Spelen vogels?

Ja, sommige vogels spelen. Onderzoekers toetsen dat aan de 5 criteria van psycholoog Gordon Burghardt, die echt spel onderscheiden van gedrag dat er alleen leuk uitziet. Raven glijden van besneeuwde daken en rollen door de sneeuw, kea’s in Nieuw-Zeeland gooien met voorwerpen en worstelen erom, kraaien hangen ondersteboven aan draden en meeuwen laten schelpen vallen om ze in de lucht weer op te vangen. Spel komt het meest voor bij intelligente, sociale vogels met een lange jeugd, vooral papegaaien en kraaiachtigen.

Lange tijd dacht men dat spel vooral iets van zoogdieren was. Zorgvuldige waarnemingen in de afgelopen decennia hebben dat beeld veranderd. In deze gids lees je hoe wetenschappers spel definiëren, welke vogels het doen, waar het goed voor kan zijn en wat je er in je eigen tuin van kunt zien.

Kort antwoord: soorten spel bij vogels

Hoe bepalen wetenschappers dat een vogel speelt?

Spel is lastig te definiëren, en dat is een van de redenen dat het bij vogels lang over het hoofd werd gezien. Het meest gebruikte kader komt van de psycholoog Gordon Burghardt, die vijf criteria voorstelde. Gedrag is spel als het:

1. Niet volledig functioneel is. Het helpt het dier op dat moment niet direct te overleven of zich voort te planten.
2. Spontaan en vrijwillig is. Het dier doet het uit zichzelf, en het lijkt vaak op zichzelf belonend.
3. Afwijkt van de serieuze versie. Het is overdreven, onvolledig of vreemd in volgorde vergeleken met het echte gedrag, zoals vechten zonder verwondingen.
4. Wordt herhaald. Het dier doet het steeds opnieuw, vaak met variaties.
5. Plaatsvindt in een ontspannen situatie. Het dier is gezond, gevoed en niet bedreigd.

Met die criteria kun je echt spel onderscheiden van gedrag dat er alleen leuk uitziet. Een raaf die tijdens een territoriale achtervolging door de lucht buitelt, speelt niet per se. Een raaf die op een rustige dag met een volle krop keer op keer in zijn eentje buitelt, speelt vrijwel zeker.

Welke vogels spelen?

Spel is bij veel verschillende vogels gemeld, maar het is geconcentreerd in een paar groepen.

Papegaaien: de kea en zijn verwanten

De kea, een grote berg-papegaai van het Zuidereiland van Nieuw-Zeeland, is misschien wel de best onderzochte speelse vogel. Jonge kea’s stoeien, rollen op hun rug, schoppen naar elkaar, gooien met voorwerpen en spelen touwtrekken met takken. Ze onderzoeken en slopen ook bijna alles, van rugzakken tot ruitenwissers van auto’s, een eigenschap die ze beroemd en bij bezoekers soms minder populair heeft gemaakt.

Onderzoekers hebben bij kea’s een speciale “speelroep” ontdekt, een kwetterend geluid dat ze tijdens het spelen maken. In een studie uit 2017 lieten Raoul Schwing en collega’s opnames van deze roep horen aan wilde kea’s. De vogels die de roep hoorden, gingen meer spelen, soms met elkaar en soms alleen met acrobatiek in de lucht, ook als ze daarvoor niet aan het spelen waren. De onderzoekers beschreven dat als een vorm van emotionele besmetting: een speelse stemming die zich door de groep verspreidt, een beetje zoals lachen bij mensen.

Ook andere papegaaien spelen. Roze kaketoes en andere kaketoes in Australië worden vaak gezien terwijl ze ondersteboven aan draden en takken schommelen, langs palen naar beneden glijden of in plassen rollen. In Brazilië spelen ara’s en parkieten, in het wild en in gevangenschap, met stokjes, peulen en met elkaar. Huispapegaaien, van grasparkieten tot grijze roodstaarten, spelen graag met speelgoed.

