Eten vogels muggen?

Ja, veel vogels eten muggen. Zwaluwen, gierzwaluwen, nachtzwaluwen, vliegenvangers, zangers, winterkoningen en mezen vangen volwassen muggen, en eenden en steltlopers eten hun larven in het water. Maar muggen zijn voor de meeste vogels een klein deel van het menu, omdat ze piepklein en verspreid zijn vergeleken met andere insecten. Vogels helpen samen met vleermuizen, libellen en vissen het aantal muggen in toom te houden, maar geen vogel maakt je tuin in zijn eentje muggenvrij.

De bewering dat één vogel duizenden muggen per dag eet, is een fabel. Hieronder lees je wat vogels echt eten, welke soorten muggen vangen en wat werkelijk helpt als je minder muggenbeten en meer vogels wilt.

Kort antwoord: vogels en muggen

• Veel vogels eten muggen, maar meestal als ze de kans krijgen, als onderdeel van een breed insectenmenu.
• Luchtjagers zoals zwaluwen, gierzwaluwen en nachtzwaluwen vangen volwassen muggen in de vlucht.
• Bladzoekers en vliegenvangers zoals tjiftjaffen, fitissen, grauwe vliegenvangers en winterkoningen happen ze weg rond planten.
• Watervogels zoals eenden en steltlopers eten larven en poppen in ondiep water.
• Gierzwaluwen zijn geen muggenspecialisten, ondanks populaire beweringen.
• Stilstaand water weghalen doet veel meer tegen muggen dan vogels lokken.

Welke vogels eten muggen?

Bijna elke kleine insecteneter eet een mug als hij de kans krijgt. De soorten die het vaakst muggen eten, hebben gewoonten die hen op het juiste moment op de juiste plek brengen.

Luchtjagers

Deze vogels leven van vliegende insecten die ze in de lucht vangen:

• Zwaluwen. Boerenzwaluwen en huiszwaluwen jagen in Nederland en België laag boven water, weilanden en erven. Ze vangen allerlei vliegende insecten, waaronder kleine vliegjes en muggen. De boerenzwaluw broedt of overwintert op elk continent behalve Antarctica; onze vogels overwinteren in Afrika ten zuiden van de Sahara.
• Gierzwaluwen. De gierzwaluw, die in de zomer boven onze steden rondjaagt, vangt in de lucht zwevende insecten en spinnetjes. Hij foerageert meestal hoger dan muggen gewoonlijk vliegen, maar pakt op veel hoogten kleine insecten.
• Nachtzwaluwen. De nachtzwaluw, die op heidevelden en in open bossen broedt, jaagt in de schemering, wanneer veel muggen actief zijn. Zijn prooi bestaat toch vooral uit nachtvlinders, kevers en andere grotere insecten.

Vliegenvangers en bladzoekers

• Vliegenvangers. De grauwe vliegenvanger en de bonte vliegenvanger vliegen vanaf een uitkijkpost uit om langskomende insecten te vangen.
• Zangers. Tjiftjaffen, fitissen, zwartkoppen en andere kleine zangvogels pikken insecten van bladeren en twijgjes en vangen ze soms in de lucht.
• Winterkoningen en mezen. Vooral bladzoekers, die kleine insecten en spinnen van schors en planten pakken.
• Kwikstaarten. Witte en gele kwikstaarten jagen met korte sprintjes en fladdersprongen op vliegjes en muggen langs slootkanten en op erven.

Watervogels die muggenlarven eten

Muggenlarven en poppen leven in stilstaand water. Tot hun vogelvijanden horen:

• Grondeleenden, zoals de wilde eend en de wintertaling, die voedsel van het wateroppervlak en uit ondiep water zeven.
• Steltlopers, zoals ruiters, strandlopers en franjepoten, die in ondiep water en modder porren en pikken.
• Sommige zangvogels, die larven aan de randen van plassen en vijvers oppikken.

Vissen, vooral kleine inheemse soorten die aan het oppervlak eten, zijn meestal veel belangrijkere larvenrovers dan vogels.

Waarom zijn muggen geen groter deel van het vogelmenu?

Het draait om energie. Een vogel wil bij het eten zoveel mogelijk calorieën binnenkrijgen voor de moeite die hij doet. Een mug is piepklein en weegt maar een paar milligram. Een nachtvlinder, kever, libel of rups levert vele malen meer voedsel op voor ongeveer evenveel jagen. Als ze kunnen kiezen, gaan de meeste vogels voor grotere prooien.

