Vetbollen voor vogels: zonder net en veilig voeren

Vetbollen voor vogels zijn veilig zolang je het plastic netje eraf haalt, de bol in een metalen houder uit de zon hangt en hem weggooit zodra hij bederft. In herfst en winter zijn ze een energierijk extraatje voor mezen, spechten, boomklevers, mussen en spreeuwen. Vogelbescherming Nederland vindt bijvoeren het hele jaar prima, als je die regels volgt.

Een vetbol is een bol van vast vet ter grootte van een vuist, gemengd met zaden, havervlokken of insecten. Je koopt ze bij tuincentra, supermarkten en dierenwinkels, en nog altijd zitten veel vetbollen in een groen plastic netje. Dat netje pak je als eerste aan.

Deze gids gaat over veilig vetbollen voeren. Wil je ze liever zelf maken, lees dan onze uitleg zelf vetbollen maken. Kant-en-klare vetblokken en vetbollen vergelijken we in beste vetblokken voor vogels.

Zijn de netjes van vetbollen gevaarlijk?

Ja. Vogelbescherming Nederland zegt het zonder omwegen: geen vetbollen of pinda’s in een (plastic) netje, want vogels kunnen erin verstrikt raken en het levert zwerfafval op.

De Britse RSPB voegt eraan toe dat vogels met hun poten vast kunnen komen te zitten, tot gebroken poten aan toe, en dat vogels met een tong met weerhaakjes, zoals spechten, met hun snavel kunnen blijven haken. Het Duitse NABU vraagt om geen vetbollen in plastic netjes te gebruiken, omdat vogels er te vaak in verstrikt raken en zich verwonden.

Hoeveel vogels er precies door netjes omkomen, weet niemand. Natagora zei tegen de Belgische omroep RTBF dat er geen wetenschappelijk onderzoek is naar het aantal dode vogels, maar dat het wel gebeurt. Wees dus voorzichtig met sites die harde cijfers noemen. Zeker is wel dat het risico makkelijk te vermijden is.

Veel vetbollen worden inmiddels zonder net verkocht, in een emmer of doos. Zit er toch een netje omheen, knip het er dan af voordat je de bol ophangt en gooi het bij het restafval, zodat het niet in een heg belandt.

Net, zonder net of houder: wat doe je?

Deze beslistabel hebben we samengesteld uit het advies van Vogelbescherming, de RSPB en NABU. Zoek je situatie op en volg de rechterkolom.

Een metalen houder is iets anders dan een netje. Als de RSPB een hangende gaasvoeder voor vetbollen aanraadt, bedoelt ze een stevige draadhouder, niet het zachte netje uit de verpakking. Welke houders er zijn, lees je in onze gids over vetbollenhouders.

Welke houders werken zonder netje?

Elke stevige houder waaraan vogels zich kunnen vastklampen zonder dat er iets zachts is om in vast te raken. Welke het beste past, hangt af van de vogels die je wilt helpen en de bezoekers die je liever buiten houdt. Deze tabel bundelt wat de RSPB, BTO, NABU, Vogelbescherming en het Cornell Lab over de verschillende opties schrijven.

Wat je ook kiest, neem de houder mee in je vaste schoonmaakronde. Vogelbescherming raadt kokend water aan om voerplekken af en toe te ontsmetten. Het Cornell Lab noemt een hete vaatwasserbeurt, zeep met kokend water of een bleekoplossing van hooguit 1 deel bleekmiddel op 9 delen water, tien minuten laten inweken, daarna goed spoelen en volledig laten drogen. Houders vergelijken we in beste houders voor vetbollen en vetblokken, en hoe je dennenappels zelf vult, lees je in dennenappels met vogelvoer.

Hoe voer je vetbollen veilig?

Hang ze in een stevige houder, op de juiste plek, en houd de voerplaats schoon. De meeste problemen ontstaan door waar het voer hangt en hoe lang het blijft hangen.

