Zijn kraaien echt zo slim?

Ja, kraaien zijn echt zo slim. Kraaien en hun verwanten, de ongeveer 130 soorten kraaiachtigen, maken en bewerken gereedschap, herkennen individuele menselijke gezichten jarenlang, plannen voor toekomstige behoeften, onthouden duizenden verstopte voedselitems en leren van elkaar. In verschillende standaardtests voor redeneren en plannen presteren de best onderzochte kraaiachtigen ongeveer even goed als chimpansees en andere mensapen.

“Vogelbrein” was ooit een scheldwoord. Onderzoek naar kraaiachtigen in de afgelopen decennia heeft er bijna een compliment van gemaakt. In dit artikel lees je wat het bewijs laat zien, hoe een klein vogelbrein zulke prestaties levert, waar populaire verhalen verder gaan dan de wetenschap en wat de intelligentie van kraaien betekent voor iedereen die vogels voert in de tuin.

Kort antwoord: wat maakt kraaien slim

• Gereedschap gebruiken en maken. Nieuw-Caledonische kraaien buigen in het wild haakjes van twijgjes en snijden werktuigen uit bladeren.
• Gezichten herkennen en wrok koesteren. Amerikaanse kraaien onthouden mensen die hen bedreigden en leren andere kraaien om die mensen uit te schelden.
• Plannen. Raven en struikgaaien bereiden zich in experimenten voor op toekomstige situaties, niet alleen op een directe beloning.
• Geheugen. Kraaiachtigen die voedsel verstoppen, slaan duizenden items op en onthouden waar ze liggen, wat het is en ongeveer wanneer ze het verstopten.
• Sociaal leren. Kraaien leren over gevaar, voedsel en mensen door naar elkaar te kijken.
• Dichtbevolkte hersenen. De voorhersenen van kraaiachtigen bevatten neuronen in een zeer hoge dichtheid.

Welke vogels horen bij de kraaiachtigen?

De familie van de kraaiachtigen, Corvidae, telt wereldwijd ongeveer 130 soorten. Daaronder vallen:

• Kraaien en raven, zoals de zwarte kraai, de bonte kraai, de raaf, de huiskraai en de Amerikaanse kraai.
• Roeken en kauwen, die in heel Europa en Azië algemeen zijn. In Nederland en België zie je kauwen in bijna elke woonwijk, vaak broedend in schoorstenen.
• Gaaien, zoals de Vlaamse gaai met zijn blauwe vleugelvlek, en in Noord-Amerika de blauwe gaai.
• Eksters, zoals de ekster die in Europese tuinen en parken heel gewoon is.
• Notenkrakers, zoals de notenkraker die in naaldbossen voorkomt en in sommige winters ook in de Lage Landen opduikt.

Heb je een Vlaamse gaai of ekster in de tuin, dan heb je dus al een kraaiachtige op bezoek. Ze zijn het perfecte startpunt om zelf het gedrag van deze slimme vogels te volgen.

Wat kunnen kraaien dat op echte intelligentie wijst?

Kunnen kraaien gereedschap maken?

De grote gereedschapsmaker is de Nieuw-Caledonische kraai, afkomstig van de eilanden van Nieuw-Caledonië in de Stille Zuidzee. In het wild doen deze kraaien het volgende:

• Ze strippen en vormen twijgjes tot haakjes om insectenlarven uit dood hout te trekken.
• Ze snijden getrapte, taps toelopende werktuigen uit de gekartelde randen van pandanusbladeren.
• Ze bewaren favoriete werktuigen, nemen ze mee en gebruiken ze opnieuw.

In een studie uit 2002 in Science beschreven Alex Weir, Jackie Chappell en Alex Kacelnik van de Universiteit van Oxford hoe een Nieuw-Caledonische kraai in gevangenschap, Betty genaamd, een recht stuk ijzerdraad tot een haakje boog om een emmertje voedsel uit een buis te vissen. Dat werd een van de beroemdste momenten in het onderzoek naar dierlijke cognitie. Later veldwerk liet zien dat het buigen van haakjes met plantenstengels bij het natuurlijke gedrag van de soort hoort, dus het resultaat weerspiegelt misschien eerder een flexibele toepassing van een natuurlijke vaardigheid dan pure uitvinding. Opmerkelijk blijft het.

