Roodborst en kerst: waarom het de kerstvogel is

Waarom hoort de roodborst bij kerst? Het korte antwoord brengt ons bij Britse postbodes. In het Victoriaanse Groot-Brittannië droegen postbodes rood en heetten ze in de volksmond “robins” of “robin redbreasts”. Op de nieuwe kerstkaarten werd de vogel zo een grapje over de bezorgers. Dat beeld bleef hangen omdat de roodborst zelf de hele winter zingt en een territorium verdedigt.

Die versie vertellen Britse natuurorganisaties en musea, met een eerlijke kanttekening: er is geen document dat het postbodeverhaal sluitend bewijst. Zeker is de tijdlijn. Kerstkaarten werden populair in Groot-Brittannië, de roodborst veroverde de kaarten, en via kaarten, cadeaupapier en versiering kwam de “kerstvogel” ook bij ons terecht. Hieronder lees je wat vaststaat, wat eerder volksverhaal is en wat de roodborst in jouw tuin in december echt doet.

Waarom staat de roodborst op kerstkaarten?

Door een Victoriaanse woordgrap over postbodes, zeggen de meeste bronnen. De rode uniformen van de eerste postbodes leverden ze de bijnaam robin redbreast op, en tekenaars gebruikten de vogel als stand-in voor de postbode.

Twee historische feiten vallen samen:

• Kaarten werden een gewoonte. De eerste commerciële kerstkaart werd in 1843 besteld door Henry Cole en gedrukt in een oplage van 1.000, schrijft de Engelse faculteit van de universiteit van Cambridge. Cole had meegeholpen aan de invoering van de “penny post”, goedkope post voor een stuiver. Goedkoop posten en kerstkaarten groeiden dus samen op.
• Postbodes waren “robins”. De Lancashire Wildlife Trust schrijft dat Victoriaanse postbodes robin redbreasts werden genoemd vanwege hun rode vesten, en dat dit vermoedelijk de roodborsten op de kaarten verklaart. Hij voegt er eerlijk aan toe dat het ook niet waar kan zijn.

Het Horniman Museum in Londen is nog voorzichtiger. Het wijst erop dat de bijnaam misschien ouder is dan de rode jassen en noemt het verband “nogal dun”. Eerlijk samengevat: het postbodeverhaal is de beste verklaring die er is en past bij de data, maar het is waarschijnlijk, niet bewezen.

Waarom valt de roodborst in de winter zo op?

Hij komt niet voor kerst, hij is in de winter alleen niet te missen. De meeste tuinvogels worden stil, de bomen zijn kaal, en de roodborst blijft zingen vanaf een open plek, met zijn oranje borst naar voren.

Volgens de RSPB is de roodborst een van de weinige Britse vogels die het hele jaar zingen. Hij is vooral stil in juli en augustus, tijdens de rui. In december is hij weer volop te horen, en het Horniman Museum beschrijft winterroodborsten als de eersten die ‘s ochtends zingen en de laatsten die ‘s avonds stoppen. Hoor je op een donkere middag een dun, weemoedig liedje uit de heg, dan is het vrijwel zeker een roodborst. Waarom hij al in de herfst zingt, lees je in waarom de roodborst in de herfst zingt.

Daarbij is hij weinig schuw. De RSPB beschrijft hoe roodborsten tuiniers volgen om wormen en larven uit omgespitte grond te pikken. Vogelbescherming Nederland ziet hetzelfde: bij sneeuw is voedsel lastig te vinden en komen roodborsten dicht bij mensen, tot op het terras. Precies waar je met kerst versiert en foto’s maakt.

Zingen vrouwtjes roodborsten ook in de winter?

Ja, en dat is ongewoon. Bij de meeste zangvogels zingt alleen het mannetje. Bij de roodborst verdedigen in de winter beide geslachten een eigen territorium, en daarvoor gebruiken ze hun zang.

Het Zwitserse Vogelwarte Sempach, geciteerd door het tijdschrift Beobachter, beschrijft dat in de winter elk mannetje en elk vrouwtje een eigen territorium bezet, wat het verklaart uit de schaarste aan voedsel. Vogelbescherming Nederland schrijft dat beide geslachten zingen, het hele jaar door, en het Duitse NABU meldt dat vrouwtjes in de winter soms de typische roodborstzang laten horen die ze anders aan de mannetjes overlaten.

