Waarom zonnebaden vogels? Wat die vreemde houdingen betekenen

Waarom zonnebaden vogels? Vooral om op te warmen, hun veren te verzorgen en veerparasieten onder controle te houden. Zonnen geeft een vogel gratis warmte, wat op koele ochtenden energie scheelt. Door de vleugels te spreiden en de veren op te zetten, drogen natte veren sneller, komen veren misschien beter in vorm, en raken veerluizen vermoedelijk in beweging, zodat de vogel ze bij het poetsen kan verwijderen. Opvallend genoeg zonnebaden sommige vogels juist het meest op warme dagen, en dat wijst naar de parasietenverklaring.

De houdingen kunnen er alarmerend uitzien, met vogels die languit op de grond liggen, vleugels gespreid en snavel open, maar zonnebaden is normaal en wijdverbreid gedrag. Deze gids legt de wetenschap uit, de belangrijkste houdingen, welke vogels het wereldwijd doen, en wat je moet doen als je een vogel vindt die versuft op je gazon lijkt te liggen.

Kort antwoord: waarom vogels zonnebaden

Hoe ziet zonnebaden eruit?

Zonnebaden, ook wel zonnen genoemd, kent een aantal herkenbare houdingen. Dezelfde vogel kan er in één sessie tussen wisselen.

• Zijhouding. De vogel leunt of ligt op één zij, tilt de vleugel aan de zonkant op en waaiert hem uit, vaak met de kop schuin zodat één oog naar boven wijst. Duiven, merels, lijsters en mussen doen dit vaak.
• Gespreide houding. De vogel ligt plat op zijn buik met beide vleugels gespreid en de staart uitgewaaierd, de veren opgezet. Het kan eruitzien alsof hij uit de lucht is gevallen.
• Rechtop met gespreide vleugels. De vogel zit rechtop en houdt zijn vleugels open, zoals een aalscholver of gier die zijn vleugels droogt.
• Rug naar de zon. Op koude ochtenden zitten veel vogels gewoon met hun rug naar de zon en de veren iets opgezet, om warmte op te nemen zonder opvallend te spreiden.

Veel zonnebadende vogels houden hun snavel open en hijgen soms, en sommige lijken versuft, met halfgesloten ogen en weinig reactie op beweging in de buurt. Sommige waarnemers beschrijven dit als een soort trance. Meestal schiet de vogel er snel uit als er gevaar nadert.

Zonnebaden vogels om warm te worden?

Ja, en dat is de meest voor de hand liggende reden. Warm blijven is duur voor vogels, vooral voor kleine soorten met een hoge lichaamstemperatuur en weinig ruimte voor brandstof. Zonneschijn is gratis warmte. Door donkere veren of huid aan de zon bloot te stellen, kan een vogel zijn temperatuur verhogen met minder rillen en minder vetverbranding.

Het zonnepaneel van de renkoekoek

De grote renkoekoek uit het zuidwesten van de Verenigde Staten en Mexico is het schoolvoorbeeld. Op koude ochtenden draait hij zijn rug naar de zon en zet hij zijn rugveren op, waardoor plekken donkere huid bloot komen te liggen. Donkere huid neemt zonlicht goed op, dus de vogel warmt na een koude woestijnnacht snel op.

Gieren en de ochtendspreiding

Amerikaanse gieren, zoals de roodkopgier, zitten vaak met wijd gespreide vleugels op dode bomen, masten of daken, vooral op koele of vochtige ochtenden. Van de roodkopgier is bekend dat hij ‘s nachts zijn lichaamstemperatuur laat dalen, dus zonnen in de ochtend helpt hem op te warmen voordat hij de opstijgende thermiek in gaat waarop hij zweeft. De gespreide houding kan de veren ook drogen en ze misschien helpen ontsmetten na het eten van kadavers, al is dat laatste idee minder goed onderzocht.

Kleine vogels in de winter

Koolmezen, pimpelmezen, vinken en mussen zitten op koude ochtenden vaak op zonnige, beschutte plekjes. De besparing per keer is misschien klein, maar over een winterdag telt het op. Onze uitleg over hoe vogels warm blijven in de winter laat zien waarom elk beetje energie telt.

Zonnebaden vogels om parasieten te doden?

Dit is een van de belangrijkste verklaringen, en het lost een raadsel op: veel vogels zonnebaden op hete zomerdagen, als ze duidelijk geen extra warmte nodig hebben.

