Hoe drinken vogels water?

De meeste vogels drinken door een klein slokje water in de snavel te scheppen en dan hun kop achterover te kantelen, zodat de zwaartekracht het door de keel laat lopen. Zuigen zoals wij kunnen ze niet. Er zijn belangrijke uitzonderingen: duiven drinken met de snavel onder water en trekken het water onafgebroken op, en kolibries likken met een gevorkte tong die, zo toonde hogesnelheidsvideo in onderzoek uit 2011 en 2015, werkt als een piepklein pompje. Zeevogels kunnen zout water drinken dankzij speciale klieren die het zout verwijderen.

Hieronder lees je hoe elke methode werkt, waarom vogels drinken zoals ze drinken, en hoe je water in je tuin zo neerzet dat vogels het veilig gebruiken.

Kort antwoord: de belangrijkste manieren waarop vogels drinken

Waarom houden de meeste vogels hun kop achterover als ze drinken?

Zoogdieren drinken door zuigkracht te maken. Onze lippen sluiten om een beker of rietje, en wangen en tong verlagen de druk in de mond, zodat de vloeistof naar binnen stroomt. Vogels hebben een harde, stijve snavel en geen vlezige wangen. De meeste soorten kunnen de snavel niet goed genoeg afsluiten of niet genoeg zuigkracht maken om water tegen de zwaartekracht in op te trekken.

Daarom gebruiken ze een methode in twee stappen:

1. Dippen. De vogel steekt zijn snavel in het water en laat de ondersnavel vollopen, vaak geholpen door kleine bewegingen van de tong.
2. Kantelen. Hij heft zijn kop, soms behoorlijk hoog, zodat het water naar achteren in de keel loopt. Tong en keelspieren helpen het verder.

De vogel herhaalt dat telkens weer. Je ziet het duidelijk bij merels, huismussen, spreeuwen, pimpelmezen en kippen.

Deze methode kost tijd en maakt vogels kwetsbaar. Terwijl de kop omhoog is, kijkt de vogel naar de lucht, wat nuttig kan zijn, maar hij staat ook bij open water, waar rovers weten dat ze moeten wachten. Dat is een van de redenen dat kleine vogels snel en schichtig een vogeldrinkbak bezoeken, en dat water dicht bij dekking helpt.

Waarom drinken duiven anders?

Duiven zijn de klassieke uitzondering. Een stadsduif, houtduif of Turkse tortel steekt zijn snavel in het water, houdt hem daar en trekt het water onafgebroken op zonder zijn kop te heffen. Het lijkt op drinken met een rietje.

Hoe ze dat precies doen, wordt al tientallen jaren onderzocht. De gebruikelijke verklaring is dat ze een goede afsluiting van de snavel combineren met pompbewegingen van tong en keel, zodat het water in een gestage stroom binnenkomt. Het praktische effect is dat ze snel veel water kunnen opnemen.

Dat is belangrijk, want duiven eten vooral droge zaden, die weinig water bevatten. Ze moeten veel drinken, vaak bij open drinkplaatsen waar ook roofdieren samenkomen. Snel drinken verkort de tijd dat ze kwetsbaar zijn.

Verschillende andere zaadeters delen dit vermogen:

• Zandhoenders in de woestijnen van Afrika, het Midden-Oosten en Azië.
• Sommige prachtvinken, waaronder de zebravink uit Australië.
• Muisvogels in Afrika.

Het kenmerk lijkt meer dan eens te zijn ontstaan bij zaadeters uit droge streken, wat logisch is gezien hoe afhankelijk ze van drinken zijn.

Hoe drinken kolibries?

Kolibries drinken nectar en water met een lange tong die ver voorbij de snavelpunt kan reiken. De tong is aan het uiteinde gevorkt, en elke helft is over de lengte opgerold tot een groef, met franjes langs de randen.

Lange tijd stond in leerboeken dat die groeven zich vulden door capillaire werking, zoals water in een nauw buisje omhoog kruipt. Onderzoek onder leiding van Alejandro Rico-Guevara en Margaret Rubega, gepubliceerd in 2011 en 2015, gebruikte hogesnelheidsvideo bij levende vogels en liet iets dynamischers zien:

• De tong wordt platgedrukt als hij tussen de punten van de snavel door gaat.
• Zodra de punt de nectar raakt, springt hij open en vullen de groeven zich heel snel, een beetje als een elastisch pompje.
• De franjes krullen om de vloeistof heen en helpen die vast te houden als de tong wordt teruggetrokken.

