Roodborst in je tuin lokken: voer, nestkast en planten

Een roodborst in de tuin lokken doe je met voer dat bij zijn dunne snavel past, laag bij de grond aangeboden: meelwormen, zachtvoer met insecten, gepelde zonnebloempitten en vetkruimels op een voertafel of schaaltje. Minstens zo belangrijk is dekking. Roodborsten willen dichte struiken, klimop of een haag vlakbij, een stukje kale of omgewoelde grond om te foerageren en een rustige, verscholen plek om te broeden. Met een halfopen nestkast op 1 tot 2 meter hoogte in de klimop geef je ze bovendien een broedplek.

Het mooie is dat de roodborst al komt als je gewoon in de tuin werkt. Wie spit of bladeren harkt, heeft vaak binnen enkele minuten een roodborst op een meter afstand. Deze gids laat zien hoe je die nieuwsgierigheid omzet in een vaste bewoner: herkenning, voer, voerplek, water, inheemse planten, de juiste nestkast, een maandkalender en de fouten die roodborsten wegjagen.

De roodborst in het kort

Maten en broedgegevens zijn gangbare waarden uit Nederlandse en Europese vogelgidsen en de soortinformatie van Vogelbescherming Nederland.

Hoe herken je een roodborst?

Een roodborst is een kleine, ronde zangvogel met een rechte houding, relatief lange poten en grote donkere ogen. Het oranjerode gezicht en de oranjerode borst zijn aan de rand omzoomd met blauwgrijs. De bovenkant is olijfbruin, de buik vuilwit. De snavel is dun en donker, precies het gereedschap van een insecteneter.

Mannetje, vrouwtje en jong

Mannetje en vrouwtje zijn in het veld niet uit elkaar te houden. Ze hebben hetzelfde verenkleed, en beide geslachten zingen en verdedigen in de winter een territorium. Alleen in het broedseizoen helpt gedrag: het vrouwtje bouwt het nest en broedt, het mannetje brengt haar voer.

Een jonge roodborst ziet er heel anders uit. Net uitgevlogen jongen zijn bruin met lichte, druppelvormige vlekjes en donkere schubjes, zonder rood. Mensen denken dan soms aan een jonge lijster of een onbekende soort. In de loop van de nazomer ruien jongen hun lichaamsveren en krijgen ze de oranjerode borst.

Zang en roep

• Zang: een heldere, parelende reeks hoge en lage fluittonen, afgewisseld met korte pauzes. In het voorjaar klinkt de zang krachtiger, in herfst en winter ijler en weemoediger.
• Roep: een scherp “tik” of “tik-ik”, vaak herhaald als de vogel onrustig is of een kat ziet.
• Hoge alarmroep: een dun “tsiieh” bij gevaar uit de lucht, zoals een sperwer.

Roodborsten zingen bijna het hele jaar, ook midden in de winter. In steden hoor je ze regelmatig ‘s nachts, vaak in de buurt van lantaarnpalen. Wil je de roodborst leren onderscheiden van andere tuinvogels, dan helpt onze gids over vogels herkennen aan hun zang.

Soorten die op de roodborst lijken

• Gekraagde roodstaart: het mannetje heeft een oranje borst, maar ook een zwarte keel, een witte voorhoofdsband en een roestrode staart die steeds trilt. Het is een zomergast en komt minder vaak in tuinen.
• Roodborsttapuit: heeft een oranje borst, maar het mannetje heeft een zwarte kop en een witte halsvlek. Hij zit op paaltjes en struiktoppen in open terrein, zelden in tuinen.
• Heggenmus: bruin en grijs, zonder oranje, maar met een vergelijkbare schuwe manier van bewegen onder struiken. Soms verward met een jonge roodborst.
• Jonge merel of zanglijster: gevlekt en bruin, maar duidelijk groter en langer dan een jonge roodborst.

Waar leeft de roodborst in Nederland en België?

