Kramsvogel in je tuin lokken: appels, bessen en water

Een kramsvogel in de tuin lokken doe je met fruit op de grond in de winter: appels en peren doormidden gesneden, geweekte rozijnen en valfruit dat je gewoon laat liggen. Plant daarnaast besdragende inheemse struiken zoals meidoorn, lijsterbes, hulst en Gelderse roos, en houd een vogelbad ijsvrij. Kramsvogels komen vooral bij strenge vorst en sneeuw de tuin in, als weilanden bevroren zijn en de bessen in het landschap op raken. Dan kan een paar kilo appels het verschil maken.

De kramsvogel is een grote, kleurrijke lijster die in Nederland en België bijna alleen als wintergast voorkomt. In zachte winters blijft hij meestal in open weilanden en langs hagen. Deze gids laat zien hoe je hem herkent, wat hij eet, hoe je voer aanbiedt, welke inheemse planten helpen, en wat je elke maand kunt doen.

De kramsvogel in het kort

Deze maten en gegevens zijn gangbare waarden uit Europese vogelgidsen en de soortinformatie van Vogelbescherming Nederland.

Hoe herken je een kramsvogel?

De kramsvogel is een grote lijster, iets groter dan een merel, met een lange staart en een rechtop staande houding. Hij is bont gekleurd: een blauwgrijze kop en nek, een kastanjebruine rug, een blauwgrijze stuit en een zwartachtige staart. De borst is roestig oranjegeel met dichte zwarte vlekken en pijlpunten, die op de flanken in zwarte schubben overgaan. De buik is wit. Boven het oog loopt een lichte wenkbrauwstreep en de snavel is geel met een donkere punt.

In de vlucht vallen de grijze stuit tegen de donkere staart en de witte ondervleugels op. Een groep kramsvogels vliegt vaak in losse, golvende formaties over een weiland.

Mannetje, vrouwtje en jong

Mannetje en vrouwtje lijken sterk op elkaar. Het mannetje is gemiddeld iets helderder, met een grijzere kop en een warmere borst, maar in het veld is dat nauwelijks te zien.

Jonge kramsvogels zijn valer en bruiner, met lichte vlekjes op de rug en vleugels. Die zie je in Nederland zelden, omdat de meeste kramsvogels hier pas in de herfst aankomen, als ze al grotendeels in het volwassen kleed zitten.

Roep

• Roep: een luid, schor “tsjak-tsjak-tsjak” of “tsjuk-tsjuk”, vaak in de vlucht of als waarschuwing. Het is het geluid waaraan je kramsvogels in de winter het snelst herkent.
• Contactroep in de vlucht: een zacht, nasaal “sie” of “gie”.
• Zang: een wat eenvoudig, krassend gekwetter, dat je in Nederland nauwelijks hoort omdat hij hier zelden broedt.

Onze gids vogelgeluiden leren helpt je om roepen van verschillende lijsters uit elkaar te houden.

Soorten die op de kramsvogel lijken

• Grote lijster: ongeveer even groot, maar egaal grijsbruin van boven met ronde zwarte vlekken op een witte borst, zonder grijze kop of kastanjebruine rug. Roept een ratelend “trrrr”.
• Zanglijster: kleiner, warmbruin van boven en met kleine, pijlvormige vlekjes op een geelbeige borst. Geen grijze kop.
• Koperwiek: kleiner, met een opvallende witte wenkbrauwstreep en roestrode flanken. Koperwieken zijn ook wintergasten en trekken vaak samen met kramsvogels rond.
• Merel (vrouwtje): donkerbruin met een wat gevlekte keel, maar zonder grijze kop en stuit.

Waar leeft de kramsvogel in Nederland en België?

De kramsvogel broedt in Scandinavië, Finland, de Baltische staten en verder naar het oosten tot in Siberië. In de herfst trekt een groot deel van de populatie naar het zuidwesten. Vanaf oktober komen er grote aantallen in Nederland en België aan, en een deel trekt verder naar Frankrijk en de Britse eilanden.

Als broedvogel is de kramsvogel in Nederland en België zeer zeldzaam. In sommige jaren broedt een klein aantal paren, vooral in het oosten, maar de soort is als broedvogel sterk afgenomen.

In de winter leeft de kramsvogel vooral in open landschap: weilanden, akkers, heggen, boomgaarden en bosranden. Groepen van tientallen tot honderden vogels zoeken samen met koperwieken naar wormen en insectenlarven in grasland. Zolang de grond open is, blijven ze meestal buiten de tuinen. Pas bij vorst, sneeuw en als de bessen in de hagen op zijn, komen ze in dorpen en steden. Daarom kan het gebeuren dat je jarenlang geen kramsvogel in je tuin ziet, en dan in een koude week ineens een paar tegelijk.

Wat eet een kramsvogel?