Veerluizen leven in het verenkleed en eten van veren en huidresten. Ze zijn gevoelig voor hitte. Het idee is dat als een vogel zijn veren opzet en aan felle zon blootstelt, de stijgende temperatuur de luizen in beweging zet, vaak weg van het hete oppervlak naar koelere delen van het verenkleed. Luizen die bewegen, zijn voor de vogel misschien makkelijker te vinden en te verwijderen als hij daarna gaat poetsen. Bij genoeg hitte kunnen sommige luizen ook direct schade oplopen.

Verschillende studies hebben delen van dit idee ondersteund, waaronder experimenten die lieten zien dat veerluizen worden beïnvloed door de temperaturen die op zonbeschenen veren ontstaan. Maar zonnebaden alleen ruimt parasieten niet op; vogels vertrouwen ook op poetsen, baden en bij sommige soorten stofbaden en mierenbaden. Zie waarom vogels een stofbad nemen en wat een mierenbad bij vogels is.

Zonnebaden vogels om hun veren te drogen?

Voor sommige watervogels is drogen een belangrijke reden. De aalscholver is bij ons het bekendste voorbeeld. Anders dan bij eenden worden hun buitenveren deels nat, wat vermoedelijk het drijfvermogen verlaagt en helpt om te duiken en onder water vis te vangen. De keerzijde is dat ze doorweekt raken, dus na het vissen zitten ze met gespreide vleugels te drogen. In Nederland zie je ze zo op palen, dijken en dode bomen langs vrijwel elk groot water, van het IJsselmeer tot de Biesbosch.

De Amerikaanse slangenhalsvogel, een vogel van warme moerassen in het zuidoosten van de Verenigde Staten en Midden- en Zuid-Amerika, heeft bovendien een vrij laag stofwisselingstempo voor zijn grootte, dus zonnen speelt vermoedelijk een belangrijke rol bij zowel opwarmen als drogen.

Andere vogels zonnen na een bad of een regenbui. Snel drogende veren isoleren en vliegen weer zoals het hoort.

Helpt zonnebaden de veren?

Misschien op verschillende manieren, al zijn deze ideeën lastiger te testen.

• Veren in vorm brengen. Warmte kan veren helpen ontspannen en weer in model te vallen, vooral veren die gebogen of verfomfaaid zijn.
• Poetsolie verspreiden. Warmte maakt de poetsolie misschien vloeibaarder, zodat die beter over de veren uitsmeert tijdens het poetsen dat vaak op een zonnesessie volgt.
• Comfort tijdens de rui. Sommige waarnemers zien meer zonnebaden tijdens de rui, als er nieuwe veren groeien en de huid misschien jeukt. Dat is aannemelijk, maar niet goed gemeten. De meeste zangvogels vervangen hun veren één keer per jaar na het broeden, en de groeiende veren komen uit wasachtige schedes die vogels er bij het poetsen afpikken. Gedrag dat helpt om dat materiaal los te maken of de huid te kalmeren, kan in die tijd van het jaar nuttig zijn.

Er is ook een prijs. Ultraviolet licht kan veren op den duur aantasten, en lichte veren lijken daar gevoeliger voor dan donkere. Die afweging verklaart misschien waarom vogels niet voortdurend in de zon liggen.

Krijgen vogels vitamine D van zonnebaden?

Dit idee wordt vaak herhaald, dus het verdient een zorgvuldig antwoord. Vogels hebben vitamine D nodig voor hun calciumhuishouding, wat belangrijk is voor botten en eierschalen. Bij veel dieren helpt ultraviolet B-licht op de huid om vitamine D aan te maken. Voor vogels bestaat al lang de hypothese dat poetsolie voorlopers bevat die door uv-licht op de veren worden omgezet in vitamine D, die vogels dan binnenkrijgen als ze poetsen.

Onderzoek bij pluimvee en vogels in gevangenschap laat zien dat uv-licht de vitamine D-status van vogels wel beïnvloedt. Onzeker blijft hoeveel vitamine D wilde vogels echt via zonnebaden krijgen, vergeleken met hun voedsel en gewoon daglicht. Je kunt zeggen dat vitamine D misschien een voordeel is, maar het is niet bewezen dat het een hoofdreden is.

Welke vogels zonnebaden?