Zo’n winterterritorium is niet klein. De Franse LPO noemt 1.600 tot 15.000 vierkante meter, het hele jaar verdedigd, behalve in heel strenge winters, als het territoriuminstinct verzwakt.

Waarom zijn roodborsten zo strijdlustig?

Omdat een goed winterterritorium het verschil kan maken tussen overleven en sterven voor de lente. Een plek met insecten, bessen en een voedertafel is een gevecht waard.

Vogelbescherming Nederland legt uit dat een roodborst een verdedigd territorium nodig heeft om genoeg insecten te vinden en niet te verhongeren. Daarom reageert hij op rood, op andere roodborsten en zelfs op rode voorwerpen. Een roodborst die tegen het raam tikt, ziet zijn spiegelbeeld aan voor een rivaal. Jonge roodborsten zijn trouwens bruin, zonder rode borst, zodat hun ouders ze niet aanvallen.

Het vriendelijke vogeltje op de kaart is in het echt dus een vastberaden huisbaas. Juist dat contrast maakt hem zo geliefd.

Is de roodborst in jouw tuin het hele jaar dezelfde?

Niet altijd. Roodborsten zijn gedeeltelijke trekvogels, en de vogel in jouw decembertuin kan in de herfst uit het noorden zijn gekomen.

Vogelbescherming Nederland schrijft dat honderdduizenden roodborsten in Scandinavië en Rusland broeden en dat veel van hen in september door Nederlandse tuinen trekken, op weg naar Frankrijk, Spanje of Portugal. Sommige komen winter na winter terug naar dezelfde tuin; één roodborst die in een Zweedse tuin broedde, vloog zo’n 600 kilometer om drie winters in een Nederlandse tuin door te brengen. In het voorjaar, van maart tot in april, zijn onze tuinen weer tankstations voor de terugreis.

Niet verwarren: de Amerikaanse “robin” uit films en kaarten is een andere vogel, de roodborstlijster (Turdus migratorius), een lijster. De kerstroodborst is onze eigen roodborst (Erithacus rubecula), 13 tot 14 cm lang en ongeveer 16 gram volgens de LPO.

Hoe werd de roodborst de lievelingsvogel van de Britten?

Door kaarten, tuinen en een stemming. In 2015 organiseerde vogelaar David Lindo een verkiezing van de nationale vogel met 224.438 stemmen. De roodborst won met 34 procent, meldt BBC Countryfile, voor de kerkuil met 12 en de merel met 11 procent.

De RSPB noemt de roodborst de lievelingsvogel van het Verenigd Koninkrijk en vaste prik met kerst. Het gaat hem goed: op de Britse lijst van vogels om je zorgen over te maken staat hij in de groene, minst zorgwekkende categorie. In Duitsland werd hij in 2021 gekozen tot vogel van het jaar.

Hoe help je de roodborst door de feestdagen?

Met zacht voer, laag en beschut aangeboden. De roodborst is geen zaadeter zoals vinken, dus zijn menu verschilt van dat van mezen. Meer tips in onze gids roodborst in je tuin lokken.

• Zacht voer. Vogelbescherming Nederland noemt meelwormen, ongekookte havermout, wat broodkruimels en een goede voedertafelmix. Zie ook onze gids over gedroogde meelwormen voor tuinvogels.
• Laag en beschut. Roodborsten eten graag dicht bij dekking, op een plek zonder sneeuw. Een schaaltje op de grond bij een heg werkt beter dan een hoog hangend voederhuisje.
• Bessen. Volgens de LPO eet de roodborst in de winter meer bessen, zoals braam, vlier, taxus, klimop en meidoorn. Besdragende struiken voor de winter geven voer dat niet van jou afhangt.
• Vet bij vorst. Wat zacht vetvoer of verkruimelde vetbollen voor vogels, zonder netje, helpt bij strenge vorst als insecten verdwijnen.
• Geen zoute restjes. Jus, vleeswaren, vulling en kerststol zijn geen vogelvoer. Meer daarover in onze gids wat geef je vogels in de winter.
• Water. Een ondiep schaaltje zonder ijs is op vorstdagen net zo belangrijk als voer. Zo houd je een vogelbad ijsvrij in de winter.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland: Buitenlandse roodborsten in de tuin
• Vogelbescherming Nederland: 6 weetjes over de roodborst
• Lancashire Wildlife Trust: Why are robins associated with Christmas?
• Horniman Museum and Gardens: Specimen of the month, the robin
• Universiteit van Cambridge, Faculty of English: The world’s first Christmas card
• LPO: Rougegorge familier