Andere studies lieten zien dat Nieuw-Caledonische kraaien één werktuig gebruiken om een ander te pakken te krijgen, wat metagereedschapsgebruik heet. In een studie uit 2018 zetten ze zelfs samengestelde werktuigen in elkaar uit losse onderdelen om voedsel te bereiken dat met geen enkel afzonderlijk onderdeel bereikbaar was.

Van de Hawaïaanse kraai, of ‘Alala, die alleen nog overleeft dankzij kweek in gevangenschap en herintroductie, werd in 2016 aangetoond dat ook hij stokjes gebruikt om voedsel te bemachtigen. De meeste andere kraaiachtigen gebruiken in het wild niet gewoonlijk gereedschap, maar veel soorten lossen gereedschapsproblemen in gevangenschap wel op.

Kunnen kraaien puzzels oplossen zoals in de fabel van Aesopus?

In de fabel van Aesopus laat een dorstige kraai steentjes in een kruik vallen om het waterpeil te laten stijgen. In 2009 testten Christopher Bird en Nathan Emery van de Universiteit van Cambridge dit met roeken, die in het wild geen gereedschap gebruiken. De roeken lieten stenen in een buis met water vallen om een drijvende worm binnen bereik te brengen, en ze kozen grotere stenen boven kleinere. Latere studies toonden aan dat ook Nieuw-Caledonische kraaien en Vlaamse gaaien versies van deze taak konden oplossen, al met enige beperkingen in hun begrip van welke voorwerpen precies zouden werken.

Onthouden kraaien echt menselijke gezichten?

Ja, en dit is een van de best gedocumenteerde bevindingen. Vanaf halverwege de jaren 2000 vingen en ringden John Marzluff en collega’s van de University of Washington Amerikaanse kraaien op de campus, terwijl ze een bepaald “gevaarlijk” masker droegen. Later werden mensen die met hetzelfde masker over de campus liepen door kraaien uitgescholden en belaagd. Een ander, neutraal masker lokte nauwelijks een reactie uit.

De belangrijkste punten uit dit onderzoek:

• De herinnering bleef jaren bestaan. Kraaien bleven het gevaarlijke masker nog vele jaren na het oorspronkelijke vangen uitschelden.
• Kraaien die nooit gevangen waren deden mee. Het aantal scheldende kraaien nam in de loop der tijd toe, wat erop wijst dat jonge kraaien en kraaien zonder eigen ervaring het van anderen leerden.
• Het draait om het gezicht. Met de maskers werd gecontroleerd voor kleding, manier van lopen en andere signalen, dus de kraaien reageerden op gezichtskenmerken.

Hersenscans door dezelfde onderzoeksgroep lieten zien dat het zien van het gevaarlijke gezicht bij kraaien hersengebieden activeerde die met angst en leren te maken hebben. Vraag je je af of tuinvogels jou herkennen, lees dan ons artikel herkennen vogels de mensen die ze voeren, dat het bewijs voor verschillende soorten op een rij zet.

Kunnen kraaien vooruit plannen?

Plannen, dus nu iets doen voor een behoefte die pas later ontstaat, werd lang als uniek menselijk gezien. Onderzoek naar kraaiachtigen zette daar vraagtekens bij.

• Struikgaaien en voedsel verstoppen. Nicola Clayton en collega’s in Cambridge toonden aan dat de westelijke struikgaai (inmiddels gesplitst in twee soorten) onthoudt wat hij verstopte, waar en ongeveer hoe lang geleden. Dat vermogen wordt “episodisch-achtig geheugen” genoemd. In een studie uit 2001 in Nature bleek dat gaaien die zelf van anderen hadden gestolen, hun voorraden vaker naar een nieuwe plek verhuisden als een andere gaai had toegekeken.
• Raven en toekomstig gereedschap. In een studie uit 2017 in Science ontdekten Can Kabadayi en Mathias Osvath van de Universiteit van Lund dat raven een werktuig kozen dat ze later nodig zouden hebben om een puzzeldoos te openen. Ook bewaarden ze een penning om de volgende dag in te ruilen voor een beloning. Ze presteerden vergelijkbaar met mensapen in soortgelijke tests.