Het dieet van de kramsvogel verandert met het seizoen:

• In weilanden en akkers: regenwormen, emelten, kevers, larven, slakken en spinnen.
• Bessen in herfst en winter: meidoorn, lijsterbes, hulst, vlier, klimop, Gelderse roos, rozenbottels en de bessen van sierstruiken zoals cotoneaster.
• Fruit: valappels, peren en ander fruit dat onder bomen blijft liggen.

Bij vorst en sneeuw zijn wormen en larven onbereikbaar, en dan wordt fruit het belangrijkste voedsel. Een boomgaard of tuin met valappels kan dan grote aantallen kramsvogels trekken.

Het beste voer voor kramsvogels

Appels zijn veruit de belangrijkste lokker. Snijd ze doormidden en leg ze met het snijvlak naar boven op de grond, verspreid over meerdere plekken. Je kunt ook appels op een spijker of tak prikken. Kies gezond fruit, zonder rotte delen, en haal resten na een paar dagen weg. Onze gids over fruit voor vogels legt uit welk fruit je wanneer geeft.

Wil je ook meelwormen aanbieden, kies dan gedroogde meelwormen zonder toevoegingen en laat ze even weken. Bekijk de prijs op Amazon Het aanbod verschilt per land.

Wat je beter niet geeft

Geen brood, gezouten etensresten of gekruid voedsel. Brood vult wel, maar levert weinig van wat een vogel in de winter nodig heeft en beschimmelt snel. Meer hierover in onze gids wat mag je vogels niet voeren.

De juiste voerplek voor kramsvogels

1. Op de grond of een lage voertafel. Kramsvogels eten net als merels vooral op de grond. Silo’s en vetbollen worden niet gebruikt. Onze gids over voertafels laat zien welke types handig zijn.
2. Open ruimte met overzicht. Kramsvogels zijn schuwer dan merels en willen rondom kunnen kijken. Leg fruit op een open stuk gazon, niet vlak tegen een schutting of in een hoek.
3. Meerdere plekken. Omdat kramsvogels een voedselbron kunnen verdedigen, is het beter om fruit op drie of vier plekken te leggen dan op één stapel.
4. Rust. Leg fruit waar weinig mensen langslopen. Kramsvogels vliegen snel op bij beweging en komen dan niet altijd terug.
5. Voeren bij vorst en sneeuw. Dat is het moment waarop je het meeste verschil maakt. Leg vroeg in de ochtend vers fruit neer, want vogels moeten na een lange koude nacht snel energie aanvullen.

Onze gids vogels voeren in de winter geeft een overzicht van wat alle wintervogels nodig hebben.

Kramsvogels en merels

Bij een voerplek met appels ontstaat vaak een levendig schouwspel. Kramsvogels, merels, koperwieken en soms spreeuwen strijden om de beste stukken. Eén kramsvogel kan een appelboom of een struik urenlang als zijn bezit beschouwen en alle andere vogels wegjagen. Dat gedrag is bekend uit strenge winters en is normaal. Verspreid voer helpt om de spanning te verminderen.

Kramsvogels en koperwieken: de winterlijsters

Wie in de winter kramsvogels ziet, ziet vaak ook koperwieken. Beide soorten broeden in het noorden, komen in de herfst tegelijk naar het westen en zoeken in gemengde groepen naar voedsel. Samen worden ze soms de winterlijsters genoemd.

In het veld vullen ze elkaar aan. In open weilanden lopen ze met korte sprintjes over het gras, blijven even stilstaan met de kop schuin en trekken dan een worm uit de grond, net zoals een merel doet. Bij onraad vliegen ze op naar de dichtstbijzijnde bomenrij, waar ze met de koppen naar de wind op een rij blijven zitten tot het rustig is.

In tuinen gedragen de twee soorten zich wat anders. Koperwieken zijn kleiner en wat schuwer en eten vaak de bessen die nog aan de struiken hangen. Kramsvogels zijn groter en brutaler en verdedigen eerder een appel of een struik. Leg je fruit neer, dan zie je vaak eerst merels, dan een of twee kramsvogels en pas later een koperwiek die tussendoor iets pakt.

Je tuin als vorstopvang

Bij een plotselinge koudegolf met sneeuw kan het voor kramsvogels snel kritiek worden. Ze kunnen dan niet meer bij wormen in bevroren grond en de bessen in het landschap zijn vaak al op. In zulke periodes trekken grote groepen soms verder naar het zuidwesten, maar een deel zoekt voedsel in dorpen en steden. Een tuin met fruit en water kan dan echt helpen.

Zo richt je je tuin in als tijdelijke opvang:

1. Veeg een stuk gazon sneeuwvrij. Op kale grond vinden vogels voer makkelijker en zien ze sneller dat er iets te halen is.
2. Leg fruit op verschillende plekken. Halve appels, peren en geweekte rozijnen, verspreid over het schone stuk.
3. Voeg zachtvoer en vetkruimels toe. Die geven snel energie en worden ook door merels en roodborsten gegeten.
4. Geef lauw water. Een platte schaal op een beschutte plek, ‘s ochtends vers gevuld.
5. Houd katten binnen en blijf zelf wat uit de buurt, zodat de vogels rustig kunnen eten.

