Wanneer trekken vogels? De trekkalender per soort
Wanneer trekken vogels? De najaarstrek loopt van half juli tot december met een piek in oktober, vanaf februari keren ze terug. De trekkalender per soort.
In dit artikel
Vogels trekken vooral in twee periodes: in het najaar, als onze broedvogels tussen half juli en december vertrekken, met in Nederland een piek in oktober, en in het voorjaar, als kortere-afstandstrekkers vanaf februari terugkeren en langeafstandstrekkers uit Afrika vanaf april. Elke soort heeft daarbij een eigen kalender.
Dat is het korte antwoord. Het interessante zit in de details: wie vertrekt wanneer, wat het startsein geeft en hoe je een goede trekdag in de buurt meemaakt. Deze gids gaat over het moment. De rest lees je in hoe vogels weten waar ze heen moeten trekken en hoe ver vogels trekken.
Wanneer is de najaarstrek?
De wegtrek van broedvogels in Midden-Europa loopt van half juli tot december. Natuurmonumenten noemt oktober de piekmaand, als vinken, spreeuwen en graspiepers met miljoenen tegelijk op de vleugels gaan. Het Duitse NABU plaatst de piek van de zichtbare trek in de eerste week van oktober.
Die lange periode ontstaat doordat soorten in golven vertrekken. Volwassen wulpen kunnen al in juni wegtrekken, insecteneters zoals gierzwaluw en koekoek verlaten ons in juli en augustus. Daarna volgen zwaluwen, lijsters, ganzen en kraanvogels, die nog in november en zelfs december overkomen. Vogelbescherming Nederland beschrijft een trekgolf in oktober 2015 waarbij in één week zo’n 57 miljoen vogels over Nederland trokken, gemeten met radar.
Wanneer is de voorjaarstrek?
Kortere-afstandstrekkers komen al vanaf februari terug, langeafstandstrekkers uit Afrika vooral vanaf april. Kraanvogels openen het seizoen.
Volgens Vogelbescherming is eind februari en begin maart dé tijd voor de voorjaarstrek van kraanvogels, als tienduizenden vogels vanuit Spanje en Frankrijk naar het noordoosten vliegen. Ooievaars keren vanaf februari terug. Boerenzwaluwen komen tussen eind maart en begin juni, met een piek in mei, en gierzwaluwen tussen half april en begin mei.
De trekkalender: wie vertrekt en komt wanneer
Hier staat de kalender op een rij. Het gaat om typische periodes: een koude-inval, een laat voorjaar of aanhoudende tegenwind kan ze dagen of weken verschuiven.
| Soort | Vertrek in het najaar | Terug in het voorjaar |
|---|---|---|
| Gierzwaluw | Juli en augustus | Half april tot begin mei |
| Koekoek | Vanaf begin augustus | Tweede helft van april |
| Ooievaar | Vanaf augustus | Vanaf februari |
| Huiszwaluw | Eind augustus tot begin oktober | Voorjaar |
| Boerenzwaluw | September en begin oktober | Eind maart tot begin juni, piek in mei |
| Fitis | September | Begin tot half april |
| Spreeuw | Begin september tot eind november | Vanaf februari |
| Kraanvogel | Najaarstrek in oktober en november, piek meestal eind oktober, soms tot in december | Eind februari en begin maart |
| Koperwiek (wintergast uit het noorden) | Komt in september, vooral in oktober bij noordenwind soms massaal | Trekt weg in maart en april |
| Kolgans (wintergast) | Komt vanaf begin oktober | Blijft tot in maart |
Bronnen: Vogelbescherming Nederland (gierzwaluw, ooievaar, boerenzwaluw, kraanvogel, koperwiek, kolgans) en NABU (koekoek, huiszwaluw, fitis, spreeuw, met de NABU-richtlijn “vanaf februari” voor kortere-afstandstrekkers).