Kraaien, raven, kauwen, gaaien en eksters

De kraaienfamilie, de kraaiachtigen, doet voor papegaaien niet onder als het om spel gaat. De raaf, die voorkomt in Noord-Amerika, Europa, Noord-Azië en delen van Afrika, en die ook in Nederland weer broedt, bijvoorbeeld op de Veluwe en in Drenthe, staat vooral bekend om:

• Van besneeuwde hellingen of daken glijden, soms herhaaldelijk, waarna hij weer naar boven klimt om opnieuw te gaan.
• Op zijn rug door de sneeuw rollen.
• Spelletjes in de lucht, zoals ondersteboven vliegen, takjes aan elkaar doorgeven en voorwerpen laten vallen en in de lucht weer vangen.
• Ondersteboven hangen aan takken, met één of twee poten.

Een veel gedeelde video die in 2012 in Rusland werd gefilmd, liet een bonte kraai zien die steeds opnieuw op een klein deksel van een besneeuwd dak gleed en het deksel elke keer weer naar boven droeg. Eén video is geen onderzoek, maar het past bij veel veldwaarnemingen van spelende kraaiachtigen. Zwarte kraaien, kauwen, eksters, Vlaamse gaaien en de Australische zwartrugfluitvogel zijn allemaal beschreven terwijl ze met voorwerpen of met elkaar speelden. Onze gids over of kraaien echt zo slim zijn legt uit welke intelligentie hierachter zit.

Roofvogels

Jonge roofvogels spelen vaak met voorwerpen terwijl ze leren jagen. Waarnemers hebben jonge valken, buizerds, haviken en arenden zien springen op dennenappels, bladeren achterna zien zitten, takjes zien dragen en voorwerpen in de vlucht zien laten vallen en vangen. Visarenden en sommige wouwen laten ook dingen vallen en vangen ze weer. Dat soort spel lijkt sterk op oefenen voor de jacht.

Meeuwen en andere zeevogels

Zilvermeeuwen en andere meeuwen laten soms schelpen of voorwerpen uit de lucht vallen en vangen ze weer voordat ze de grond of het water raken. Een deel van dit laten vallen en vangen hoort duidelijk bij het foerageren, want meeuwen laten schelpdieren op een harde ondergrond vallen om ze te kraken. Maar studies hebben opgemerkt dat jonge meeuwen ook voorwerpen laten vallen en vangen die geen voedsel zijn, vooral bij wind, en dat past bij de definitie van spel.

Zwaluwen en gierzwaluwen

Verschillende mensen hebben beschreven hoe boerenzwaluwen en Noord-Amerikaanse boomzwaluwen in de vlucht een veertje laten vallen en eropaf duiken om het weer te vangen, soms terwijl andere zwaluwen meedoen aan de jacht. Het gedrag hangt mogelijk samen met het verzamelen van veren om het nest mee te bekleden, maar het gaat vaak veel langer door dan voor het nestbouwen nodig is.

Andere vogels

Spel of spelachtig gedrag is ook gemeld bij sommige zangvogels, waaronder spotlijsters en babbelaars, bij trappen en bij sommige steltlopers. Het bewijs verschilt, en in veel gevallen zijn wetenschappers voorzichtig, omdat één waarneming spel niet kan onderscheiden van verkennen, balts of agressie.

Waarom spelen vogels?

Spel kost energie en kan een vogel in gevaar brengen, dus biologen nemen aan dat het voordelen moet hebben. Verschillende ideeën worden door bewijs ondersteund, en ze sluiten elkaar niet uit.

Oefenen voor het volwassen leven

Veel vormen van spel lijken op volwassen vaardigheden: voedsel hanteren, prooi vangen, rivalen bevechten, vliegen in lastige wind. Volgens de oefenhypothese oefenen jonge vogels die vaardigheden veilig voordat het erop aankomt. Spel bij jonge roofvogels, dat vaak op jagen lijkt, past hier goed bij.

Leren over de wereld

Spelen met voorwerpen overlapt met verkennen. Door dingen op te pakken, te laten vallen, eraan te trekken en ze uit te proberen, leert een jonge vogel wat voorwerpen zijn, hoe ze zich gedragen en of ze nuttig zijn. Dat verklaart mogelijk waarom speelse vogels vaak ook heel goed zijn in het oplossen van problemen.