Kunnen kraaien tellen?

Verschillende studies wijzen op sterke rekenvaardigheden. Onderzoek onder leiding van Andreas Nieder aan de Universiteit van Tübingen, met zwarte kraaien, vond neuronen in de voorhersenen die reageren op specifieke aantallen voorwerpen. In een studie uit 2024 meldde het team dat kraaien konden leren een bepaald aantal roepen te produceren, van één tot vier, als reactie op een signaal. Dat zijn laboratoriumresultaten: ze laten zien wat kraaien kunnen leren, niet per se wat ze in het wild doen.

Houden kraaien “begrafenissen”?

Amerikaanse kraaien verzamelen zich vaak luid roepend rond een dode soortgenoot. Onderzoek van Kaeli Swift en John Marzluff, gepubliceerd in 2015, liet zien dat kraaien die een dode kraai zagen, vooral met een mens in de buurt, die persoon later uitscholden en voorzichtiger waren op die plek. De onderzoekers interpreteerden dit als leren over gevaar, niet als rouw. Het woord “begrafenis” klinkt pakkend maar is misleidend. Voor de bredere vraag over emoties, zie ons artikel rouwen vogels.

Spelen kraaien?

Veel kraaiachtigen lijken te spelen: ze glijden van besneeuwde daken, laten voorwerpen vallen en vangen ze weer in de vlucht, en plagen andere dieren. Spel is moeilijk streng wetenschappelijk te onderzoeken, maar komt vaak voor bij intelligente, langlevende dieren. Ons artikel spelen vogels bekijkt het bewijs.

Kennen kraaien elkaar als individu?

Het bewijs wijst erop dat ze dat doen. Kraaiachtigen leven in samenlevingen waarin het loont te weten wie wie is: familieleden, partners, buren en rivalen. Onderzoek naar raven in Oostenrijk liet zien dat raven anders reageerden op opgenomen roepen van vroegere groepsgenoten dan op onbekende raven, zelfs na jaren van scheiding, en dat ze hun reactie aanpasten op roepen die niet klopten met de verwachte rangorde. Kraaiachtigen met een vaste partner, zoals roeken en kauwen, steunen hun partner bij conflicten en lijken de relaties van anderen bij te houden.

Die sociale kennis sluit aan bij een groter idee, de sociale-intelligentiehypothese: dieren die in complexe, wisselende groepen leven, hebben krachtige hersenen nodig om bondgenoten en concurrenten bij te houden. Kraaiachtigen passen in dat patroon, net als primaten, dolfijnen en papegaaien.

Begrijpen kraaien wat andere kraaien weten?

Dit is lastiger te testen, en onderzoekers verschillen van mening over de interpretatie. De studies waarin struikgaaien voedsel opnieuw verstoppen, suggereren dat gaaien er rekening mee houden of een andere vogel zag waar ze iets verborgen. Experimenten met raven lieten zien dat ze hun voorraden beter bewaakten als ze een concurrent achter een scherm konden horen terwijl een kijkgaatje open stond. Sommige onderzoekers zien daarin een basaal begrip van wat anderen kunnen zien. Of dat een “theory of mind” is in menselijke zin, staat nog ter discussie. Het veiligst is te zeggen dat kraaiachtigen gevoelig zijn voor wat anderen kunnen zien en weten, zonder te beweren dat ze over gedachten redeneren zoals volwassen mensen doen.

Zijn papegaaien slimmer dan kraaien?

Ze zijn naaste rivalen. Papegaaien, zoals de grijze roodstaartpapegaai en de kea uit Nieuw-Zeeland, laten veel dezelfde vaardigheden zien: problemen oplossen, gereedschapsgebruik bij sommige soorten, vocaal leren en een lang geheugen. Beide groepen hebben dicht opeengepakte neuronen in de voorhersenen. Welke groep “slimmer” is, hangt af van de taak. Je kunt ze het beste zien als twee afzonderlijke evolutionaire experimenten met vogelintelligentie die tot vergelijkbare resultaten kwamen.

