Waarom gaan vogels achteruit? De belangrijkste oorzaken

Waarom gaan vogels achteruit? Vooral door verlies en verslechtering van hun leefgebied, en dan vooral door intensieve landbouw. Daarbovenop komt een reeks andere factoren die samen optellen: katten, aanvaringen met glas, bestrijdingsmiddelen en minder insecten, klimaatverandering, invasieve soorten, ziekte en illegale jacht en vangst. In Europa zijn sinds 1980 naar schatting honderden miljoenen broedvogels verdwenen, en in Noord-Amerika gaat het om ongeveer 2,9 miljard vogels minder dan in 1970.

Het beeld is niet overal hetzelfde. Sommige vogels doen het juist goed, en een aantal successen laat zien dat achteruitgang te keren is. Begrijpen wat de verliezen veroorzaakt, is de eerste stap om te weten wat helpt.

Kort antwoord: de belangrijkste oorzaken

• Verlies en verslechtering van leefgebied: het omzetten van graslanden, bossen en moerassen, en het intensiever gebruiken van landbouwgrond.
• Intensieve landbouw: bestrijdingsmiddelen, kunstmest, het verdwijnen van heggen, akkerranden en braakland, en vroeger en vaker maaien.
• Minder insecten: minder insecten betekent minder voedsel, vooral voor jongen.
• Buitenkatten: in veel landen een van de grootste directe, door mensen veroorzaakte doodsoorzaken van vogels.
• Aanvaringen met glas: alleen al in de Verenigde Staten sterven naar schatting honderden miljoenen vogels per jaar tegen ramen.
• Klimaatverandering: verschuivende leefgebieden, slechte timing ten opzichte van voedsel en meer extreem weer.
• Invasieve soorten, ziekte en illegale vangst: vooral op eilanden en langs trekroutes.

Hoeveel zijn vogelpopulaties afgenomen?

Het cijfer dat het vaakst wordt genoemd, komt uit een onderzoek uit 2019 in het tijdschrift Science. Onderzoekers combineerden gegevens van langlopende telprogramma’s in Noord-Amerika met metingen van nachtelijke vogeltrek door weerradars. Ze schatten dat het aantal broedvogels in de Verenigde Staten en Canada sinds 1970 met ongeveer 2,9 miljard is gedaald, een nettoverlies van ongeveer 29 procent.

Enkele belangrijke patronen uit dat onderzoek:

• De verliezen waren in bijna alle leefgebieden te zien, maar graslandvogels werden het hardst geraakt, met gemiddeld meer dan de helft minder vogels.
• Veel van de grootste verliezen in aantallen zaten bij gewone, wijdverspreide soorten zoals mussen, troepialen, zangers en vinken.
• Weerradargegevens lieten los daarvan een afname zien van de hoeveelheid voorjaarstrek in de voorgaande tien jaar.
• Sommige groepen, zoals eenden, ganzen en roofvogels, namen toe. Bescherming kan dus werken.

In Europa schatte een onderzoek uit 2021 dat de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk samen tussen 1980 en 2017 ergens rond de 560 tot 620 miljoen broedvogels zijn kwijtgeraakt, ruwweg een op de zes. Gewone boerenlandsoorten zoals huismus, spreeuw en veldleeuwerik zijn verantwoordelijk voor een groot deel van dat verlies.

Ook in Nederland en België is dat patroon duidelijk. De langlopende tellingen van Sovon, waar duizenden vrijwilligers aan meewerken, laten al tientallen jaren een sterke afname zien van weidevogels zoals grutto, kievit en tureluur en van akkervogels zoals patrijs, veldleeuwerik en gele kwikstaart. In Vlaanderen volgt Natuurpunt vergelijkbare trends.

Wereldwijd laten de rapporten van BirdLife International over de toestand van de vogels van de wereld zien dat bijna de helft van alle vogelsoorten met een bekende trend achteruitgaat, terwijl een veel kleiner deel toeneemt. Wil je weten hoeveel vogels er in totaal zijn, lees dan hoeveel vogels er op de wereld zijn.

Waarom is verlies van leefgebied de grootste oorzaak?

Vogels hebben geschikte plekken nodig om voedsel te zoeken, te broeden, tijdens de trek uit te rusten en de winter door te komen. Als die plekken verdwijnen of slechter worden, nemen populaties af, ook als er geen vogel direct wordt gedood.