Sociale banden opbouwen

Sociaal spel bij kea’s, raven en papegaaien helpt jonge vogels mogelijk de regels van hun groep te leren, bondgenootschappen te vormen en signalen te oefenen. Schijngevechten zonder verwondingen leren hen hoe ver ze kunnen gaan en hoe anderen reageren.

Ontwikkeling en flexibiliteit van de hersenen

Sommige onderzoekers denken dat spel de hersenen flexibeler maakt, zodat dieren leren omgaan met onverwachte situaties. Het evenwicht verliezen bij glijden of buitelen helpt jonge vogels misschien zelfs om zich in de vlucht snel te herstellen.

Plezier

Spel kan ook op zichzelf belonend zijn. Het experiment met de speelroep van kea’s suggereert dat spel een emotionele kant heeft die van vogel op vogel kan overslaan. Als spel prettig voelt, is dat misschien de directe reden dat vogels het doen, terwijl de voordelen op lange termijn verklaren waarom het is ontstaan.

Hoe verandert spel als een vogel opgroeit?

Bij de meeste speelse soorten neemt spel toe nadat jonge vogels het nest hebben verlaten, bereikt het een piek in de eerste maanden of het eerste levensjaar en neemt het daarna af. Die timing past bij de ideeën over oefenen en leren, want in die periode leren jonge vogels vliegen, voedsel hanteren en omgaan met soortgenoten.

Jonge raven brengen hun eerste jaren bijvoorbeeld vaak door in losse groepen van niet-broedende vogels die ver rondzwerven en samenkomen bij voedselbronnen en gezamenlijke slaapplaatsen. In zulke groepen van jonge vogels is veel ravenspel waargenomen: achtervolgen, trekken, voorwerpen doorgeven en buitelen in de lucht. Zodra raven zich op een territorium vestigen en gaan broeden, spelen ze minder, al doen ook volwassen vogels het soms nog.

Kea’s laten een vergelijkbaar patroon zien. Jonge kea’s komen in groepen samen en spelen intensief, terwijl volwassen vogels meer tijd besteden aan voedsel zoeken en het territorium verdedigen. Jonge kea’s lijken ook sneller nieuwe voorwerpen te onderzoeken dan volwassen vogels, wat hen mogelijk helpt nieuw voedsel te ontdekken in een barre berg-omgeving.

Bij huispapegaaien gaat het spelen het hele volwassen leven door, misschien omdat de gevangenschap de druk wegneemt om urenlang voedsel te zoeken. Dat is een van de redenen dat verrijking zo belangrijk is voor papegaaien die als huisdier worden gehouden.

Spelen vogels in de wind?

Veel waarnemers denken van wel. Op winderige dagen zie je raven, kraaien, kauwen, alpenkraaien, meeuwen en noordse stormvogels in de opwaartse lucht langs kliffen, duinen en bergkammen hangen, kantelen, zakken en weer stijgen zonder duidelijk doel. Een deel daarvan is ongetwijfeld efficiënt reizen of foerageren, want vogels gebruiken opstijgende lucht om energie te besparen. Maar vogels herhalen soms dezelfde duik en klim keer op keer, ontspannen, minutenlang. Dat past bij verschillende criteria van Burghardt.

Spel in de wind helpt jonge vogels mogelijk om de vlucht in turbulentie te leren beheersen, een vaardigheid die van levensbelang is. Raven en alpenkraaien in de berggebieden van Europa, Turkije en Centraal-Azië zijn op stormachtige dagen bijzonder mooi om naar te kijken. Langs de Noordzeekust, bijvoorbeeld op een winderige dag in de duinen, zie je jonge meeuwen en kauwen vaak een vergelijkbare show opvoeren.

Spelen vogels met andere soorten?

Soms, en die gevallen behoren tot de opvallendste. Raven zijn in Noord-Amerika en Europa beschreven terwijl ze op een speels ogende manier met wolven omgingen: aan staarten trekken, dichtbij huppen en weer wegschieten, en zich laten achtervolgen zonder echte aanval. Onderzoekers die wolven en raven samen bestuderen, vooral op plekken als Yellowstone National Park, merken op dat raven wolven volgen om mee te eten van prooien. Een deel van het plagen kan een praktische kant hebben: uitproberen hoe dichtbij het veilig is. Toch ziet het ontspannen, herhaalde karakter van sommige ontmoetingen eruit als spel. Nu de wolf weer in Nederland en België voorkomt, is het interessant om te volgen of zulke waarnemingen hier ook worden gedaan.