Kolibries likken vele keren per seconde als ze eten, en ze drinken gewoon water met dezelfde tong. Ze baden en drinken ook van druppelende bladeren en vernevelaars.

Een eerlijke kanttekening voor lezers in Nederland en België: wilde kolibries leven alleen in Noord- en Zuid-Amerika. Je zult ze hier dus niet in de tuin zien drinken. Wat in Europese tuinen in de zomer soms voor een kolibrie wordt aangezien, is de kolibrievlinder, een pijlstaartvlinder die stilhangend met zijn lange roltong nectar uit bloemen haalt. Ga je op reis naar Amerika of woon je daar en geef je suikerwater, gebruik dan de standaardverhouding van 4 delen water op 1 deel suiker en geen kleurstof; ons nectarrecept voor kolibries legt uit waarom. Meer over hoe deze vogels hun voedsel bij elkaar vliegen, lees je in hoe kolibries stilhangen.

Drinken vogels tijdens het vliegen?

Sommige wel. Boerenzwaluwen, huiszwaluwen, gierzwaluwen en nachtzwaluwen drinken vaak in de vlucht: ze scheren laag over een vijver of rivier en halen hun ondersnavel door het wateroppervlak. De beweging is snel en precies, en een zwaluw kan het in één passage een paar keer herhalen.

Gierzwaluwen zijn extra afhankelijk van drinken in de vlucht, omdat ze zo zelden landen. Onderzoek met dataloggers bij gierzwaluwen heeft laten zien dat sommige vogels het grootste deel van de ongeveer tien maanden buiten de broedkolonie in de lucht doorbrengen, wat betekent dat ze in de lucht moeten drinken, eten en zelfs slapen. Sterns en sommige andere zeevogels pikken ook water of voedsel van het oppervlak zonder te landen.

Hoe drinken zeevogels zout water?

Zout water zou de meeste dieren uitdrogen, omdat de nieren het zout niet snel genoeg kunnen verwijderen zonder nog meer water te verliezen. Zeevogels lossen dit op met zoutklieren, ook wel neusklieren genoemd, die boven de ogen liggen.

Als een zeevogel zeewater drinkt of zoute prooien eet, halen deze klieren het overtollige zout uit het bloed en scheiden ze een geconcentreerde zoute vloeistof af. Bij veel soorten druppelt die van de snavelpunt. Buisneuzen zoals albatrossen, stormvogels en pijlstormvogels kunnen het zelfs uit hun buisvormige neusgaten spuiten.

Vogels met actieve zoutklieren zijn onder meer:

• Albatrossen, stormvogels en pijlstormvogels
• Meeuwen en sterns
• Pinguïns
• Pelikanen, aalscholvers en genten
• Zee-eenden zoals eiders en zwarte zee-eenden
• Flamingo’s, waarvan sommige op zeer zoute meren leven

De klieren van sommige soorten kunnen groter worden als vogels in zoute omstandigheden leven en weer krimpen als ze naar zoet water verhuizen. Veel eenden en meeuwen hebben werkende zoutklieren, waardoor ze zowel kust- als binnenwateren met verschillende zoutgehaltes kunnen gebruiken. Denk aan de zilvermeeuwen en eiders van de Waddenzee.

Zijn er vogels die nooit drinken?

Een paar soorten drinken bijna nooit, en veel vogels halen een groot deel van hun water uit hun voedsel.

Water uit voedsel

Insecten, fruit, nectar, wormen en prooidieren bevatten veel water. Een lijster die bessen eet of een uil die muizen eet, krijgt met zijn maaltijd een groot deel van het vocht binnen dat hij nodig heeft. Veel roofvogels zie je zelden drinken, al drinken en baden de meeste wel als er water is.

Metabolisch water

Als dieren vet, suiker en eiwit verbranden voor energie, is water een van de bijproducten. Dat metabolische water kan een flink deel van de behoefte van een vogel dekken, vooral bij kleine zaadeters die snel vet verbranden. Van sommige woestijnvinken en -mussen wordt aangenomen dat ze lange perioden met weinig of geen drinken overleven dankzij metabolisch water en een zeer zuinig waterbeheer.

Waarom vogels minder water verliezen dan zoogdieren

Vogels scheiden stikstofhoudend afval vooral uit als urinezuur, dat een pasta vormt in plaats van een verdunde vloeistof. Dat is het witte deel van een vogelpoepje. Urinezuur maken in plaats van urine spaart water. Vogels hebben ook geen zweetklieren; ze koelen zich af door te hijgen en door snel met de keelhuid te fladderen, wat bij warm weer wel water kost.