Graslanden

Natuurlijke en kruidenrijke graslanden horen bij de meest bedreigde leefgebieden. In Nederland zijn veel bloemrijke hooilanden en natte weilanden veranderd in intensief beheerd raaigras dat vroeg en vaak wordt gemaaid. Juist weidevogels zoals grutto en kievit zijn daar het slachtoffer van. In Noord-Amerika is het grootste deel van de hoge prairie omgezet in akkers, en in Zuid-Amerika zijn de pampa’s en de Cerrado-savanne op grote schaal omgevormd tot soja, veeweiden en andere gewassen.

Bossen

Ontbossing in de tropen treft zowel standvogels als trekvogels die daar de winter doorbrengen. Het Atlantisch Woud in Brazilië is teruggebracht tot een fractie van zijn oorspronkelijke omvang, en daar leven veel bedreigde soorten die nergens anders voorkomen. Ook de laaglandbossen van Zuidoost-Azië zijn op grote schaal gekapt voor plantages. In gematigde streken zorgt het verdwijnen van oude bossen, dood hout en ondergroei voor minder nest- en voedselplekken.

Moerassen en wetlands

Wereldwijd zijn wetlands drooggelegd voor landbouw en bebouwing. Steltlopers die langs de trekroute van Oost-Azië naar Australië trekken, zijn sterk afgenomen, deels doordat wadplaten in de Gele Zee, een cruciale tussenstop om bij te tanken, zijn ingepolderd. Voor Europese steltlopers speelt de Waddenzee een vergelijkbare rol, en daarom is de bescherming ervan zo belangrijk. Rond de Middellandse Zee raken drooggelegde moerassen en minder water in rivieren overwinterende watervogels en trekvogels.

Hoe beïnvloedt moderne landbouw vogels?

Een onderzoek uit 2023, gebaseerd op langlopende gegevens van meer dan 20.000 telpunten in 28 Europese landen, concludeerde dat intensivering van de landbouw de belangrijkste oorzaak is van de achteruitgang van vogels, belangrijker dan verstedelijking, veranderingen in bosbedekking en stijgende temperaturen. Landbouwgrond beslaat in veel landen een groot deel van het oppervlak, zeker in Nederland, dus veranderingen in hoe die grond wordt beheerd, werken door in vogelpopulaties.

Belangrijke veranderingen zijn:

1. Bestrijdingsmiddelen: insecticiden verminderen de insecten waar veel vogels, vooral jongen, van afhankelijk zijn. Onkruidbestrijders halen de kruiden en zaden weg die vinken, gorzen en mussen eten. Sommige insecticiden, met name neonicotinoïden, zijn in onderzoek in verband gebracht met afnemende vogelaantallen. Een bekend Nederlands onderzoek vond dat insectenetende vogels sterker achteruitgingen in gebieden met hogere concentraties van het middel imidacloprid in het oppervlaktewater.
2. Verdwijnen van akkerranden en heggen: die bieden nestplekken, dekking en voedsel. Grotere percelen met minder randen herbergen minder vogels.
3. Wintergraan en minder stoppelvelden: doordat gewassen anders worden gezaaid, liggen er in de winter minder gemorste zaden en minder onkruidrijke akkers, juist wanneer zaadeters ze het hardst nodig hebben.
4. Vroeger en vaker maaien: het maaien van gras voor kuilvoer kan nesten van grondbroeders vernielen, zoals die van grutto, kievit en kwartelkoning.
5. Kunstmest en drijfmest: zware bemesting zorgt voor dichte, eenvormige vegetatie waarin grondvogels moeilijker kunnen nestelen en voedsel zoeken. Voor gruttokuikens betekent dat ook minder insecten binnen bereik.

Boerenlandvogels zijn in Europa sterker afgenomen dan de meeste andere groepen. Patrijs, zomertortel, grauwe gors en kievit horen in veel landen bij de soorten met de grootste dalingen.

Hebben minder insecten invloed op vogels?

Zeer waarschijnlijk. De meeste zangvogels voeren hun jongen insecten, ook soorten zoals mussen en vinken die als volwassen vogel vooral zaden eten. Eén nest koolmezen of pimpelmezen kan duizenden rupsen nodig hebben.

