Waarom krijgen vogels geen schok op elektriciteitskabels?

Waarom krijgen vogels geen schok op een elektriciteitskabel? Omdat een vogel op één draad beide poten op dezelfde spanning heeft. Zonder spanningsverschil over zijn lichaam loopt er geen stroom door hem heen. De elektriciteit blijft door de metalen draad lopen, die veel beter geleidt dan de vogel. Vogels worden wel geëlektrocuteerd als hun lichaam tegelijk twee draden raakt, of een draad en een geaard deel van de mast. Dat treft vooral grote vogels zoals arenden, buizerds, uilen en ooievaars: een zeearend spant ongeveer 2 tot 2,4 meter.

Hieronder lees je de natuurkunde in gewone taal, waarom formaat ertoe doet en wat netbeheerders doen om vogels te beschermen. Omdat in Nederland en België het meeste laag- en middenspanningsnet onder de grond ligt, zie je vogels hier vooral op hoogspanningslijnen, op de bovenleiding van het spoor en op de draden die op het platteland nog bovengronds lopen. Het principe is overal hetzelfde.

Snelle feiten: vogels en elektriciteitsdraden

• Eén draad is veilig. Een kleine vogel op één draad maakt geen deel uit van een stroomkring.
• Twee contactpunten zijn dodelijk. Wie twee draden onder spanning raakt, of een draad en een geaard deel, laat stroom door zijn lichaam lopen.
• Spanwijdte doet ertoe. Grote vogels zoals arenden en ooievaars kunnen afstanden overbruggen die kleine zangvogels niet halen.
• Masten en palen zijn de gevaarlijke plekken. De meeste elektrocuties gebeuren bij palen en masten, waar draden, beslag en aarding dicht bij elkaar zitten.
• Aanvaringen zijn een apart probleem. Vogels sterven ook doordat ze tegen draden vliegen, en dat is een ander risico dan elektrocutie.
• Er zijn oplossingen. Afstand, afdekkappen en zitbeveiliging kunnen palen en masten veel veiliger maken voor vogels.

Hoe loopt elektriciteit eigenlijk?

Elektrische stroom loopt als er een verschil in elektrische potentiaal, oftewel spanning, is tussen twee punten, en er een geleidend pad tussen die punten ligt. Zie spanning als de druk in een waterleiding. Water stroomt van hoge naar lage druk. Staan beide uiteinden van een tuinslang op dezelfde druk, dan stroomt er niets.

Een elektriciteitsdraad voert wisselstroom op een hoge spanning ten opzichte van de grond. De draad zelf staat onder spanning, maar elk punt op een kort stukje draad heeft vrijwel dezelfde spanning.

Wat gebeurt er als een vogel op één draad landt?

Als een vogel op één draad zit, raken beide poten dezelfde draad, maar een paar centimeter uit elkaar. De spanning bij de linkerpoot en de rechterpoot is in wezen gelijk. Zonder noemenswaardig spanningsverschil over de vogel is er geen echte duw die stroom door zijn lichaam kan sturen.

Zelfs als er een klein verschil zou zijn, volgt stroom de weg van de minste weerstand. De koperen of aluminium geleider heeft een veel lagere weerstand dan een vogellichaam, dus de stroom blijft door de draad gaan. Elektrisch gezien is de vogel een zijpad waar de stroom weinig reden heeft om te nemen.

Daarom kun je tientallen spreeuwen, zwaluwen of duiven op een rij op een draad zien zitten zonder dat er iets gebeurt, en daarom kan een eekhoorn over één enkele draad rennen.

Is er dan helemaal geen lading?

Als een vogel voor het eerst op een hoogspanningsdraad landt, kan zijn lichaam kort de spanning van de draad aannemen. Sommige technici beschrijven daarbij een heel klein, kortstondig stroompje. Voor een kleine vogel is dat effect minimaal, en vogels laten niet zien dat ze er last van hebben. Er is geen sterk bewijs dat vogels er iets noemenswaardigs van voelen, dus wees voorzichtig met stellige beweringen in beide richtingen.

Wanneer worden vogels geëlektrocuteerd?