Hoe kan een klein vogelbrein zo slim zijn?

Hebben kraaien grote hersenen?

In verhouding tot hun lichaamsgrootte zijn de hersenen van kraaiachtigen groot, vergelijkbaar met sommige primaten. Maar grootte alleen verklaart het niet. De hersenen van een kraai wegen maar een klein deel van die van een chimpansee.

Hebben vogelhersenen meer neuronen dan we dachten?

Ja. Een studie uit 2016 in PNAS, onder leiding van Seweryn Olkowicz en Suzana Herculano-Houzel, telde neuronen in de hersenen van veel vogelsoorten. Daaruit bleek dat zangvogels en papegaaien hun neuronen veel dichter opeen hebben dan zoogdieren. Kraaiachtigen en papegaaien met grote hersenen hadden aantallen neuronen in de voorhersenen die vergelijkbaar zijn met die van sommige apen, ondanks veel kleinere hersenen. Meer neuronen op een kleine ruimte betekent ook kortere afstanden daartussen, wat de verwerking kan versnellen.

Hebben vogels iets wat op een hersenschors lijkt?

De voorhersenen van vogels zien er heel anders uit dan de gelaagde hersenschors van zoogdieren, en dat is een van de redenen dat wetenschappers ze lang onderschatten. Onderzoek van de afgelopen twintig jaar heeft laten zien dat delen van het vogelpallium functioneel lijken op de hersenschors van zoogdieren. Vooral een gebied dat het nidopallium caudolaterale heet, lijkt een rol te spelen die vergelijkbaar is met de prefrontale cortex bij zoogdieren: het is betrokken bij beslissingen nemen, werkgeheugen en flexibel gedrag. Kraaien en primaten kwamen dus met anders georganiseerde hersenen tot vergelijkbare cognitieve vaardigheden, een voorbeeld van convergente evolutie.

Waarom zijn kraaien zo slim geworden?

Onderzoekers hebben verschillende verklaringen voorgesteld, en die werken waarschijnlijk samen.

1. Gevarieerd menu. Kraaiachtigen zijn alleseters. Ze eten zaden, fruit, insecten, eieren, aas en menselijk voedsel. Wie zoveel soorten voedsel benut, heeft baat bij flexibel probleemoplossend vermogen.
2. Voedsel verstoppen. Voedsel verbergen en terugvinden vraagt om geheugen, en het beschermen van voorraden tegen dieven kan begrip van wat anderen weten bevorderen. De Vlaamse gaai verstopt in de herfst grote aantallen eikels, en een deel daarvan groeit later uit tot jonge eiken.
3. Complex sociaal leven. Veel kraaiachtigen leven in families of groepen, vormen langdurige paarbanden en onthouden relaties. Amerikaanse kraaien broeden vaak coöperatief, waarbij oudere jongen helpen hun jongere broers en zussen groot te brengen. Ook bij zwarte kraaien in delen van Europa is coöperatief broeden beschreven.
4. Lang leven en trage ontwikkeling. Kraaiachtigen worden vele jaren oud en blijven lang jong, wat tijd geeft om te leren.

Hoe testen wetenschappers of een vogel slim is?

Nieuwsberichten over slimme kraaien slaan vaak de methode over. Daarom is het nuttig te weten wat een resultaat overtuigend maakt.

1. Controle voor eenvoudige verklaringen. Een goed experiment sluit leren door vallen en opstaan, gelukstreffers en onbewuste signalen van de onderzoeker uit.
2. Toepassen op nieuwe problemen. Een vogel die een nieuwe variant van een taak oplost zonder erop getraind te zijn, toont flexibeler begrip dan een vogel die één kunstje heeft geleerd.
3. Steekproefgrootte en herhaling. Veel cognitiestudies testen maar een handvol vogels. Resultaten worden sterker als andere laboratoria ze herhalen.
4. Wild tegenover gevangenschap. Labtests laten zien wat een soort kan leren. Veldstudies laten zien wat hij echt doet.