Kraaien en eksters staan er ook om bekend dat ze honden en katten lastigvallen door aan hun staart te trekken of op ze af te duiken. Het meeste daarvan is mobben, een verdedigend gedrag gericht op mogelijke roofdieren. Het kan eruitzien als kattenkwaad, maar het komt meestal voort uit voorzichtigheid en niet uit plezier.

Kunnen vogels spelletjes spelen?

Sommig spel bij vogels is gestructureerd genoeg om op een spelletje te lijken. Raven zijn gezien terwijl ze om beurten takjes lieten vallen en in de vlucht vingen, waarbij de ene vogel losliet en de andere ving. Kea’s spelen touwtrekken met een duidelijk heen en weer. Jonge kraaien zitten elkaar soms achterna rond een boom, waarbij ze wisselen wie voorop gaat.

Wetenschappers zijn voorzichtig met de bewering dat vogels regels volgen zoals mensen dat doen. Maar het heen-en-weerkarakter van deze interacties laat zien dat vogels speels gedrag met een partner kunnen afstemmen en dat ze speelsignalen herkennen. Bij kea’s vervult de speelroep die rol. Bij raven en kraaien doen lichaamshoudingen en bepaalde roepen mogelijk hetzelfde.

Welke vogels spelen het vaakst, en waarom?

Een vergelijkend overzicht van Judy Diamond en Alan Bond, die jarenlang kea’s bestudeerden, vond dat spel bij vogels geconcentreerd is in een paar families, vooral papegaaien en kraaiachtigen, met verspreide meldingen daarbuiten. Over de groepen heen komt spel vooral voor bij soorten die bepaalde eigenschappen delen:

• Grote hersenen in verhouding tot het lichaam.
• Een lange jeugd, waarin jonge vogels weken of maanden afhankelijk zijn van of dicht bij hun ouders blijven.
• Een complex, flexibel dieet waarvoor ze moeten leren, zoals voedsel ergens uithalen of aas zoeken.
• Een sociaal leven in groepen of families.
• Een lange levensduur, waardoor vroeg leren zich terugbetaalt.

Dat zijn dezelfde eigenschappen die samenhangen met intelligentie en probleemoplossend vermogen. Een zaadetende vink die twee jaar leeft en het meeste wat hij moet weten in een paar weken leert, heeft minder te winnen bij spel dan een raaf die tientallen jaren oud kan worden.

Spelen tuinvogels ook?

Sommige wel, al is veel van wat bij de voederplek op spel lijkt, serieuze zaak. Zo zie je het verschil.

Tekenen dat een vogel misschien speelt

1. De handeling wordt herhaald zonder duidelijk doel. Een kraai laat een takje vallen, vangt het, laat het weer vallen.
2. De vogel is ontspannen. Geen alarmroepen, geen zichtbare dreiging.
3. Het is een jonge vogel. Jonge vogels spelen meer dan volwassen vogels. Onze gids over vogelgedrag herkennen legt uit hoe je jonge vogels aan hun gedrag herkent.
4. De regels lijken flexibel. Achtervolgingen wisselen van richting, rollen draaien om, niemand raakt gewond.

Wat op spel lijkt, maar het meestal niet is

• Achtervolgingen bij de voederplek. Meestal concurrentie om voedsel of territorium.
• Rollen in stof of aarde. Normaal gesproken een stofbad, een vorm van verenverzorging die we uitleggen in ons artikel over waarom vogels een stofbad nemen.
• Uitgespreid op de grond liggen. Vaak zonnebaden. Zie waarom vogels zonnebaden.
• Mieren langs de veren wrijven. Dat heet mieren, beschreven in ons artikel over wat mieren bij vogels is.
• Buitelen in de lucht in het voorjaar. Vaak een baltsvlucht, vooral bij duiven, kieviten en sommige roofvogels.