Zonnebaden is bij een heel breed scala aan vogels vastgelegd. In Nederland en België zie je het vaak bij:

• Duiven. Houtduiven, Turkse tortels en stadsduiven leunen opzij met één vleugel omhoog, vaak op een dak, een schuur of midden op het gazon.
• Lijsters. Merels en zanglijsters liggen in de zon vaak languit op het gras of op een warm tuinpad. De merel is waarschijnlijk de tuinvogel waarbij mensen het het vaakst zien.
• Mussen en vinken. Huismussen zonnebaden vaak, meestal vlak na een stofbad in een droog plekje van de border.
• Spreeuwen. Spreeuwen zonnen op daken en in gras, en ook zij nemen soms een mierenbad.
• Kraaiachtigen. Gaaien, eksters en zwarte kraaien zonnebaden in opvallende houdingen met gespreide vleugels, en sommige nemen ook een mierenbad.
• Heggenmussen en roodborstjes. Ze zonnen meestal onopvallender, vlak bij dekking onder struiken.
• Watervogels. Aalscholvers houden hun vleugels open om te drogen en op te warmen.
• Roofvogels. Buizerds, sperwers en torenvalken zonnen vooral ‘s ochtends op een paal of dode tak.

Elders in de wereld zijn de hop in Zuid-Europa en Turkije, die met vleugels en staart plat op de grond gaat liggen, en de renkoekoek en gieren in Amerika bekende zonnebaders. In Brazilië en andere tropische streken melden waarnemers regelmatig zonnebaden bij lijsters, duiven en tangaren, wat laat zien dat het geen gedrag is van alleen koude streken.

Wanneer zonnebaden vogels het meest?

Waarnemers en onderzoekers hebben een paar patronen gezien, en die sluiten aan bij de verschillende doelen van zonnen.

• Koele, zonnige ochtenden. Zonnen om op te warmen valt vooral vroeg op de dag op, na een koude nacht, als vogels met hun rug naar de zon zitten of hun vleugels spreiden op een open plek. Gieren, renkoekoeken en veel zangvogels volgen dit patroon.
• Hete, heldere middagen. Een deel van het opvallendste, gespreide zonnebaden gebeurt in felle zomerzon, als vogels duidelijk geen warmte nodig hebben. Dit patroon past het best bij de verklaringen over parasieten en verenzorg.
• Na regen of een bad. Vogels zonnen vaak vlak na een bad of een bui, wat past bij de drooghypothese.
• Plotselinge zon. Veel waarnemers zien vogels gaan zonnebaden zodra de zon doorbreekt na een lange grijze periode, alsof ze een korte kans grijpen. Dat herken je bij ons goed op een wisselvallige zomerdag.
• Nazomer. Zonnebaden wordt vaak meer gezien tijdens de rui in de nazomer, als veel vogels nieuwe veren krijgen.

Sessies zijn meestal kort, vaak een paar seconden tot een paar minuten, en een vogel kan ze op een middag meerdere keren herhalen. Langere sessies eindigen vaak met hijgen en een verhuizing naar de schaduw.

Waarom zonnebaden vogels bij warm weer?

Op het eerste gezicht lijkt in de brandende zon liggen op een hete dag het laatste wat een vogel zou moeten doen. Vogels kunnen niet zweten, en oververhitting is een echt gevaar. Toch is zonnebaden bij hitte goed gedocumenteerd, en dat is een van de sterkste aanwijzingen dat zonnen over meer gaat dan temperatuur.

De parasietenhypothese past het best. Veeroppervlakken in directe zomerzon kunnen veel heter worden dan de lucht, heet genoeg om luizen in het verenkleed onder druk te zetten. Een korte hittestoot kan genoeg zijn om luizen in beweging te krijgen, waarna de vogel ze eruit kan poetsen. Vogels lijken die afweging te beheersen door sessies kort te houden, met open snavel te hijgen om warmte kwijt te raken en de schaduw op te zoeken zodra ze klaar zijn.

Kunnen vogels verbranden in de zon?

Er is weinig bewijs dat zonnebrand voor de meeste wilde vogels een wezenlijk probleem is. Veren houden het meeste zonlicht tegen voordat het de huid bereikt, en de onbedekte huid aan poten, kop en snavel is meestal beschermd door schubben, pigment of verdikt weefsel. Zonnebadende vogels leggen hun huid maar kort bloot. Veren zelf kunnen wel verbleken en verzwakken door langdurige uv-straling, en dat is een van de redenen dat het verenkleed slijt en tijdens de rui vervangen moet worden. Vogels kunnen bovendien ultraviolet licht zien, wat ze gebruiken bij het communiceren; zie of vogels ultraviolet licht kunnen zien.

Is een vogel die met gespreide vleugels op de grond ligt in orde?