Onderzoek in verschillende landen meldt een langdurige afname van insecten, al verschilt de omvang per regio en methode. Een veelbesproken Duits onderzoek uit 2017 vond in natuurgebieden een sterke daling van de biomassa van vliegende insecten over een periode van ongeveer 27 jaar. Vogels die insecten in de lucht vangen, zoals zwaluwen en gierzwaluwen, zijn in Europa en Noord-Amerika sterker afgenomen dan veel andere groepen. Onderzoekers zien minder insecten als een waarschijnlijke bijdrage, naast andere factoren.

Voor tuinbezitters is dit een van de oorzaken waar ze het meest aan kunnen doen. Inheemse planten ondersteunen veel meer insectensoorten dan de meeste uitheemse sierplanten. Blad laten liggen biedt bovendien beschutting aan overwinterende insecten, zoals je leest in bladeren laten liggen.

Hoeveel vogels doden katten?

Veel. Een onderzoek uit 2013 schatte dat vrij rondlopende huiskatten in de Verenigde Staten, zonder Alaska en Hawaï, jaarlijks ruwweg 1,3 tot 4 miljard vogels doden, waarbij katten zonder eigenaar en verwilderde katten verantwoordelijk zijn voor het grootste deel. Onderzoek in andere landen, waaronder het Verenigd Koninkrijk, Australië en Canada, rekent katten eveneens tot de grootste directe, door mensen veroorzaakte doodsoorzaken van vogels. Nederland telt miljoenen huiskatten, dus ook hier is dat relevant, al zijn vergelijkbare landelijke schattingen lastig te maken.

Katten richten vooral op eilanden schade aan, waar vogels zich zonder roofzoogdieren hebben ontwikkeld. Wereldwijd worden katten in verband gebracht met het uitsterven van tientallen vogelsoorten op eilanden.

Je kat binnen houden of een afgesloten buitenruimte geven beschermt vogels en heeft ook voordelen voor de kat. Ons artikel over katten en vogels geeft praktische mogelijkheden.

Hoeveel vogels sterven tegen ramen?

Een onderzoek uit 2014 schatte dat in de Verenigde Staten jaarlijks tussen ruwweg 365 miljoen en 988 miljoen vogels sterven door aanvaringen met gebouwen. De meeste slachtoffers vallen bij woonhuizen en lage gebouwen, niet bij wolkenkrabbers, simpelweg omdat er zoveel meer van zijn. Voor Europa bestaan minder nauwkeurige schattingen, maar het probleem is hetzelfde: in glasrijke nieuwbouw vallen ook hier veel slachtoffers.

Vogels zien helder of spiegelend glas niet als obstakel. Ze zien de weerspiegelde lucht en bomen, of een vrije doorgang naar planten aan de andere kant. Trekvogels die ‘s nachts vliegen, worden bovendien naar verlichte gebouwen in steden getrokken, vooral bij mist of lage bewolking.

Oplossingen bestaan en zijn vrij eenvoudig: glas met een patroon, raamfolie of markeringen dicht op elkaar, horren of netten aan de buitenkant en onnodige verlichting uit tijdens de trek. Ons artikel over voorkomen dat vogels tegen ramen vliegen legt uit welke methoden werken.

Speelt klimaatverandering een rol?

Het is een groeiende factor, al is die voor veel soorten op dit moment minder belangrijk dan verlies van leefgebied en landbouw. Klimaatverandering raakt vogels op verschillende manieren:

• Verschuivende leefgebieden: veel soorten schuiven op naar het noorden of naar hogere gebieden. Soorten die al aan de rand zitten, zoals berg- en poolsoorten, hebben weinig ruimte om uit te wijken.
• Slechte timing: sommige vogels broeden of trekken op basis van daglengte, terwijl hun voedsel, zoals rupsen, in warmere voorjaren eerder piekt. Beroemd Nederlands onderzoek aan bonte vliegenvangers koppelde zo’n mismatch aan de achteruitgang van de soort in gebieden waar de rupsenpiek het vroegst viel.
• Extreem weer: hittegolven, droogte, bosbranden en stormen kunnen vogels direct doden of een broedseizoen verpesten. Zeevogels zijn extra kwetsbaar voor veranderingen in zeetemperatuur die de visstand beïnvloeden.
• Zeespiegelstijging: bedreigt broed- en foerageergebieden van kwelder- en kustvogels, ook langs de Waddenkust.

Modelstudies in Europa en Noord-Amerika laten zien dat veel vogelsoorten bij sterkere opwarming grote delen van hun huidige verspreidingsgebied kunnen verliezen.

Welke andere bedreigingen spelen mee?