Ook tijd en plaats spelen mee:

• Veel muggen zijn het actiefst in de schemering, ‘s nachts en bij zonsopkomst, en rusten overdag vaak in schaduwrijke begroeiing. Veel luchtjagers die overdag actief zijn, foerageren dus wanneer en waar muggen minder talrijk zijn.
• Muggen vliegen vaak laag, dicht bij planten en rond hun gastheren. Zwaluwen en gierzwaluwen kunnen veel hoger jagen.
• Muggen komen vaak pleksgewijs voor. Andere insecten, zoals dansmuggen en kleine vliegjes, kunnen boven water veel talrijker zijn.

Muggen komen dus wel in het vogelmenu voor, maar meestal als een klein percentage tussen veel andere insecten.

Eten gierzwaluwen en zwaluwen echt duizenden muggen?

Je leest regelmatig dat een gierzwaluw of zwaluw tienduizenden muggen per dag eet, vaak als argument voor een gierzwaluwkast of zwaluwtil. In de Verenigde Staten deed jarenlang een vergelijkbaar verhaal de ronde over de purperzwaluw: in advertenties voor nestkasten stond dat één vogel duizenden muggen per dag at.

Dieetonderzoek ondersteunt dat niet. Ornithologen die de voeding van purperzwaluwen hebben onderzocht, melden dat muggen maar een heel klein deel van hun voedsel uitmaken, vaak helemaal niets. Bij gierzwaluwen laat onderzoek naar de voedselballetjes die ouders naar hun jongen brengen zien dat die vooral bladluizen, vliegjes, kevertjes, vliesvleugeligen en spinnetjes bevatten die hoog in de lucht zweven. Muggen, die vooral in de schemering en ‘s nachts dicht bij de grond actief zijn, zijn gewoon geen hoofdbestanddeel van dat menu.

Gierzwaluwen en zwaluwen zijn prachtige vogels om te helpen, en gierzwaluwen zijn in Nederland en België sterk afhankelijk van gebouwen om te broeden. Hang een nestkast op voor het plezier en voor de soort, niet als muggenbestrijding.

Eten vleermuizen meer muggen dan vogels?

Vleermuizen worden vaak aangewezen als de echte muggeneters. Het zijn nachtjagers, en sommige soorten, zoals de gewone dwergvleermuis, eten zeker muggen. Maar dieetonderzoek bij vleermuizen laat een vergelijkbaar patroon zien als bij vogels: muggen zijn meestal een klein deel van het menu, en nachtvlinders, kevers en andere insecten vormen het grootste deel. Recent DNA-onderzoek van vleermuizenkeutels heeft muggen aangetroffen in het menu van verschillende soorten, dus ze worden gegeten, maar uitspraken over honderden of duizenden muggen per uur gaan meestal terug op vroege laboratoriumproeven, niet op voedselzoeken in het wild.

De eerlijke conclusie: vogels en vleermuizen helpen allebei, en geen van beide is een wondermiddel.

Wat eet muggen het effectiefst?

Als vogels en vleermuizen niet de belangrijkste bestrijders zijn, wat dan wel? Een mix van rovers werkt samen, vooral in het water:

Sommige muggensoorten broeden in piepkleine bakjes, zoals oude banden, emmers, verstopte dakgoten en schoteltjes onder bloempotten, waar weinig rovers bij kunnen. Daarom werkt het weghalen van stilstaand water zo goed. Zet trouwens nooit uitheemse vissen uit in de natuur om muggen te bestrijden.

Hoe verminder je muggen zonder vogels te schaden?

1. Leeg wekelijks stilstaand water. Controleer emmers, speelgoed, schoteltjes, zeilen, dakgoten en regentonnen zonder deksel. Bij warm weer kunnen sommige muggen in ongeveer een week, soms sneller, van ei tot volwassen dier uitgroeien.
2. Ververs het water in je vogelbad minstens twee keer per week. Door het bad te legen en opnieuw te vullen, doorbreek je de cyclus voordat larven volgroeid zijn. Schrobben houdt het bovendien schoon. Zie een vogelbad schoonmaken.
3. Houd water in beweging. Een druppelaar of kleine pomp in een vogelbad maakt het minder geschikt om eitjes in te leggen en aantrekkelijker voor vogels.
4. Overweeg Bti voor water dat je niet kunt legen. Bti (Bacillus thuringiensis israelensis) is een bacterie die larven van muggen en sommige vliegen doodt en als weinig riskant voor vogels, vissen en zoogdieren geldt. Welke producten je als particulier mag gebruiken, verschilt per land; gebruik alleen middelen die daar zijn toegelaten en volg het etiket.
5. Vermijd breedwerkende insecticiden. Spuiten in de tuin doodt veel insecten waar het niet om gaat, waaronder de rupsen en andere insecten die vogels nodig hebben om hun jongen te voeren. Het vermindert ook rovers zoals libellen en spinnen.
6. Sla insectenlampen over. Onderzoek naar elektrische insectenvallen liet zien dat muggen en andere stekende insecten maar een heel klein deel van de slachtoffers vormen. De meeste zijn onschuldige of nuttige insecten die vogels eten.
7. Bescherm jezelf rechtstreeks. Horren, een ventilator op het terras, lange mouwen en toegelaten muggenmiddelen werken veel beter tegen beten dan welke vogel ook.