Vogels om op te letten

In Nederland en België maak je de meeste kans bij zwarte kraaien, bonte kraaien langs de kust en in het noorden, roeken, kauwen, eksters, Vlaamse gaaien en, in bosrijke gebieden, raven. Kauwen die op een winderige dag rond een kerktoren of flat buitelen, zijn een goed voorbeeld dat je zelfs midden in de stad kunt zien. In Noord-Amerika zijn Amerikaanse kraaien, raven en blauwe gaaien de beste kandidaten. In Brazilië kun je letten op parkieten, papegaaien, toekans en inheemse gaaien, zoals de plush-crested jay. Meeuwen op een winderig strand zijn vrijwel overal de moeite waard.

Letten op spel is ook een goede manier om kinderen te interesseren voor vogelgedrag. Onze gids over vogels kijken met kinderen heeft ideeën om jonge vogelaars betrokken te houden.

Is spel een teken dat een vogel gelukkig is?

Spel is een van de betere aanwijzingen die we hebben voor positieve toestanden bij dieren, en dierenwelzijnswetenschappers gebruiken het steeds vaker op die manier. Omdat spel vooral voorkomt als een dier veilig, gevoed en gezond is, is een vogel die speelt op dat moment in elk geval niet gestrest, hongerig of ziek. Het kea-onderzoek vult dat beeld aan, want een speelse stemming leek van vogel op vogel over te slaan, zoals een goed humeur tussen mensen.

Voorzichtigheid blijft nodig. We kunnen niet precies weten wat een vogel voelt, en het ontbreken van spel betekent niet dat een vogel ongelukkig is. Veel soorten spelen zelden of nooit, en volwassen vogels van speelse soorten besteden het grootste deel van hun tijd aan serieus werk. Bij vogels die als huisdier worden gehouden, is een plotseling verlies van interesse in speelgoed en verkennen wel iets om op te letten, omdat het een vroeg teken van ziekte of stress kan zijn. Voor wilde vogels is spel zien een kleine bonus: een bewijs dat die vogels, in elk geval voorlopig, voedsel, veiligheid en tijd over hebben.

Fabels en feiten over spel bij vogels

Fabel: alleen zoogdieren spelen. Feit: spel is bij vogels goed gedocumenteerd, vooral bij papegaaien en kraaiachtigen, en is zelfs bij sommige reptielen en vissen geopperd.

Fabel: als een vogel iets vreemds doet, speelt hij. Feit: veel vreemd ogend gedrag, zoals mieren, zonnebaden en baltsvluchten, heeft een specifieke functie.

Fabel: vogels spelen op dezelfde manier als kinderen. Feit: er zijn overeenkomsten, zoals touwtrekken en achtervolgen, maar vogelspel wordt gevormd door een vogellichaam en een vogelleven.

Fabel: vogels die als huisdier worden gehouden, hoeven niet te spelen. Feit: vogeldierenartsen en welzijnsorganisaties vinden speelgoed en foerageerverrijking belangrijk voor papegaaien en andere kooivogels. Verveling kan leiden tot verenplukken en stress.

Fabel: volwassen vogels spelen nooit. Feit: spel komt het meest voor bij jonge vogels, maar volwassen kea’s, raven en papegaaien spelen ook.

Snelle feiten

• Wetenschappers gebruiken criteria zoals de vijf toetsen van Burghardt om spel te definiëren.
• Papegaaien en kraaiachtigen spelen van alle vogels het meest.
• Kea’s hebben een speelroep die andere kea’s aan het spelen zet.
• Raven en kraaien glijden door de sneeuw, hangen ondersteboven en gooien in de vlucht met voorwerpen.
• Jonge roofvogels oefenen de jacht door met voorwerpen te spelen.
• Spel hangt samen met grote hersenen, een lange jeugd en een sociaal leven.
• Veel “spel” bij de voederplek is eigenlijk concurrentie, een stofbad of zonnebaden.

Bronnen

• Common Raven overview, Cornell Lab of Ornithology, All About Birds
• American Crow overview, Cornell Lab of Ornithology, All About Birds
• Tree Swallow overview, Cornell Lab of Ornithology, All About Birds
• Vogelbescherming Nederland
• Natuurpunt