Hoe laat het seizoen kan doorlopen, laten de kraanvogels zien. Bij het Lac du Der in Frankrijk telde de LPO op 19 november 2023 minstens 93.600 kraanvogels, het maximum van dat seizoen, en twee dagen eerder trokken er op één dag ruim 100.000 over. Welke wintergasten nu naar de voederplek komen, lees je in onze lijst van wintervogels die in de herfst naar je tuin komen.
Wat zet de vogeltrek in gang?
De belangrijkste aanleiding is de veranderende daglengte. Vogels merken al kleine veranderingen in het daglicht op; dat stelt de hormonen anders in en leidt tot trekonrust, door Duitse onderzoekers Zugunruhe genoemd.
Andere factoren bepalen de precieze datum:
- Een aangeboren schema. Volgens NABU liggen vertrektijd, trekrichting en trekafstand bij de meeste trekvogelsoorten genetisch vast. Jonge vogels houden zich daar al op hun eerste reis aan.
- Voedsel, niet kou. De echte reden voor vertrek is volgens NABU het gebrek aan bereikbaar voedsel, niet de winterkou. Daarom horen insecteneters als gierzwaluw en koekoek bij de eersten die gaan.
- Koude-invallen. Bij een koude-inval in het najaar vertrekken kortere-afstandstrekkers eerder naar het zuiden.
- Wind en regen. Vogels vliegen het liefst met rugwind. Vogelbescherming noemt opklaringen met rugwind uit het noorden of oosten de beste trekomstandigheden in het najaar. Bij een matige zuidwestenwind, die voor trekvogels tegenwind is, vliegen ze lager en zie je ze juist beter. Bij echt slecht weer wachten ze vaak af.
Waarom trekken zoveel vogels ‘s nachts?
Volgens Vogelbescherming vliegen veel trekvogels ‘s nachts, waardoor je ze vanaf de grond nauwelijks ziet. In de Verenigde Staten trekt volgens het programma BirdCast minstens 80 procent van de trekvogelsoorten ‘s nachts, met de meeste vogels in de lucht twee tot vier uur na zonsondergang. Het Cornell Lab of Ornithology noemt twee redenen: er zijn ‘s nachts minder roofdieren, en vogels kunnen zich oriënteren op het aardmagnetisch veld.
Niet alle vogels vliegen in het donker. NABU maakt een duidelijk onderscheid:
- Nachttrekkers: de meeste zangvogels die ver trekken, alleen en ‘s nachts, zoals koekoek en nachtegaal.
- Dagtrekkers: grote zweefvliegers zoals de ooievaar, die thermiek boven land nodig heeft, en de kraanvogel, die overdag in grote groepen trekt.
- Ochtendtrekkers: veel kortere-afstandstrekkers en gedeeltelijke trekkers, zoals vinken en veldleeuweriken, vooral in de eerste uren na zonsopkomst.
Ganzen en kraanvogels vliegen vaak in V-formatie en besparen zo energie. Waarom dat werkt, lees je in waarom vogels in een V vliegen.
En in Noord-Amerika?
Daar is het patroon vergelijkbaar. Volgens radaranalyses van BirdCast loopt de najaarstrek van half augustus tot half november, met een piek van half september tot half oktober in de 48 aaneengesloten staten. In het voorjaar ligt de piek tussen half april en half mei. In Phoenix trekt de helft van de najaarstrek tussen 23 augustus en 25 september over, in Boston pas tussen 5 oktober en 1 november.
Ligt de trekkalender vast?
Nee. Het precieze moment hangt af van soort, weer en voedselaanbod. NABU wijst er ook op dat klimaatverandering, verlies van leefgebied en het verdwijnen van rustgebieden invloed hebben op trekroutes en overlevingskansen. En niet elke vogel van een trekvogelsoort vertrekt: volgens Vogelbescherming overwintert minstens een vijfde van de Nederlandse ooievaars in eigen land. Zie onze kalender dus als typische periodes.
Hoe kun je de vogeltrek zien?