Waarom zijn insecten zo belangrijk voor vogels?

Ook al bestrijden vogels geen muggen, insecten zijn van levensbelang voor vogels. De meeste landvogels voeren hun jongen met insecten, ook soorten die als volwassen vogel zaden eten, zoals mussen en vinken. Rupsen zijn extra belangrijk, omdat ze zacht, voedzaam en talrijk zijn op inheemse planten.

Onderzoek onder leiding van Doug Tallamy aan de University of Delaware liet zien dat de Carolinamees duizenden rupsen nodig heeft om één broedsel groot te brengen, en dat tuinen met meer inheemse planten meer rupsen en meer broedsucces opleveren. Bij onze koolmezen en pimpelmezen is het principe hetzelfde: hun broedseizoen is afgestemd op de rupsenpiek in eiken en andere bomen. Daarom kan het gebruik van bestrijdingsmiddelen vogels schaden, ook als het op plagen gericht is. Zie wat eten jonge vogels voor meer.

Luchtjagers zoals zwaluwen, gierzwaluwen en nachtzwaluwen zijn de afgelopen decennia in Europa en Noord-Amerika sterker achteruitgegaan dan de meeste andere vogelgroepen. Onderzoekers vermoeden meerdere oorzaken, waaronder de afname van vliegende insecten, veranderingen in leefgebied en bestrijdingsmiddelen. Ons overzicht van waarom vogelpopulaties achteruitgaan bekijkt het grotere plaatje.

Hoe vangen vogels iets dat zo klein is als een mug?

Een piepklein insect in de lucht vangen is moeilijker dan het lijkt, en luchtjagers hebben verschillende aanpassingen die daarbij helpen.

• Een brede bek. Zwaluwen, gierzwaluwen en nachtzwaluwen hebben een kleine snavel maar een heel brede muil. Die werkt als een schepnet, zodat de vogel niet perfect hoeft te mikken. Nachtzwaluwen hebben voor hun formaat een enorme bek.
• Borstels rond de snavel. Veel vliegenvangers en nachtzwaluwen hebben stijve, haarachtige borstelveertjes bij de mondhoeken. Er wordt vaak gezegd dat die insecten de bek in leiden; studies suggereren dat ze belangrijker kunnen zijn om de ogen te beschermen of aanraking te voelen, dus hun precieze rol staat nog ter discussie.
• Snel zicht. Vogels verwerken visuele veranderingen over het algemeen sneller dan mensen. Proeven met bonte vliegenvangers lieten zien dat ze flikkering waarnemen bij frequenties ver boven de menselijke grens, wat helpt om kleine, grillig vliegende insecten te volgen.
• Wendbare vlucht. Lange, puntige vleugels bij zwaluwen en gierzwaluwen, en korte uitvallen vanaf een zitpost bij vliegenvangers, laten vogels snel van richting veranderen als de prooi uitwijkt.
• Jagen waar insecten samenkomen. Zwaluwen volgen zwermen boven water, rond vee en langs hagen, en veel vogels foerageren waar insecten zich in de schemering of na een regenbui ophopen.

Sommige vogels maken ook gebruik van andere dieren. Koereigers en sommige zwaluwen volgen grazend vee of mensen die maaien, om opgeschrikte insecten te vangen.

Steken muggen vogels?

Ja. Veel muggensoorten voeden zich met vogelbloed, en sommige, waaronder de gewone steekmug (Culex pipiens), hebben er een voorkeur voor. Muggen steken meestal op onbeveerde huid rond de ogen, de snavel, de poten en de voeten. Nestjongen, die deels kaal zijn en niet weg kunnen, zijn extra kwetsbaar.

Vogels hebben wel wat verdediging. Ze poetsen zich, schudden met hun kop, stoppen snavel en poten tussen hun veren als ze slapen en zoeken winderige plekken op. Een dicht verenkleed houdt de meeste steken op het lichaam tegen. Maar helemaal ontlopen kunnen ze muggen niet, en zo gaan door muggen overgebrachte ziekten tussen vogels over, en soms van vogels naar mensen.

Kunnen muggen vogels ziek maken?

Ja. Muggen zijn niet alleen prooi voor vogels, ze brengen ook ziekten over.