Hoe brengen zandhoenders water naar hun kuikens?

Een van de opmerkelijkste vormen van drinkgedrag hoort bij de zandhoenders van Afrika, het Midden-Oosten en Centraal-Azië. Zandhoenders broeden in woestijnen, soms ver van water. De kuikens kunnen niet naar drinkplaatsen vliegen, dus brengen de mannetjes het water naar hen toe.

Een mannetjeszandhoen waadt een drinkplaats in en laat zijn buikveren volzuigen. Die veren hebben een speciale bouw met opgerolde baardjes die zich ontrollen en water vasthouden in een dichte mat, een beetje als een spons. Daarna vliegt hij terug naar het nest, en de kuikens drinken door het water met hun snavel uit zijn buikveren te strippen. Onderzoek aan de veren laat zien dat ze meerdere keren hun eigen gewicht aan water kunnen vasthouden. Volgens meldingen vliegen mannetjes soms vele kilometers heen en terug, al verschillen de afstanden per soort en per plek.

Hoeveel water hebben vogels nodig?

Dat hangt af van lichaamsgrootte, voedsel en weer. Als algemeen patroon:

• Kleine vogels hebben relatief meer water nodig. Hun kleine lijf verliest sneller water via de ademhaling en de huid.
• Zaadeters moeten meer drinken dan vogels die insecten, fruit of nectar eten.
• Warm weer verhoogt de waterbehoefte sterk, omdat hijgen en keelfladderen water verdampen om het lichaam te koelen.
• Kou neemt de behoefte niet weg. Vogels kunnen sneeuw eten, maar het smelten ervan kost lichaamswarmte en energie. Open water in de winter is een echte hulp.

Exacte cijfers verschillen sterk per soort en omstandigheid, dus wees voorzichtig met elk los getal over een “percentage van het lichaamsgewicht”.

Drinken jonge vogels water?

De meeste nestjongen drinken nooit zelf zolang ze in het nest zitten. Ze krijgen het water dat ze nodig hebben uit het voedsel dat hun ouders brengen. Rupsen, spinnen en andere zachte insecten bestaan grotendeels uit water, wat een van de redenen is dat zoveel zaadetende zangvogels hun jongen insecten voeren. Zie wat eten jonge vogels voor meer.

Duiven zijn ook hier weer op een interessante manier de uitzondering. Beide ouders maken kropmelk, een voedzame afscheiding van de kropwand, en voeren die in de eerste dagen na het uitkomen aan hun jongen. Later voeren ze de jongen geweekte zaden uit de krop. Bij sommige vogels uit hete streken, zoals de krokodilwachter in Afrika, maken de ouders hun buikveren nat om eieren en kuikens te koelen, een eenvoudiger versie van de truc van de zandhoenders.

Zodra jonge vogels het nest uit zijn, leren ze drinken door volwassen vogels te bekijken en na te doen. Uitgevlogen jongen bij een vogeldrinkbak zien er in het begin vaak onhandig uit: ze dippen te diep of morsen het grootste deel van hun slok.

Dit is ook de reden dat je een jonge vogel die je vindt nooit water moet geven. Jonge vogels krijgen gemakkelijk water in hun luchtwegen. Heeft een jonge vogel hulp nodig, neem dan contact op met een vogelopvangcentrum of de dierenambulance.

Waarom baden vogels behalve drinken ook?

Vogels gebruiken water net zo goed voor verenonderhoud als om te drinken. Baden maakt vuil en parasieten los en helpt vogels hun veren in de goede stand te brengen voor een lange poetsbeurt. Kijk op een warme dag naar een vogelbad en je ziet een vaste volgorde: een paar slokjes, dan het water in waden, de veren opzetten, de borst in het water dippen en met de vleugels slaan om water over de rug te gooien, gevolgd door schudden en een sprongetje naar een tak in de buurt om te poetsen.

Verschillende vogels baden op verschillende manieren. Zangvogels staan meestal in ondiep water en spetteren. Zwaluwen en gierzwaluwen dippen soms in de vlucht in het water. Sommige vogels, zoals de huismus, nemen ook of juist liever een stofbad of een zonnebad. Een goed vogelbad heeft een ondiepe rand om te drinken en een iets dieper deel om te baden, maar ook dat is maar een paar centimeter.

Fabels en feiten over hoe vogels drinken

Fabel: alle vogels zuigen water op zoals wij. Feit: de meeste vogels kunnen niet zuigen en moeten hun kop kantelen om te slikken. Duiven en een paar andere groepen zijn de uitzonderingen.