Een vogel wordt geëlektrocuteerd als zijn lichaam een stroomkring sluit tussen twee punten met een verschillende spanning. Bij elektriciteitsleidingen gebeurt dat op twee manieren.

Fase tegen fase: twee draden raken

Veel leidingen voeren meer dan één geleider onder spanning, vaak fasen genoemd, en elke fase heeft op elk moment een andere spanning. Een vogel die twee fasen tegelijk raakt, bijvoorbeeld met een vleugelpunt op de ene en een poot op de andere, wordt een brug. Er loopt stroom door zijn lichaam en dat is meestal dodelijk.

Fase tegen aarde: een draad en een geaard deel raken

Palen en masten hebben vaak metalen beslag, aardedraden, transformatoren en andere apparatuur die met de aarde verbonden is. Als een vogel op een geaarde dwarsarm of beugel zit en met een vleugel, kop of staart een draad onder spanning raakt, loopt er stroom door de vogel naar de aarde.

Natte veren maken het erger, omdat water de geleiding verbetert. Sommige elektrocuties gebeuren wanneer een grote vogel in de regen landt of opstijgt en zijn vleugels spreidt.

Welke vogels lopen het meeste risico op elektrocutie?

Formaat is de belangrijkste factor. Kleine zangvogels overbruggen zelden de afstand tussen geleiders, of tussen een geleider en een geaard deel. Grote vogels wel.

Een zeearend, die sinds 2006 weer in Nederland broedt, heeft een spanwijdte van ongeveer 2 tot 2,4 meter. De Amerikaanse zeearend en de steenarend zitten in dezelfde orde van grootte. Dat is ruim genoeg om bij veel oudere paalontwerpen tussen geleiders of beslag te reiken.

Waarom gebruiken roofvogels elektriciteitspalen?

In open grasland, woestijn en akkerland kunnen bomen schaars zijn. Palen en masten bieden hoge zitplekken met een wijd uitzicht om prooien te zoeken, en ook nestplaatsen. Daardoor trekken ze precies de vogels aan die het kwetsbaarst zijn voor elektrocutie. Dat is een van de redenen waarom elektrocutie een goed gedocumenteerde doodsoorzaak is voor arenden en buizerds in het westen van de Verenigde Staten, en voor soorten zoals de Spaanse keizerarend en de havikarend in delen van Zuid-Europa.

Hoeveel vogels sterven er door elektriciteitslijnen?

Schattingen zijn onzeker, maar de aantallen zijn groot. Een studie uit 2014 van Scott Loss, Tom Will en Peter Marra in PLOS ONE schatte dat in de Verenigde Staten jaarlijks tussen ongeveer 12 en 64 miljoen vogels sterven door aanvaringen met elektriciteitslijnen, en tussen ongeveer 0,9 en 11,6 miljoen door elektrocutie. De brede marges laten zien hoe moeilijk het is om vogelsterfte langs zo’n enorm netwerk te tellen. Voor Nederland en België zijn zulke landelijke totalen niet op dezelfde manier berekend.

Ter vergelijking: aanvaringen met glas en predatie door buitenkatten doden volgens schattingen elk jaar veel meer vogels. Maar voor bepaalde soorten, vooral arenden en andere grote roofvogels, kan elektrocutie een belangrijke doodsoorzaak zijn.

Aanvaring of elektrocutie

Dit zijn verschillende problemen:

• Elektrocutie gebeurt vooral bij palen en masten, treft vooral grote vogels en ontstaat als een vogel geleiders of een geleider en aarde overbrugt.
• Aanvaringen gebeuren langs de overspanningen tussen de masten, als vogels tegen draden vliegen die ze niet op tijd zien. Zware, minder wendbare vogels zoals kraanvogels, zwanen, trappen en sommige watervogels lopen vaak meer risico. In Nederland, met zijn grote aantallen overwinterende ganzen en zwanen, is dit het grootste probleem van hoogspanningslijnen. Netbeheerders hangen daarom op sommige trajecten markeringen of vogelafleiders aan de draden om ze beter zichtbaar te maken.

Hoe maken netbeheerders leidingen veiliger voor vogels?

