn vogels als het regent? Schuilplekken en gedrag

Waar zijn vogels als het regent? Meestal niet ver weg. Kleine vogels kruipen in de dichtstbijzijnde dekking, zoals groenblijvende struiken, heggen, klimop, dichte boomkruinen of de droge kant van een huis, en wachten. Ze zitten met de kop in de wind en de veren plat tegen het lijf. Bij lichte regen eten veel vogels gewoon door.

Een stille tuin op een regenachtige middag is dus niet leeg. De vogels zitten vaak een paar meter verderop, roerloos en goed verstopt. Hier lees je waar ze schuilen, waarom ze niet vliegen en hoe regen hun dag verandert.

Waar schuilen vogels als het regent?

Vogels zoeken de dichtste en dichtstbijzijnde dekking die ze kennen. Voor tuinvogels betekent dat meestal:

• Groenblijvende struiken en coniferen. Hulst, taxus, klimop, laurierkers en coniferen houden het hele jaar hun blad en breken regen en wind.
• Heggen. Een dichte heg is een lange, droge gang met veel zitplekken binnenin.
• Het binnenste van de boomkruin. Vogels verhuizen van de buitenste twijgen naar takken dicht bij de stam, waar het blad erboven als paraplu werkt.
• Gebouwen. Dakranden, dakgoten, schuurtjes, carports en de luwe kant van een muur bieden beschutting. Mussen en spreeuwen gebruiken ze vaak.
• Holtes. Mezen, mussen en andere holenbroeders wachten slecht weer soms af in een nestkast of boomholte, net als ‘s nachts. Meer daarover in waar slapen vogels ‘s nachts.

De Amerikaanse vogelbeschermingsorganisatie Audubon beschrijft in haar reeks BirdNote hoe vogels een storm uitzitten onder bomen of op een draad, met de kop in de wind. Dat heeft een reden: zo loopt het water van de snavel naar achteren over de veren, in plaats van ze op te tillen en eronder te lopen.

Watervogels doen het anders. Eenden, ganzen en meeuwen blijven bij regen vaak gewoon in het open, omdat hun dichte verenkleed water heel goed afstoot. Hoe dat werkt, lees je in waarom eenden niet nat worden.

Wat vogels doen bij welk soort regen

Regen is voor een vogel niet altijd hetzelfde. Motregen en onweer vragen om heel ander gedrag. Deze tabel vat de bronnen onderaan de pagina samen.

Waarom vliegen vogels niet in de regen?

Omdat het veel kost en weinig oplevert. Vliegen is al zwaar werk, en regen zorgt voor extra gewicht en turbulentie. Audubon wijst er ook op dat regen meestal samengaat met lage luchtdruk. Vochtige lucht bij lage druk is minder dicht, dus de vleugels leveren minder lift.

De beste metingen komen van kolibries. In een studie uit 2012 in de Proceedings of the Royal Society B filmden Victor Ortega-Jimenez en Robert Dudley Anna’s kolibries die in kunstmatige regen bij een voederplek hingen. Bij zware regen hielden de vogels lijf en staart horizontaler, sloegen ze sneller met een kleinere uitslag en schudden ze water van kop en lijf. Volgens de onderzoekers kostte stilhangen in zware regen merkbaar meer vermogen dan in droge lucht.

Een kolibrie kan zich dat even veroorloven om bij een voederplek te komen. Een kleine zangvogel die in een stortbui over open terrein vliegt, wordt nat, koelt af en gaat langzamer. Wachten is dan slimmer.

Worden vogels nat in de regen?

De buitenste veren worden nat, maar de huid blijft meestal droog. De dekveren liggen als dakpannen over elkaar en elke veer is een fijn gaas van baarden die met minuscule haakjes aan elkaar vastzitten. Water parelt aan de oppervlakte af in plaats van naar binnen te trekken, en de dons eronder houdt een laagje warme lucht vast.

Om dat zo te houden poetsen vogels zich steeds: ze haken de veren weer in elkaar en verspreiden vet uit de stuitklier bij de staartwortel. Audubon noemt de meeste vogels daardoor behoorlijk waterdicht. Na een bui zie je vogels vaak minutenlang schudden, zich opzetten en poetsen. Dat opzetten is hetzelfde trucje als bij kou, uitgelegd in waarom vogels zich opblazen.

Het echte probleem is lange, koude regen. Als het verenkleed eenmaal doorweekt en verschoven is, isoleert het slecht en verliest een kleine vogel snel warmte. Daarom blijven vogels bij zware regen stilzitten in plaats van rond te vliegen.

Voelen vogels regen aankomen?

Er is veel bewijs dat ze onweer opmerken voordat het er is. In een studie uit 2013 in het Journal of Experimental Biology verlaagden Creagh Breuner en collega’s de luchtdruk rond witkruingorzen in gevangenschap, zoals voor een onweersbui, en de vogels gingen meer eten.