• Usutuvirus. Dit virus wordt door steekmuggen verspreid en veroorzaakte vanaf 2016 grote sterfte onder merels in Nederland, België en Duitsland. Sovon zag de aantallen merels in de getroffen gebieden duidelijk dalen.
• Westnijlvirus. Het westnijlvirus wordt vooral door Culex-muggen verspreid, die vaak vogels steken. Vogels zijn belangrijke gastheren in de kringloop van het virus. In Noord-Amerika zijn kraaien, gaaien en eksters bijzonder vatbaar gebleken. In Nederland werd het virus in 2020 voor het eerst aangetroffen.
• Vogelmalaria. Deze ziekte wordt veroorzaakt door Plasmodium-parasieten en door muggen verspreid. Ze heeft verwoestende gevolgen gehad voor de inheemse kleurige honingkruipers van Hawaï, die zonder muggen zijn geëvolueerd. Ook Europese zangvogels dragen vaak malariaparasieten, meestal met mildere gevolgen.

Voor tuinvogelaars is de les dat minder stilstaand water zowel vogels als mensen helpt. Zie ook kun je ziek worden van voederhuisjes voor andere gezondheidsvragen.

Mythes en feiten over vogels en muggen

Mythe: één gierzwaluw of purperzwaluw eet duizenden muggen per dag. Feit: muggen zijn maar een heel klein deel van hun menu.

Mythe: vogelbaden kweken muggen, dus je kunt er beter geen hebben. Feit: een vogelbad dat minstens twee keer per week wordt geleegd en bijgevuld, levert geen muggen op. Het helpt vogels.

Mythe: vogels lokken maakt je tuin muggenvrij. Feit: vogels helpen bescheiden. Stilstaand water weghalen is veel effectiever.

Mythe: vleermuizen eten alle muggen die vogels missen. Feit: vleermuizen eten muggen, maar ook zij eten vooral grotere insecten.

Mythe: insecticide spuiten helpt vogels omdat het plagen vermindert. Feit: breedwerkende middelen verminderen vaak juist de insecten die vogels nodig hebben, vooral om nestjongen te voeren.

Wat betekent dit voor tuinvogelaars?

Een vogelvriendelijke tuin en een tuin met weinig muggen gaan goed samen:

• Plant inheemse planten. Ze ondersteunen de rupsen en andere insecten die vogels nodig hebben. Zie een kleine vogelvriendelijke tuin ontwerpen.
• Laat wat blad liggen. Bladeren bieden schuilplaats aan insecten, spinnen en andere ongewervelden die vogels eten. Lees waarom de herfstschoonmaak vogels schaadt.
• Houd water schoon en vers. Zet vogelbaden bij dekking en ververs ze vaak. Onze gids over hoe vogels drinken legt uit welke opstelling vogels verkiezen.
• Vermijd breedwerkende insecticiden. Pak muggen aan waar ze broeden.
• Geniet van het schemeringsspektakel. Kijk naar zwaluwen boven vijvers en gierzwaluwen boven de daken. Ze eten insecten, en sommige daarvan zijn muggen.

Voorbeelden uit Nederland, België en daarbuiten

• Boerenzwaluw (wereldwijd): jaagt laag boven weilanden, erven en water op kleine vliegende insecten.
• Huiszwaluw (Europa, overwintert in Afrika): foerageert hoger dan de boerenzwaluw, vaak boven dorpen en rivieren.
• Gierzwaluw (Europa en Azië, overwintert in Afrika): jaagt hoog boven steden op zwevende insecten en spinnetjes.
• Nachtzwaluw (heide en open bos): jaagt in de schemering, vooral op nachtvlinders en kevers.
• Grauwe vliegenvanger (tuinen, parken, bosranden): vliegt vanaf een zitpost uit naar langskomende insecten.
• Wilde eend (wereldwijd): zeeft ongewervelden, waaronder muggenlarven, uit ondiep water.
• Honingkruipers van Hawaï: een ontnuchterend voorbeeld van hoe muggen vogels kunnen schaden.

Snelle feiten

• Veel vogels eten muggen, maar meestal als klein deel van een gevarieerd insectenmenu.
• Zwaluwen, gierzwaluwen, nachtzwaluwen, vliegenvangers, zangers, winterkoningen en mezen vangen volwassen muggen.
• Eenden en steltlopers eten larven en poppen.
• De bewering dat een gierzwaluw of purperzwaluw duizenden muggen per dag eet, is een fabel.
• Vleermuizen eten wat muggen, maar vooral grotere insecten.
• Stilstaand water weghalen is de effectiefste muggenbestrijding.
• Ververs het water in je vogelbad minstens twee keer per week.
• Muggen verspreiden het usutuvirus, het westnijlvirus en vogelmalaria onder vogels.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland: gierzwaluw
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Dutch Wildlife Health Centre (DWHC)