Fabel: kolibries drinken door hun snavel zoals door een rietje. Feit: ze likken nectar op met een gevorkte tong die werkt als een elastisch pompje.

Fabel: vogels hebben in de winter geen water nodig, want ze eten sneeuw. Feit: sneeuw eten kost energie, en vloeibaar water om te drinken en te baden is schaars als alles bevriest.

Fabel: zeevogels drinken niet. Feit: veel zeevogels drinken zeewater en verwijderen het zout met speciale klieren.

Fabel: vogels krijgen al het water dat ze nodig hebben uit het voederhuisje. Feit: zaad is droog. Vogels die vooral zaad eten, moeten regelmatig drinken.

Wat betekent dit voor vogelaars in de tuin?

Een betrouwbare, schone waterbron trekt veel vogels aan die nooit op zaad afkomen, zoals roodborsten, lijsters, zwartkoppen, tjiftjaffen en in sommige winters pestvogels. Zo zorg je dat het werkt:

1. Houd het ondiep. De meeste zangvogels willen water van niet meer dan ongeveer 2,5 tot 5 cm diep, met een zacht aflopende rand. Leg een platte steen in je bad als het dieper is.
2. Zet het bij dekking, niet erin. Een plek binnen vliegafstand van struiken of bomen, maar met vrij zicht rondom het bad, laat vogels ontsnappen aan rovers zonder dat katten ze kunnen besluipen. Zie waar zet je een vogelbad neer.
3. Houd het schoon. Ververs het water om de paar dagen en schrob de bak regelmatig om algen en ziekte te voorkomen. Zo maak je een vogelbad schoon.
4. Breng beweging aan. Druppelend of zacht bewegend water trekt de aandacht van vogels en is vooral aantrekkelijk voor trekvogels.
5. Houd het open in de winter. Een verwarmd vogelbad of elke dag bijvullen met lauw water kan van levensbelang zijn. Zie een vogelbad ijsvrij houden in de winter.
6. Zorg voor water bij zomerhitte. Vogels drinken en baden meer als het warm is. Onze gids over vogels voeren in de zomer behandelt andere manieren om te helpen.

Kijk bij je vogelbad eens hoe verschillende vogels drinken. Merels en mussen dippen en kantelen. Turkse tortels en houtduiven houden hun kop omlaag en drinken in één lange teug. Het verschil zie je na een paar keer kijken meteen.

Voorbeelden van over de hele wereld

• Merel (Europa): een klassieke dipper-en-kantelaar en een trouwe bezoeker van vogelbaden.
• Pimpelmees (Europa en Turkije): neemt snelle slokjes en kantelt achterover, vaak in kleine groepjes bij het bad.
• Stadsduif (wereldwijd): drinkt door onafgebroken op te zuigen zonder de kop te heffen.
• Zebravink (Australië): een zaadetende zangvogel die water kan opzuigen, goed aangepast aan droge streken.
• Witbuikzandhoen (Iberisch schiereiland, Noord-Afrika, Midden-Oosten, Centraal-Azië): mannetjes brengen water naar de kuikens in hun buikveren.
• Grote albatros (Zuidelijke Oceaan): drinkt zeewater en verwijdert het zout via zijn zoutklieren.
• Boerenzwaluw (wereldwijd): drinkt door in de vlucht over het wateroppervlak te scheren.
• Robijnkeelkolibrie (Noord-Amerika): likt nectar en water op met zijn gevorkte tong.

Snelle feiten

• De meeste vogels kunnen niet zuigen; ze scheppen water en kantelen hun kop achterover.
• Duiven trekken water onafgebroken op zonder hun kop te heffen.
• De tong van een kolibrie werkt als een piepklein elastisch pompje, niet als een simpel rietje.
• Zwaluwen en gierzwaluwen drinken in de vlucht door over het wateroppervlak te scheren.
• Zeevogels verwijderen zout uit zeewater met klieren boven de ogen.
• Mannetjeszandhoenders brengen water naar hun kuikens in speciaal gebouwde buikveren.
• Vogels scheiden urinezuur uit, wat water bespaart vergeleken met urine.
• Ondiep, schoon, bewegend water is de effectiefste manier om drinkende vogels te lokken.

Bronnen

• Cornell Lab of Ornithology: Ruby-throated Hummingbird, All About Birds
• Vogelbescherming Nederland
• Natuurpunt
• RSPB: Wildlife garden advice