De juiste houder

Een draadkooi, een metalen gaasbuis of een spiraal: vogels kunnen zich vastklampen en pikken zonder ergens in vast te raken. Mezen zijn daar heel goed in. Volgens de Beierse vogelbond LBV geven alle mezensoorten de voorkeur aan hangend voer, omdat ze dat beter kunnen benutten dan andere vogels.

De juiste plek

Vogelbescherming geeft een duidelijke ophangtip: het risico op raamslachtoffers is het grootst tussen 5 en 10 meter van een raam. Hang voer dus dichter dan 5 meter of verder dan 10 meter weg. De RSPB raadt aan voer hoog genoeg te hangen voor katten, op een paar meter van dichte struiken zodat kleine vogels kunnen vluchten voor een sperwer, en niet onder takken waar vogels zitten, zodat er geen poep op het voer valt. Meer tips staan in onze gids waar hang je een voederhuisje.

Hygiëne

Vuile voerplaatsen verspreiden ziektes. Vogelbescherming raadt aan voerhuisjes en silo’s regelmatig schoon te borstelen of uit te schudden, de voerplaats af en toe te ontsmetten met kokend water en voertafels af en toe te verplaatsen. De RSPB adviseert voerders elke week te wassen met heet water en een mild ontsmettingsmiddel, en ze daarna goed te spoelen en te laten drogen. Lees ook onze stappen voor een voederhuisje schoonmaken.

Niet te veel tegelijk

Voer hoeveelheden die voor de avond op zijn, zegt Vogelbescherming, zodat er geen resten blijven liggen. Overmatig voeren kan volgens Vogelbescherming ongedierte aantrekken en ziektes verspreiden. Een of twee vetbollen tegelijk is voor de meeste tuinen genoeg.

Hoeveel vetbollen hang je op?

Begin met de een of twee bollen die hierboven al genoemd zijn en stem het daarna af op wat de vogels echt eten.

Een vetbol bevat veel energie voor een kleine vogel. Volgens de BTO heeft een pimpelmees van ongeveer 11 gram per dag zo’n 1 kcal per gram lichaamsgewicht nodig, dus ongeveer 11 kcal. Vet levert volgens de standaardomrekenfactoren van de FAO ongeveer 9 kcal per gram. Ook als maar 40 gram van een bol van 85 gram uit vet zou bestaan, is dat al zo’n 360 kcal: ruwweg de dagbehoefte van 30 pimpelmezen. Een paar mezen doen dus dagen met één bol, terwijl een groep spreeuwen hem in een ochtend opmaakt.

Last van spreeuwen die alles leegeten? Lees dan ook spreeuwen weren bij het voederhuisje.

Kun je vetbollen in de zomer voeren?

Volgens Vogelbescherming wel: bijvoeren kan het hele jaar, en al het voer, ook vetbollen, mag je aanbieden. Wel met twee kanttekeningen. Hang vetproducten niet in de zon. En in voorjaar en zomer hebben vogels vooral dierlijke eiwitten nodig, zoals insecten, meelwormen en rupsen, terwijl vet in herfst en winter goed is omdat het meer energie geeft.

Elders in Europa zijn de regels strenger:

Voor tuinen in Nederland en Vlaanderen is de praktische regel: hang vetbollen vooral in herfst en winter, en haal ze binnen zodra het warm wordt of de zon erop staat. Meer hierover lees je in vogels voeren in de zomer.

Hoe herken je een bedorven vetbol?

Vogelbescherming Nederland noemt drie signalen: het vet ruikt vies, er komt een zwarte of witte waas over, of de zaden erin beginnen te kiemen. Vooral vetbollen en andere vetproducten bederven sneller bij zacht, nat weer.

Zie je een van die signalen, gooi de bol dan weg en maak de houder schoon. Beter nog is voorkomen: koop niet meer dan je in een paar weken gebruikt, bewaar vetbollen koel, droog en buiten bereik van muizen, en hang er steeds maar een paar op.

Hoe bewaar je vetbollen, zeker als het warmer wordt?