Een nog sprekender voorbeeld kwam in 2014 uit de Verenigde Staten. Geelvleugelzangers met kleine geolocators in Tennessee verlieten hun broedgebied een à twee dagen voor een grote uitbraak van tornado’s, vlogen ver naar het zuiden en keerden daarna terug, ruim meer dan 1.400 kilometer heen en terug, zoals Henry Streby en collega’s beschreven in Current Biology. Meer daarover in kunnen vogels het weer voorspellen?

Dat verklaart een bekend beeld in de tuin: op een drukkende, grijze middag is het druk bij het voederhuisje, en als de regen komt wordt het stil.

Waarom eten sommige vogels juist in de regen?

Omdat regen voedsel naar boven brengt. Regenwormen komen na regen op het natte gras. Bodemkundige Chris Lowe vertelde Scientific American dat het oude idee dat wormen vluchten om niet te verdrinken niet klopt: wormen ademen via hun huid en hebben vochtige grond nodig, en natte grond laat ze bovengronds grotere afstanden afleggen.

Vogels die op de grond zoeken profiteren daarvan. De Britse vogelbescherming RSPB beschrijft de merel als een vogel die vooral op de grond naar wormen, insecten, bessen en fruit zoekt, en een nat grasveld na een bui is de beste plek om er een worm te zien uittrekken, zoals op de foto bovenaan. Lijsters, spreeuwen en meeuwen zoeken nat gras ook af.

Honger speelt ook mee. In de winter heeft een kleine vogel maar een paar lichte uren om genoeg te eten voor de lange nacht. Een hele dag motregen afwachten kan hij niet, dus eet hij tussen de zwaardere buien door.

Wat doet regen met broedende vogels?

Natte voorjaren en zomers zijn zwaar voor jongen. Nestjongen kunnen zichzelf niet warm houden, de ouders moeten langer op het nest zitten en hebben minder tijd om te jagen, en rupsen en vliegende insecten zijn in koude regen moeilijk te vinden.

De British Trust for Ornithology (BTO) stelde vast dat het zeer natte broedseizoen van 2012 voor veel soorten een van de slechtste ooit gemeten was. Volgens het nestkaartenprogramma brachten pimpelmezen 13 procent en koolmezen 18 procent minder jongen groot, en vinken zelfs 58 procent minder, het laagste broedsucces in bijna 50 jaar. De oorzaak was een tekort aan rupsen in het koude, natte weer.

Sommige soorten hebben hun eigen trucs. Jonge gierzwaluwen, die alleen met in de lucht gevangen insecten worden gevoerd, kunnen bij lang slecht weer in een soort verstijving (torpor) gaan en zo meerdere dagen zonder voedsel overleven, volgens de Duitse gierzwaluwsite apus-apus.com.

Zo help je vogels op regenachtige dagen

Het weer kun je niet veranderen, maar je kunt tuinvogels een natte dag wel makkelijker maken.

1. Plant of behoud dichte dekking. Groenblijvende struiken, klimop tegen een muur en een dichte heg geven droge plekken vlak bij het voer. Een takkenril in een hoek helpt ook.
2. Gebruik voederhuisjes die het voer droog houden. Voedersilo’s met overdekte openingen of voederhuisjes met een dak voorkomen dat zaad pap wordt. Onze gids met de beste voederhuisjes noemt modellen die goed afwateren.
3. Geef liever vaker kleine porties. Nat zaad bederft en kan schimmelen. Vul alleen bij wat in een of twee dagen op gaat en bewaar de rest droog, zoals uitgelegd in vogelvoer bewaren.
4. Maak voederplekken schoon na lange natte periodes. Vochtige resten in schaaltjes en openingen zijn het begin van veel problemen. Zie voederhuisje schoonmaken.
5. Bied bij koude regen energierijk voer aan. Vetbollen en meelwormen helpen vogels die weinig voedsel vinden.
6. Stoor schuilende vogels niet. Een vogel die tijdens een stortbui opgezet in een struik zit, rust uit en is niet in nood. Laat hem met rust.

Bronnen

• Audubon (BirdNote): Why do birds avoid flying in the rain?
• Ortega-Jimenez en Dudley (2012), Flying in the rain: hovering performance of Anna’s hummingbirds under varied precipitation, Proceedings of the Royal Society B
• Breuner et al. (2013), Environment, behavior and physiology: do birds use barometric pressure to predict storms?, Journal of Experimental Biology
• BTO: Rain stopped play, 2012 breeding season worst on record for many nesting birds
• Scientific American: Why do earthworms surface after rain?
• apus-apus.com: Mauersegler, Brut und Nestlinge