Volgens deze maatstaven zijn gezichtsherkenning bij kraaien, het maken van gereedschap door Nieuw-Caledonische kraaien en het verstoppen van voedsel door struikgaaien goed onderbouwd. Sommige andere beweringen, zoals zelfherkenning in de spiegel, hebben nog meer herhaling nodig.

Mythes en feiten over de intelligentie van kraaien

Wat betekent de intelligentie van kraaien voor wie vogels voert?

Leren kraaien mijn routine kennen?

Zeer waarschijnlijk. Kraaien, kauwen en eksters leren snel wanneer en waar voedsel verschijnt. Voer je elke dag op hetzelfde tijdstip, dan kun je verwachten dat ze op je wachten. Wil je ze ontmoedigen, varieer dan het tijdstip en gebruik voedersilo’s of kooien die grote vogels buitensluiten. Onze gids over spreeuwen en andere grote vogels van de voederplek weren behandelt ontwerpen die ook kraaien en kauwen beperken.

Wat kun je kraaien geven, als je ze al voert?

Ongepelde pinda’s en vetblokken zijn favoriet bij kraaien, kauwen, eksters en Vlaamse gaaien. Vermijd brood en zoute of bewerkte menselijke voeding. Ons artikel wat je vogels niet moet voeren legt uit waarom. Kraaiachtigen verstoppen voedsel, dus ze nemen vaak meer mee dan ze ter plekke opeten. Dat gedrag wordt uitgelegd in waarom vogels voedsel hamsteren.

Vormen kraaien een bedreiging voor kleinere vogels?

Kraaien, eksters en gaaien eten eieren en jongen van andere vogels. Dat hoort bij hun natuurlijke menu. Onderzoek laat in het algemeen zien dat predatie door kraaiachtigen niet de belangrijkste oorzaak is van de achteruitgang van zangvogels. Die hangt sterker samen met verlies van leefgebied, katten en aanvaringen met ramen en verkeer. Dichte struiken, hagen met doorns en goed ontworpen nestkasten helpen kleine vogels wel om zich te beschermen.

Mag je met kraaien omgaan?

Kijk naar ze, leer hun roepen en geniet ervan. In de Europese Unie zijn wilde vogels beschermd onder de Vogelrichtlijn, en in Nederland en België is die bescherming vastgelegd in de nationale en regionale natuurwetgeving. Dat beperkt het verstoren, vangen of doden van vogels, ook van kraaiachtigen, al gelden er voor sommige soorten onder strikte voorwaarden uitzonderingen. Probeer wilde kraaien niet tam te maken; dat leidt makkelijk tot conflicten met buren en is voor de vogels zelf ook geen goed idee.

Snelle feiten

• De familie van de kraaiachtigen telt ongeveer 130 soorten kraaien, raven, gaaien, eksters en notenkrakers.
• Nieuw-Caledonische kraaien maken in het wild haakjes en werktuigen van bladeren.
• Amerikaanse kraaien onthouden bedreigende menselijke gezichten jarenlang en leren het aan anderen.
• Raven planden in experimenten gereedschapsgebruik en ruilhandel voor de volgende dag.
• Struikgaaien onthouden wat, waar en ongeveer wanneer ze voedsel verstopten.
• De voorhersenen van kraaiachtigen en papegaaien bevatten aantallen neuronen die vergelijkbaar zijn met die van sommige apen.
• “Begrafenissen” van kraaien lijken te draaien om leren over gevaar, niet om rouw.
• Kraaiachtigen zijn in de EU beschermd, met beperkte uitzonderingen.

Bronnen

• Weir, A. A. S., Chappell, J. en Kacelnik, A. (2002). Shaping of hooks in New Caledonian crows. Science
• Marzluff, J. M. et al. (2010). Lasting recognition of threatening people by wild American crows. Animal Behaviour
• Olkowicz, S. et al. (2016). Birds have primate-like numbers of neurons in the forebrain. PNAS
• Kabadayi, C. en Osvath, M. (2017). Ravens parallel great apes in flexible planning for tool-use and bartering. Science
• Bird, C. D. en Emery, N. J. (2009). Rooks use stones to raise the water level to reach a floating worm. Current Biology
• Vogelbescherming Nederland: zwarte kraai
• Sovon Vogelonderzoek Nederland