Bewaar reservebollen koel, droog, donker en afgesloten. De Franse LPO raadt aan vetbollen uit het licht en uit de vochtigheid te houden en in luchtdichte bakken te bewaren, zodat er geen insecten bij komen. De RSPB adviseert schone, knaagdierbestendige voorraadbakken.

Warmte is de grootste vijand. Het Cornell Lab legt uit dat rauw rundervet snel ranzig wordt zodra het boven het vriespunt komt. Uitgesmolten vet blijft beter goed, maar kan bij warm weer zacht worden. Zacht vet kan zich op de buikveren van een vogel smeren, en volgens Cornell is dat gevaarlijk voor vogels die op eieren zitten. De LPO in de Hérault waarschuwt dat vetbollen bij zacht, vochtig weer een broedplaats voor bacteriën worden en dat het vet dan heel snel achteruitgaat.

Stop je in de zomer met vet, laat dan geen half gebruikte emmer in een warme schuur staan. Gebruik hem op voordat het warm wordt, of bewaar hem koel en controleer in het najaar elke bol op de bederfsignalen hierboven. Meer tips staan in vogelvoer bewaren.

Welke vogels eten vetbollen?

Mezen zijn de vaste gasten, maar ook andere soorten eten vet. Deze tabel combineert wat de RSPB, het LBV en NABU erover schrijven.

Roodborst, heggenmus en merel zijn volgens NABU en LBV zachtvoedereters die het liefst op de grond eten. Vogelbescherming raadt aan afgekoeld vet in stukjes te snijden en op een voederplank te leggen, zodat ook vogels die normaal niet op een vetbol zitten ervan kunnen eten. Ruim resten voor de avond op.

Waar let je op bij het kopen?

Let op het vet, de vulmiddelen en de verpakking. Door een netje zie je weinig, dus het etiket is je beste gids.

• Zonder net. Kies vetbollen die los in een emmer of doos worden verkocht.
• Zonder palmolie. In haar recept voor zelfgemaakte vetbollen schrijft Vogelbescherming ongebruikt, ongezouten frituurvet zonder palmolie voor, of kokosvet. De Franse LPO noemt vetbollen zonder palmolie uitdrukkelijk als geschikt voer.
• Zonder zout. Vogelbescherming zegt: geen producten met zout, zoals brood.
• Weinig vulmiddel. Het LBV waarschuwt dat veel aanbieders voer aanlengen met vulmiddelen die vogels niet eten en die onder de voerplaats blijven liggen. In België meldde Natagora aan de RTBF vetbollen met resten van frituurolie en soms zelfs zand. Een korte ingrediëntenlijst is een goed teken.

Geef ook geen boter of margarine: die werken laxerend, aldus Vogelbescherming.

Wat zit er eigenlijk in een vetbol?

Volgens de Europese etiketteringsregels voor diervoeder moeten de ingrediënten van mengvoer, zoals vetbollen, in afnemende volgorde van gewicht worden vermeld. Percentages zijn niet verplicht, behalve als de verpakking een ingrediënt in woord of beeld benadrukt, zoals “met meelwormen”: dan moet het percentage erbij.

Er is een addertje. Voor voer voor dieren die niet voor voedselproductie worden gehouden, mag de fabrikant volgens dezelfde verordening een categorienaam gebruiken in plaats van het precieze ingrediënt. Staat er alleen “oliën en vetten”, dan weet je niet of er palmvet in zit. Zoek daarom naar een uitdrukkelijke vermelding “zonder palmolie”.

Een echt voorbeeld laat zien waarom de volgorde telt. De vetbollen met insecten uit de webwinkel van de LPO wegen 85 gram per stuk en vermelden eerst tarwemeel, dan rundvet, zwarte zonnebloempitten, maïsmeel, pindameel en calciumcarbonaat, met 2% gedroogde meelwormen en 2% gammarus. Omdat het meel vooraan staat, kan het rundvet nooit meer dan de helft van de bol uitmaken.