Het risico op elektrocutie hangt sterk af van het ontwerp van palen en masten, en het kan flink omlaag. In de Verenigde Staten publiceert het Avian Power Line Interaction Committee (APLIC), een samenwerking van energiebedrijven, natuurbeheerinstanties en natuurorganisaties, richtlijnen voor vogelveilig ontwerp. Vergelijkbare initiatieven bestaan in Europa, Zuid-Afrika en elders.

Veelgebruikte maatregelen zijn:

1. Voldoende afstand. Palen zo ontwerpen dat geleiders onderling, en geleiders en geaarde delen, zo ver uit elkaar zitten dat een grote vogel ze niet tegelijk kan raken. De APLIC-richtlijnen gaan uit van afstanden die zijn afgestemd op de spanwijdte van grote vogels zoals arenden.
2. Isolerende kappen. Kunststof of rubberen kappen op geleiders, verbindingsdraden, transformatordoorvoeren en andere blootliggende delen.
3. Zitplekbeheer. Voorzieningen die zitten op gevaarlijke dwarsarmen ontmoedigen, en veilige alternatieve zitplekken hoger boven de delen onder spanning.
4. Nestplatforms. Platforms die visarenden, ooievaars en andere vogels een veilige nestplek bieden, uit de buurt van apparatuur onder spanning.
5. Draadmarkeringen. Spiralen of flappen die vogels helpen draden te zien en aanvaringen te vermijden.

In Europa zijn alle in het wild levende vogels beschermd onder de Vogelrichtlijn, en in Nederland en België komen daar de nationale en regionale natuurregels bij. Dat geeft netbeheerders een extra reden om probleemmasten aan te passen en vogelvriendelijk te bouwen.

Waarom bouwen vogels nesten op elektriciteitspalen en masten?

Palen en hoogspanningsmasten zijn hoog en stabiel, en in open land vaak de enige hoge constructies. Dat maakt ze aantrekkelijk als nestplek. In Europa nestelen ooievaars al eeuwen op gebouwen en palen, en in delen van Spanje en Portugal zie je veel ooievaarsnesten op elektriciteitsmasten. In Nederland broeden ooievaars vooral op speciale paalnesten, en slechtvalken, kraaien en raven gebruiken soms hoogspanningsmasten. In Noord-Amerika is de visarend het bekendste voorbeeld: hij bouwt graag grote takkennesten boven op palen bij meren, rivieren en kusten.

Nesten op apparatuur onder spanning geven twee problemen. Takken, nat nestmateriaal en uitwerpselen kunnen een pad voor stroom vormen, wat gevaarlijk is voor de vogels en een stroomstoring kan veroorzaken, en het nest kan in brand vliegen. Netbeheerders reageren vaak door een nestplatform op een aparte, veilige paal in de buurt te zetten, of een platform boven de delen onder spanning te plaatsen, en het nest daarna buiten het broedseizoen voorzichtig te verplaatsen waar de regels dat toestaan. Vooral visarenden en ooievaars nemen zulke platforms goed aan, en ze hebben op veel plaatsen bijgedragen aan het herstel van die soorten.

Wat moet je doen als je een gewonde vogel onder een elektriciteitslijn vindt?

Houd eerst afstand van de paal, mast en draden. Is er een kans dat een draad naar beneden hangt of beschadigd is, bel dan 112 of de netbeheerder en blijf uit de buurt.

Ligt de vogel vrij van de paal en is er geen elektrisch gevaar:

1. Raak grote roofvogels niet aan. Arenden, buizerds en uilen hebben krachtige klauwen en kunnen mensen ernstig verwonden.
2. Bel een vogelopvang of de dierenambulance. In Nederland kun je ook het landelijke nummer 144 bellen. Zij adviseren over veilig vangen en vervoeren.
3. Noteer de locatie van de paal of mast. Een mastnummer of een locatie op je telefoon helpt de netbeheerder hem te vinden en te beoordelen.
4. Meld dode roofvogels. Geef dode arenden, buizerds of uilen onder een mast door aan de netbeheerder en aan een natuurorganisatie, en neem geen delen van de vogel mee.

Onze algemene gids over wat te doen met een gewonde vogel behandelt kleinere vogels en de basis van veilig opvangen.