De roodborst broedt in bijna elk landschap met struiken en bomen: loofbos, gemengd bos, parken, begraafplaatsen, volkstuinen en gewone woonwijken. Wat hij nodig heeft is een combinatie van schaduwrijke dekking en open plekjes grond waar hij vanaf een laag zitpunt op prooi kan loeren.

Het jaar door zie je roodborsten, maar niet steeds dezelfde. Een deel van de Nederlandse en Belgische broedvogels trekt in het najaar naar Frankrijk en het Iberisch schiereiland. Tegelijk komen er roodborsten uit Scandinavië, het Oostzeegebied en Rusland langs, waarvan een deel hier de winter doorbrengt. In september en oktober kan het daardoor ineens druk zijn in je tuin, met schermutselingen tussen vogels die allemaal een eigen winterplek zoeken.

Wat eet een roodborst?

Van nature eet de roodborst vooral ongewervelde dieren: kevers en hun larven, rupsen, spinnen, mieren, kleine slakken en regenwormen. Hij jaagt door vanaf een laag zitpunt naar de grond te kijken, erop te springen en de prooi te pakken, of door tussen afgevallen blad te scharrelen. Daarom volgt hij zo graag tuiniers: omgespitte grond legt in één keer een buffet bloot.

In herfst en winter, als insecten schaars worden, eet hij ook bessen en zachte vruchten, zoals vlierbessen, meidoornbessen, klimopbessen en lijsterbessen, en kleine zaden en voerresten.

Het beste voer voor roodborsten

Meelwormen zijn veruit de sterkste lokker. Levende meelwormen zijn het meest natuurlijk, maar gedroogde meelwormen zijn makkelijker in gebruik. Laat gedroogde exemplaren een paar minuten weken, zodat ze zacht worden en de vogel er ook vocht uit haalt. Onze gids over gedroogde meelwormen legt uit waar je op let.

Wil je gedroogde meelwormen in huis halen, kies dan een zak zonder toevoegingen en bewaar die droog en afgesloten. Bekijk de prijs op Amazon Het aanbod en de verpakkingen verschillen per land.

Wat je beter niet geeft

Brood, gekruide etensresten, gezouten pinda’s en melk horen niet op de voerplek. Brood vult wel, maar levert weinig van het vet en eiwit dat een kleine vogel nodig heeft, en nat brood beschimmelt snel. Onze gids wat mag je vogels niet voeren zet de risico’s op een rij.

De juiste voerplek voor een roodborst

Roodborsten zijn grondvogels. Ze eten weinig uit silo’s of vetbollennetjes, omdat hun poten en snavel niet op hangend eten zijn ingesteld. Een paar keuzes maken het verschil:

1. Voer laag aanbieden. Een lage voertafel, een schaaltje op een tegel of een halfopen voerhuisje werkt het best. Onze gids over voertafels laat zien welke types handig schoon te houden zijn.
2. Dekking op een paar meter. Zet de voerplek zo dat de roodborst binnen enkele meters een struik of haag kan induiken, maar laat genoeg open ruimte zodat een sluipende kat niet ongezien kan naderen. Meer hierover in onze gids waar hang je een voederhuisje.
3. Kleine porties, vaak. Een roodborst eet liever een handvol verse meelwormen dan een schaal vol vochtig voer dat de hele dag ligt.
4. Op vaste tijden voeren. Roodborsten leren snel. Wie elke ochtend op hetzelfde moment voer neerlegt, ziet de vogel vaak al klaarzitten.
5. Rust rond de voerplek. Niet te dicht bij een drukke deur of een plek waar kinderen spelen, tenzij de vogel al erg gewend is.

Roodborsten zijn opvallend tam en sommige gaan uiteindelijk uit de hand eten. Dat kan alleen met veel geduld: elke dag hetzelfde moment, stil zitten, meelwormen op je vlakke hand en de vogel zelf laten kiezen.