Zodra de dooi inzet, zie je kramsvogels meestal snel weer vertrekken naar de weilanden. Dat is een goed teken: ze kunnen dan weer bij hun natuurlijke voedsel.

Water voor kramsvogels

Bij strenge vorst zijn open water en drinkplaatsen schaars, en dan komen ook kramsvogels naar een vogelbad. Een ruime, ondiepe schaal van een paar centimeter diep met een ruwe bodem is ideaal. Ververs het water elke ochtend met lauw water bij vorst, en voeg nooit zout, antivries of glycerine toe. Onze gids over een ijsvrij vogelbad in de winter geeft praktische tips.

Planten die kramsvogels helpen

Een tuin met besdragende inheemse struiken en bomen is voor kramsvogels en andere lijsters een winterbuffet. Deze planten doen het goed in Nederland en Vlaanderen:

Kies struiken waarvan de bessen elkaar opvolgen, zodat er van september tot maart iets te halen is. Lijsterbes en vlier worden vaak al vroeg in de herfst leeggegeten, terwijl hulst, Gelderse roos en klimop vaak pas later aan de beurt komen. Onze gids over besdragende struiken voor de winter helpt je een goede combinatie te kiezen.

Laat ook valfruit onder fruitbomen liggen en ruim niet alles op. Een paar rottende appels in een hoek van de tuin zijn voor kramsvogels en merels waardevol voedsel.

Nestelen: kramsvogels broeden niet in je tuin

De kramsvogel broedt in het noorden van Europa en Azië, niet in Nederlandse of Belgische tuinen. Hij bouwt een komnest van gras en twijgjes, verstevigd met modder, meestal in een boom, en broedt vaak in losse kolonies. Kramsvogels staan erom bekend dat ze hun kolonie fel verdedigen: ze vallen roofvogels en kraaien aan en bombarderen ze met uitwerpselen.

Een nestkast wordt niet gebruikt. Voor de kramsvogel in Nederland en België draait alles dus om de winter: voer, water en beschutting.

Maandkalender: de kramsvogel door het jaar

In zachte winters zie je in tuinen soms nauwelijks kramsvogels. Dat zegt niets over je tuin, maar alles over het weer.

Problemen en hoe je ze oplost

Rottend fruit en ratten

Fruit dat dagenlang op de grond ligt, kan ratten en muizen aantrekken. Leg niet meer fruit neer dan in een paar dagen wordt gegeten, en haal resten weg. Onze gids over ratten bij het voederhuisje helpt als het al mis is.

Katten

Kramsvogels zitten op de grond en zijn daar kwetsbaar. Leg fruit op een open plek, uit de buurt van struiken waar een kat zich kan verstoppen. Onze gids katten en vogels gaat hier dieper op in.

Sperwers

Een groep lijsters op het gras kan een sperwer aantrekken. Dat is natuurlijk gedrag. Dekking op een meter of vijf tot tien geeft de vogels een kans om weg te komen.

Hygiëne

Voertafels en schaaltjes worden bij druk bezoek snel vies. Maak ze regelmatig schoon met heet water en laat ze goed drogen. Zie onze gids voederhuisjes schoonmaken.

Veelgemaakte fouten

1. Fruit in een silo of netje. Kramsvogels eten op de grond. Leg fruit laag.
2. Alles op één plek. Eén dominante kramsvogel jaagt dan alle anderen weg.
3. Rot of beschimmeld fruit. Geef alleen fruit dat je zelf nog zou eten, eventueel met een paar beurse plekken.
4. Bessenstruiken in de herfst snoeien. Dan haal je het wintervoer weg.
5. Valfruit direct opruimen. Laat een deel liggen, zeker als de winter begint.
6. Stoppen met voeren als de vorst begint. Juist dan hebben kramsvogels het meest aan je hulp.
7. Zout of antivries in het vogelbad. Dat is schadelijk. Gebruik alleen lauw water.

De kramsvogel en de wet

In Nederland en België zijn alle in het wild levende vogels beschermd, op grond van de Europese Vogelrichtlijn en de nationale natuurwetgeving. Het verstoren, vangen of doden van kramsvogels is verboden. Help ze vooral door ze met rust te laten en in strenge winters voedsel en water aan te bieden.

Kort samengevat

Wil je kramsvogels in je tuin, leg dan in de winter appels en peren doormidden op de grond, verspreid over meerdere plekken, en laat valfruit liggen. Plant meidoorn, lijsterbes, hulst, Gelderse roos en klimop, en houd bij vorst een vogelbad ijsvrij met lauw water. In een koude week met sneeuw kan je tuin dan ineens gezelschap krijgen van deze grote, kleurrijke lijsters uit het noorden.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland: kramsvogel in de vogelgids
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Natuurpunt
• RSPB: fieldfare
• Wikipedia: Fieldfare