Invasieve soorten

Ratten, mangoesten, slangen en andere geïntroduceerde roofdieren hebben veel vogelsoorten op eilanden laten uitsterven. De per ongeluk ingevoerde bruine nachtboomslang op Guam heeft het grootste deel van de inheemse bosvogels van het eiland uitgeroeid. Invasieve planten kunnen leefgebieden ook verslechteren.

Ziekte

Ziekten kunnen plotselinge, dramatische dalingen veroorzaken. In het Verenigd Koninkrijk verspreidde de door een parasiet veroorzaakte ziekte trichomonose zich halverwege de jaren 2000 onder tuinvogels en droeg bij aan een sterke daling van de groenling. Ook in Nederland en België is de groenling sindsdien flink afgenomen, en voederplekken en vogelbaden worden genoemd als plekken waar de ziekte zich verspreidt. Het usutuvirus trof vanaf 2016 veel merels in Nederland en België. Hoogpathogene vogelgriep heeft de afgelopen jaren op meerdere continenten grote aantallen zeevogels, watervogels en roofvogels gedood, waaronder grote sterns langs de Nederlandse kust.

Schone voederplekken en schoon water helpen de verspreiding van ziekte in tuinen te beperken. Lees ons artikel over voederhuisjes schoonmaken.

Illegale jacht en vangst

Rond de Middellandse Zee worden naar schatting jaarlijks miljoenen trekvogels illegaal geschoten, gevangen of met lijmstokken gevangen. Veel daarvan zijn vogels die ook door Nederland en België trekken. In Oost-Azië droeg vangst voor consumptie bij aan de ineenstorting van de wilgengors, ooit een van de talrijkste vogels van Eurazië en nu ernstig bedreigd. In Brazilië en delen van Zuidoost-Azië heeft het vangen van zangvogels voor de kooivogelhandel de populaties van soorten met een gewaardeerde zang uitgedund.

In de Europese Unie beschermt de Vogelrichtlijn alle in het wild levende vogelsoorten, en de nationale natuurwetgeving in Nederland en België werkt dat verder uit. Het probleem is vooral de handhaving langs trekroutes.

Lichtvervuiling en energie-infrastructuur

Kunstlicht in de nacht brengt trekvogels in de war. Hoogspanningsleidingen, slecht geplaatste windturbines en zendmasten veroorzaken ook aanvaringen, al kunnen goede locatiekeuze en ontwerp die gevolgen sterk beperken.

Waarom doet het verlies van gewone vogels ertoe?

Het is verleidelijk om te denken dat een soort met miljoenen exemplaren veilig is. Maar gewone vogels doen een groot deel van het ecologische werk in een landschap. Groepen mezen, zangers en mussen eten enorme aantallen insecten, waaronder plagen in gewassen en bossen. Lijsters, pestvogels en duiven verspreiden de zaden van bessendragende bomen en struiken. Gaaien begraven eikels en planten zo nieuwe bossen. Aaseters zoals gieren ruimen kadavers op, en hun ineenstorting in Zuid-Azië in de jaren negentig en 2000, veroorzaakt door een pijnstiller voor vee die in kadavers achterbleef, werd gevolgd door een toename van zwerfhonden en zorgen over ziekten.

Als talrijke soorten een kwart of meer van hun aantallen verliezen, krimpen die diensten, ook als er geen soort verdwijnt. De achteruitgang van gewone vogels is bovendien een vroeg waarschuwingssignaal. Vogels zijn goed bestudeerd en makkelijk te tellen, dus hun trends laten vaak bredere problemen in bodem, water, insecten en planten zien voordat die direct gemeten worden.

Ten slotte zijn gewone vogels de vogels die de meeste mensen elke dag tegenkomen. Minder dagelijkse ontmoetingen betekenen ook een stillere, armere dagelijkse natuurbeleving voor mensen in dorpen en steden.

Welke vogels gaan het snelst achteruit?

Zijn er ook vogels die toenemen?

Ja, en die successen geven hoop.