Waarom er maar één roodborst bij je voerplek zit

Roodborsten zijn fel territoriaal, ook buiten het broedseizoen. Een roodborst die jouw tuin als zijn terrein beschouwt, jaagt andere roodborsten weg met zang, dreighoudingen waarbij de rode borst naar voren wordt gestoken, en soms echte gevechten. Meestal zie je dus één vaste roodborst, of in het broedseizoen een paar. Heb je een grote tuin, dan kan een tweede voerplek uit het zicht van de eerste helpen om een buurman een kans te geven.

Water voor roodborsten

Roodborsten drinken dagelijks en baden graag, ook in de winter. Een ondiepe schaal van hooguit een paar centimeter diep, met een ruwe bodem en een geleidelijk oplopende rand, is ideaal. Zet hem niet midden in een open gazon maar ook niet pal naast een struik waar een kat in kan wachten: een meter of twee van dekking werkt goed. Ververs het water om de paar dagen en maak de schaal regelmatig schoon.

Bij vorst kun je ‘s ochtends lauw water geven. Meer tips vind je in onze gids over de plek van een vogelbad.

Planten die roodborsten helpen

Een tuin met gelaagde, inheemse beplanting geeft roodborsten dekking, nestplekken, insecten en bessen. Deze inheemse planten doen het goed in Nederland en Vlaanderen:

Minstens zo belangrijk als planten is wat je laat liggen. Een laag afgevallen blad onder struiken zit vol pissebedden, kevers en larven waar de roodborst van leeft. Hark je alles kaal, dan verdwijnt die voedselbron. Onze gids laat het blad liggen legt uit waarom een rommelige hoek zoveel oplevert. Ook een takkenril of takkenhoop is een uitstekende schuil- en foerageerplek.

Kies voor bessen die elkaar opvolgen van nazomer tot late winter. Onze gids over besdragende struiken voor de winter helpt je daarbij.

Een nestkast voor de roodborst

De roodborst is een halfholenbroeder. Hij bouwt zijn nest in een nis of beschutte holte: tussen klimop tegen een muur, in een gat in een wal of boomstronk, in een schuurtje, in een oude gieter of een jaszak die aan een haak hangt. Een gewone mezenkast met een rond vlieggat van 28 of 32 mm gebruikt hij vrijwel nooit.

Welke nestkast en waar

• Type: een halfopen nestkast, met een brede opening in de bovenste helft van de voorkant. Zo’n kast wordt ook gebruikt door andere halfholenbroeders, zoals grauwe vliegenvanger en witte kwikstaart.
• Hoogte: laag, ongeveer 1 tot 2 meter.
• Plaats: goed verscholen in klimop, een dichte haag of een klimplant tegen een schutting of muur. Niet vrij zichtbaar aan een kale paal, want eksters, gaaien en katten plunderen open nesten.
• Richting: uit de volle middagzon en met de opening weg van de heersende wind en regen, in Nederland meestal niet op het zuidwesten.
• Wanneer: hang de kast in de herfst of vroeg in de winter op, zodat hij al in het landschap past voordat het broedseizoen in maart begint. Zie ook onze gids over wanneer je een nestkast ophangt.

Een nestkast met de juiste opening per soort maakt het verschil tussen een bezette en een lege kast. Voor de roodborst betekent dat dus geen rond gat, maar een halfopen front.

Bekijk de prijs op Amazon Let bij het kiezen op onbehandeld hout of houtbeton en een dak dat iets uitsteekt. Het aanbod verschilt per land.

Het broedseizoen van de roodborst

Het vrouwtje bouwt een komvormig nest van mos, dood blad en grassen, bekleed met haartjes en fijne worteltjes. Meestal legt ze 4 tot 6 eieren, die ze ongeveer twee weken bebroedt. De jongen verlaten het nest na ongeveer twee weken, vaak nog voordat ze goed kunnen vliegen. Ze zitten dan een paar dagen verstopt in lage begroeiing en worden gevoerd door de ouders. Vaak neemt het mannetje het voeren over terwijl het vrouwtje aan een tweede legsel begint.

Vind je in mei of juni een jonge roodborst op de grond, dan is dat meestal een gezonde uitvlieger. Laat hem zitten en houd katten binnen. Onze gids een jong vogeltje gevonden legt uit wanneer hulp wel nodig is.