Je kunt de trek online volgen en op het juiste moment naar buiten gaan.
- Euro Birdwatch: in het eerste weekend van oktober tellen vrijwilligers in heel Europa trekvogels, gecoördineerd door de BirdLife-partners. In Nederland maakt Vogelbescherming samen met trektellen.nl een top 10 van de meest getelde soorten. In 2023 telden zo’n 2.000 vrijwilligers op ongeveer 150 plekken. In 2026 viel het telweekend op 3 en 4 oktober.
- Trektellen.nl: hier staan de tellingen van telposten in Nederland en daarbuiten, zodat je ziet wat er vandaag langs een telpost in de buurt trekt. Bekende kustplekken zijn onder meer Westkapelle, Scheveningen, de Maasvlakte en Camperduin.
- EuroBirdPortal: bundelt gegevens van zo’n twintig online vogelportalen, waaronder Ornitho, BirdTrack en eBird, op kaarten van waar soorten gemeld worden.
De vroege ochtend na een heldere nacht is het beste moment om vermoeide trekvogels te zien die in bomen en struiken naar voedsel zoeken. Wie zijn waarnemingen in eBird invoert, helpt de wetenschap; onze eBird-gids legt uit hoe. Met een goede verrekijker voor in de tuin zijn hoog overtrekkende groepen veel beter te herkennen.
Kort samengevat
Vogels trekken in het voorjaar en het najaar, maar elke soort volgt een eigen kalender. Gierzwaluwen zijn half augustus weg, boerenzwaluwen vertrekken in september, en kraanvogels en ganzen vullen de lucht in oktober en november. De daglengte zet de klok in gang, voedsel en weer bepalen de precieze datum, en veel vogels reizen ‘s nachts. De recordhouders vind je in welke vogel het verst trekt.
Bronnen
Veelgestelde vragen
In welke maand trekken vogels naar het zuiden?
Niet in één maand. In Midden-Europa loopt het vertrek van broedvogels van half juli tot december. Gierzwaluwen vertrekken in juli en augustus, boerenzwaluwen in september en begin oktober, en kraanvogels trekken vooral in oktober en november, met een piek eind oktober. Volgens Natuurmonumenten valt de piek van de vogeltrek in Nederland in oktober.
Trekken vogels overdag of 's nachts?
Dat verschilt per soort. De meeste langeafstandstrekkers, zoals koekoek en nachtegaal, trekken 's nachts en alleen. Grote zweefvliegers zoals de ooievaar en ook kraanvogels trekken overdag. Veel kortere-afstandstrekkers, zoals vinken en veldleeuweriken, zijn vooral in de eerste uren na zonsopkomst onderweg. Vroeg opstaan loont dus als je trek wilt zien.
Wanneer komen de trekvogels terug?
Kortere-afstandstrekkers komen al vanaf februari terug, en eind februari en begin maart is de tijd van de voorjaarstrek van kraanvogels. Ooievaars keren vanaf februari terug. Langeafstandstrekkers uit Afrika volgen later: boerenzwaluwen tussen eind maart en begin juni met een piek in mei, en gierzwaluwen van half april tot begin mei.
Trekken vogels weg vanwege de kou?
Niet direct. De belangrijkste aanleiding is de veranderende daglengte, die de hormonen beïnvloedt en trekonrust veroorzaakt. Het Duitse NABU wijst erop dat niet de winterkou maar het gebrek aan bereikbaar voedsel de echte reden voor vertrek is. Een koude-inval kan kortere-afstandstrekkers wel eerder laten vertrekken, en vogels wachten graag op rugwind.
Waar kun je de vogeltrek live volgen?
Op trektellen.nl staan de dagtellingen van telposten in Nederland en de rest van Europa. Tijdens de Euro Birdwatch in het eerste weekend van oktober maakt Vogelbescherming samen met trektellen.nl een top 10 van de meest getelde soorten. Het EuroBirdPortal laat op kaarten zien waar soorten in heel Europa worden gemeld.