• Roofvogels: nadat DDT en vergelijkbare middelen vanaf de jaren zeventig werden verboden, herstelden slechtvalk, visarend en zeearend in Europa en Noord-Amerika. De slechtvalk broedt nu weer op kerktorens en fabrieksschoorstenen in Nederland en België.
• Europese successen: ooievaar, kraanvogel, rode wouw en lepelaar zijn in veel gebieden teruggekeerd dankzij wettelijke bescherming, herintroductie en natuurherstel. De zeearend broedt sinds 2006 weer in Nederland.
• Eenden en ganzen: in Noord-Amerika namen eenden en ganzen sterk toe, gesteund door tientallen jaren bescherming van wetlands. Ook in Nederland zijn veel ganzensoorten sterk toegenomen.
• Herstel op eilanden: door invasieve roofdieren van eilanden te verwijderen, konden zeevogels en landvogels terugkeren, bijvoorbeeld op de eilanden voor de kust van Nieuw-Zeeland.

Ook soorten die zich goed aanpassen aan mensen, zoals houtduif, zwarte kraai en halsbandparkiet, zijn in veel gebieden toegenomen.

Fabels en feiten over de achteruitgang van vogels

Fabel: alleen zeldzame vogels zitten in de problemen. Feit: een groot deel van het verlies in aantallen in Europa en Noord-Amerika komt van gewone soorten zoals huismus, spreeuw en zwaluwen.

Fabel: voederhuisjes houden vogelpopulaties gezond. Feit: bijvoeren kan sommige soorten helpen, vooral in de winter, maar het vervangt geen leefgebied en insecten. Vuile voederplekken kunnen bovendien ziekte verspreiden.

Fabel: windturbines zijn de grootste doodsoorzaak van vogels. Feit: turbines doden wel vogels, en de locatie doet ertoe, maar schattingen wijzen erop dat veel meer vogels sterven door katten en aanvaringen met glas.

Fabel: er is niets aan te doen. Feit: bescherming van wetlands, verboden op schadelijke middelen, het verwijderen van roofdieren van eilanden en natuurherstel hebben de achteruitgang van veel soorten gekeerd.

Wat kun je als tuinvogelaar doen?

Tuinen tellen op, zeker in dorpen en wijken waar tuinen samen een groot oppervlak beslaan.

1. Plant inheemse soorten. Inheemse bomen, struiken en bloemen ondersteunen insecten en leveren zaden en bessen. Ons artikel over besdragende struiken die vogels de hele winter voeden is een goed begin.
2. Gebruik minder of geen bestrijdingsmiddelen. Accepteer wat vraatschade. Dat betekent insecten, en insecten betekenen voedsel voor jongen.
3. Houd je kat binnen, of beperk de buitentijd, zeker in het broedseizoen. Dit is een van de meest directe manieren om vogelsterfte te verminderen.
4. Pak probleemramen aan. Behandel de ramen waar vogels tegenaan vliegen.
5. Zet onnodige buitenverlichting uit, vooral tijdens de voorjaars- en najaarstrek.
6. Houd voederplekken en vogelbaden schoon om ziekte te beperken.
7. Laat wat rommel liggen. Blad, zaadhoofden en dood hout bieden voedsel en beschutting.
8. Tel mee. Burgerwetenschap zoals de Nationale Tuinvogeltelling van Vogelbescherming, de tellingen van Sovon of het Vogelweekend van Natuurpunt geeft onderzoekers de gegevens om trends te zien. Lees ook hoe je eBird gebruikt.

Snelle feiten

• De EU en het VK zijn sinds 1980 naar schatting ruwweg 560 tot 620 miljoen broedvogels kwijtgeraakt.
• Een Europese analyse wees intensieve landbouw aan als belangrijkste oorzaak van de achteruitgang daar.
• In Nederland en België horen weidevogels en akkervogels bij de sterkst afgenomen groepen.
• De VS en Canada hebben naar schatting 2,9 miljard broedvogels minder dan in 1970, ongeveer 29 procent.
• Buitenkatten doden naar schatting ruwweg 1,3 tot 4 miljard vogels per jaar in de VS.
• Aanvaringen met glas doden naar schatting 365 tot 988 miljoen vogels per jaar in de VS.
• Bijna de helft van de vogelsoorten wereldwijd met een bekende trend gaat achteruit.
• Veel roofvogels, ooievaars, lepelaars en kraanvogels zijn toegenomen dankzij bescherming.

Bronnen

• Rosenberg, K. V., et al. (2019). Decline of the North American avifauna. Science
• Rigal, S., et al. (2023). Farmland practices are driving bird population decline across Europe. PNAS
• Loss, S. R., Will, T. and Marra, P. P. (2013). The impact of free-ranging domestic cats on wildlife of the United States. Nature Communications
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Vogelbescherming Nederland
• Natuurpunt