Waarom geen palmvet? De LPO raadt plantaardig vet aan, het liefst op basis van koolzaadolie, of rundvet, en nooit palmolie. Vogelbescherming schrijft in haar eigen recept frituurvet zonder palmolie of kokosvet voor. Het bredere bezwaar is ontbossing: palmolie is een van de grondstoffen die onder de Europese ontbossingsverordening vallen, naast rundvee, cacao, koffie, rubber, soja en hout. Ook raadt de LPO voer van biologische landbouw aan, omdat gangbare teelt volgens de LPO de biodiversiteit schaadt.

Is vet slecht voor mezen? Wat onderzoek zegt

Niet op een manier die je ervan moet weerhouden om in de koude maanden vet te voeren, maar het beeld is niet eenduidig. De Britse BTO zette de studies op een rij en concludeert dat het moeilijk te verdedigen is dat mensen moeten stoppen met vetvoer in hun tuin. Al het onderzoek tot nu toe is in bossen gedaan, niet in tuinen.

Wat de bosstudies volgens de BTO vonden:

• Pimpelmezen en koolmezen die pindacake kregen (voor 50% rundvet) brachten minder jongen groot dan vogels die niet werden bijgevoerd.
• Pimpelmezen die plantaardig vet kregen, met of zonder extra vitamine E, hadden eveneens een lager broedsucces.
• In een studie van Plummer en collega’s (2013) kregen pimpelmezen in de winter vetbollen. Hun jongen waren het voorjaar daarna kleiner, lichter en vlogen minder vaak succesvol uit. De onderzoekers wisten niet precies waarom.
• Grote bonte spechten die rundvet kregen, deden het juist beter.

Ook het Beierse LBV schrijft dat vetvoer in bosgebieden het broedsucces van mezen negatief beïnvloedt, en een positief effect heeft op spechten. Wat nog niemand heeft gemeten, is of vet mezen helpt de herfst en winter te overleven, wat het effect op het broeden zou kunnen compenseren. De praktische les: voer vet in de koude maanden, houd het vers en bied gevarieerd voer aan in plaats van alleen vet. Lees ook raken vogels afhankelijk van bijvoeren?

En nu?

Zonder netje zijn vetbollen een van de makkelijkste manieren om tuinvogels door koude dagen te helpen. Hang ze in een metalen houder uit de zon, houd de voerplaats schoon, gooi elke bol weg die vies ruikt en let op de temperatuur.

Lees verder in vogels voeren in de winter, maak ze zelf met de uitleg hierboven of vergelijk kant-en-klare producten in beste vetblokken voor vogels.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland: Wat is goed voer?
• Vogelbescherming Nederland: Hygiënisch vogels bijvoeren, 6 tips
• Vogelbescherming Nederland: Zelf een vetbol maken in 6 stappen
• RSPB: How and what to feed your garden birds
• NABU: Vögel richtig füttern
• LBV: Welcher Vogel mag welches Futter?
• BTO: Keeping warm on winter nights (Engels)
• BTO: Are fatty foods bad for birds? (Engels)
• BTO: Winter food provisioning reduces future breeding performance in a wild bird, Plummer e.a. 2013 (Engels)
• LBV: Vögel füttern, die häufigsten Fragen und Antworten (Duits)
• FAO: Food energy, methods of analysis and conversion factors (Engels)
• Verordening (EG) nr. 767/2009 over het in de handel brengen van diervoeders, artikel 17 (legislation.gov.uk, Engels)
• Europese Commissie, Access2Markets: Europese ontbossingsverordening (Engels)
• LPO-webwinkel: vetbollen met insecten, productblad (Frans)
• LPO: Nourrir les oiseaux de son jardin en hiver (Frans)
• LPO Hérault: Des boules de graisse dans votre Refuge LPO (Frans)
• Cornell Lab, All About Birds: About suet, mealworms, and other bird foods (Engels)
• Cornell Lab, All About Birds: How to clean your bird feeder (Engels)
• NABU Niedersachsen: Futterknödel für Wintervögel (Duits)