Maandkalender: de roodborst door het jaar

De precieze timing hangt af van het weer. Na een zachte winter kan de nestbouw al eind februari beginnen, na een koude pas in april.

Problemen en hoe je ze oplost

Katten

Katten zijn een van de grootste risico’s voor roodborsten in tuinen, juist omdat roodborsten zo veel op de grond zitten. Voer niet op een plek waar een kat onder struiken kan wegduiken op een meter van de voerplek, zet stekelige beplanting rond de nestplek en houd je eigen kat binnen in de weken dat jonge vogels uitvliegen, vooral ‘s ochtends vroeg. Onze gids katten en vogels gaat hier dieper op in.

Eksters, gaaien en sperwers

Eksters en Vlaamse gaaien roven eieren en jongen uit open nesten. Een goed verscholen nest in dichte klimop of een doornhaag is de beste bescherming. Sperwers jagen op kleine zangvogels bij voerplekken. Dat is natuurlijk gedrag en het zegt meestal iets goeds over je tuin: er is prooi. Genoeg dekking vlak bij de voerplek geeft roodborsten een kans om te ontsnappen.

Roodborst vecht met zijn spiegelbeeld

Soms valt een roodborst dagen achter elkaar een raam, autospiegel of glimmende tuinbol aan. Hij ziet zijn spiegelbeeld als indringer in zijn territorium. Dek de reflectie aan de buitenkant tijdelijk af, bijvoorbeeld met een doek of raamfolie, tot het gedrag verdwijnt. Tips tegen botsingen met glas staan in onze gids over vogels tegen ramen.

Hygiëne

Roodborsten eten veel van de grond en van voertafels, waar resten en uitwerpselen zich ophopen. Maak voertafels en schaaltjes regelmatig schoon met heet water, verplaats schaaltjes op de grond zo nu en dan en ruim beschimmeld voer direct op. Onze gids voederhuisjes schoonmaken geeft een eenvoudig schema.

Veelgemaakte fouten

1. Alleen hangend voer. Silo’s en vetbollennetjes zijn voor mezen en vinken. Een roodborst heeft een voertafel of schaaltje nodig.
2. Een kaal aangeharkte tuin. Zonder blad, dood hout en ruige hoeken is er weinig natuurlijk voedsel.
3. Een nestkast met rond gat. Die blijft voor roodborsten leeg. Kies een halfopen kast.
4. De nestkast te open ophangen. Een halfopen kast op een kale paal of boom is een makkelijk doelwit voor eksters en katten.
5. Hagen snoeien in het broedseizoen. Van half maart tot half augustus zitten er nesten in hagen en klimop. Snoei in de winter.
6. Te veel voer tegelijk. Grote hopen voer beschimmelen en trekken ratten en duiven aan. Geef liever kleine porties.
7. Gezouten of bewerkte etensresten. Kaas met kruiden, zout vlees of brood horen niet op de voerplek.

De roodborst en de wet

In Nederland en België zijn alle in het wild levende vogels beschermd. Dat vloeit voort uit de Europese Vogelrichtlijn en is uitgewerkt in de nationale natuurwetgeving. Het is verboden om nesten in gebruik te verstoren of te vernielen en om eieren of jongen weg te nemen. Plan snoeiwerk aan hagen, klimop en struiken daarom buiten het broedseizoen en controleer altijd eerst of er een nest zit.

Kort samengevat

Wil je een roodborst in je tuin, geef dan meelwormen en zachtvoer laag bij de grond, zorg voor dichte, inheemse beplanting met klimop en een doornhaag, laat blad en ruige hoekjes liggen en hang een halfopen nestkast goed verscholen op. Houd water en voerplekken schoon en geef de roodborst rust in het broedseizoen. Dan heb je grote kans dat de roodborst die je in de winter ziet, in het voorjaar ook in jouw tuin broedt.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland: roodborst in de vogelgids
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Natuurpunt
• RSPB: robin
• Wikipedia: Roodborst