Meestal wel. Het gebeurt vaak dat mensen een vogel plat op een gazon, terras of dak zien liggen, vleugels uit, veren verfomfaaid en snavel open, en denken dat hij gewond is of doodgaat. Zo zie je het verschil.

Tekens dat hij gewoon zonnebaadt

1. Hij ligt op een zonnige plek, vaak in een beschut hoekje of vlak bij dekking.
2. Hij komt snel overeind en vliegt of hupt weg als je dichterbij komt.
3. Hij oogt alert als hij gestoord wordt, met een normale houding en normale bewegingen.
4. Hij poetst of schudt zich uit na de sessie.

Tekens dat hij misschien hulp nodig heeft

1. Hij kan niet staan, huppen of vliegen als je dichtbij komt.
2. Hij blijft lang op dezelfde plek, ook als de zon al verder is.
3. Hij heeft duidelijke verwondingen, bloed, een hangende vleugel of een scheve kop.
4. Hij ligt vlak bij een raam, wat eerder op een aanvaring wijst dan op zonnen.

Als je je zorgen maakt, kijk dan eerst van een afstand. Kan de vogel zich nog steeds niet bewegen, lees dan wat te doen met een gewonde vogel en neem contact op met een vogelopvang of de dierenambulance.

Fabels en feiten over zonnebadende vogels

Fabel: Een vogel die languit op de grond ligt, moet gewond zijn. De meeste zijn aan het zonnen en vliegen gewoon weg.

Fabel: Vogels zonnebaden alleen als ze het koud hebben. Veel vogels zonnebaden bij warm weer, wat de verklaringen over parasieten en verenzorg ondersteunt.

Fabel: Zonnebaden is een bewezen bron van vitamine D. Voor wilde vogels blijft dat een hypothese.

Feit: Sommige vogels gebruiken zonnen als zonneverwarming. Renkoekoeken en gieren zijn sterke voorbeelden.

Feit: Aalscholvers spreiden hun vleugels grotendeels om te drogen. Hun deels natte veren helpen bij het duiken, maar laten hen doorweekt achter.

Wat betekent dit voor jou als tuinvogelaar?

• Laat een zonnig open plekje over. Een stukje gazon, kale grond of een platte steen in de zon, vlak bij maar niet pal tegen dekking, geeft vogels een veilige plek om te zonnen en een stofbad te nemen.
• Houd rekening met katten. Zonnebadende en stofbadende vogels zijn afgeleid en kwetsbaar. Zie katten en vogels in de tuin.
• Vermijd bestrijdingsmiddelen op gazon en border. Vogels die op gras en grond liggen, kunnen resten op hun veren krijgen.
• Zet water neer. Vogels baden vaak eerst en zonnen daarna. Een schoon vogelbad geeft ze die eerste stap.
• Geniet van het schouwspel. Zonnebaden is prachtig gedrag om van een afstand te bekijken en te fotograferen. Onze gids over vogelgedrag herkennen behandelt andere houdingen.

Veelgemaakte fouten bij een zonnebadende vogel

• Erheen rennen om hem te “redden”. Daarmee onderbreek je normaal gedrag en geef je de vogel stress.
• Hem oppakken om te controleren. Wilde vogels zijn wettelijk beschermd en moet je alleen aanraken als ze duidelijk gewond zijn.
• Hem direct voer of water aanbieden. Een gezonde zonnende vogel heeft dat niet nodig.
• Denken dat een vogel met open snavel stikt. Hijgen is hoe vogels afkoelen.

Snelle feiten

• Zonnebaden heet ook wel zonnen.
• Bekende houdingen zijn één vleugel omhoog, beide vleugels plat gespreid of rechtop met gespreide vleugels.
• Renkoekoeken leggen op koude ochtenden donkere huid bloot om warmte op te nemen.
• Roodkopgieren spreiden ‘s ochtends hun vleugels om op te warmen en te drogen.
• Aalscholvers hebben deels natte veren en zonnen om te drogen.
• Hitte kan veerluizen in beweging zetten, waardoor ze makkelijker te verwijderen zijn.
• De rol van vitamine D bij wilde vogels is onzeker.
• Vogels hijgen vaak met open snavel tijdens het zonnebaden; dat is een manier om af te koelen.

Bronnen

• Greater Roadrunner overview, Cornell Lab of Ornithology, All About Birds
• Double-crested Cormorant overview, Cornell Lab of Ornithology, All About Birds
• Vogelbescherming Nederland
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Natuurpunt
• Royal Society for the Protection of Birds