Hoe groot is het gevaar van elektriciteitslijnen vergeleken met andere risico’s?

Elektriciteitslijnen zijn een van de vele door mensen gemaakte gevaren voor vogels. Onderzoekers schatten dat aanvaringen met glas in de Verenigde Staten honderden miljoenen vogels per jaar doden, en buitenkatten nog meer. Ook in Europa zijn ramen en katten grote doodsoorzaken. Aanvaringen met en elektrocutie door elektriciteitslijnen zijn ernstig, maar worden doorgaans lager ingeschat. Voor sommige grote, langlevende soorten met weinig jongen, zoals arenden, kan het verlies van broedende volwassen vogels door elektrocutie lokaal wel veel uitmaken.

Wil je in je eigen tuin het meeste voor vogels doen, dan zijn het voorkomen van raamaanvaringen en het binnenhouden of beperken van katten meestal de grootste winst. Zie hoe je voorkomt dat vogels tegen ramen vliegen en het bredere verhaal in waarom vogelpopulaties achteruitgaan.

Waarom veroorzaken eekhoorns en steenmarters meer storingen dan vogels?

Eekhoorns zijn berucht om stroomstoringen, en in Nederland en België is ook de steenmarter een bekende boosdoener in transformatorhuisjes. Net als vogels zijn ze veilig op één draad. Het probleem ontstaat als ze in apparatuur klimmen, zoals transformatoren, en een deel onder spanning en een geaard deel overbruggen. Dat kan het dier doden en de beveiliging laten afslaan, waardoor een hele buurt zonder stroom zit. Vogels kunnen hetzelfde doen, vooral grote vogels en nestelende vogels die takken en nat materiaal in apparatuur slepen.

Fabels en feiten over vogels op elektriciteitsdraden

Waarom is het gevaarlijk voor mensen?

De natuurkunde die een zittende vogel veilig houdt, beschermt mensen niet. Iemand die een elektriciteitsdraad aanraakt, raakt vrijwel altijd ook iets anders aan, zoals de grond, een ladder, een boom of een voertuig, dat een pad naar een andere spanning vormt. Hoogspanning kan bovendien door de lucht overslaan zonder direct contact. Dat geldt ook voor de bovenleiding van het spoor.

Blijf altijd ruim uit de buurt van bovengrondse lijnen. Probeer nooit een vogel, vlieger of huisdier uit een draad, paal of mast te redden. Bel de netbeheerder of 112, en beschouw elke gevallen kabel als onder spanning.

Wat betekent dit voor vogelaars in de tuin?

De meeste tuinvogels lopen weinig risico door de draden in je buurt, omdat zangvogels te klein zijn om geleiders te overbruggen. Een paar praktische punten:

• Meld dode grote vogels onder palen en masten. Vind je een dode buizerd, uil of arend onder een paal of mast, neem dan contact op met de netbeheerder en een natuurorganisatie. Zo kan een mast die aangepast moet worden, worden opgespoord.
• Meld nesten op apparatuur. Netbeheerders kunnen nesten verplaatsen of veilige nestplatforms bouwen, vooral voor ooievaars.
• Geniet van het uitzicht. Draden zijn uitstekende plekken om torenvalken, buizerds, zwaluwen, spreeuwen en duiven te zien. Tips om ze beter in beeld te krijgen staan in onze gids over hoe je een vogel snel in je verrekijker vindt.
• Blijf gedrag bestuderen. Waarom vogels op draden op een rij gaan zitten, raakt aan andere vragen, zoals waarom vogels in groepen vliegen en hoe vogels slapend op een tak blijven zitten.

Zitten vogels graag op elektriciteitsdraden?

Veel vogels wel. Draden bieden goed zicht op rovers en voedsel, makkelijk opstijgen en ruimte om in groepen te zitten. Boerenzwaluwen en huiszwaluwen verzamelen zich eind augustus en in september op draden voordat ze wegtrekken, en duiven, spreeuwen en kauwen gaan er vaak op een rij zitten. Torenvalken, klauwieren en roodborsttapuiten gebruiken draden als uitkijkpost: ze duiken omlaag om een insect of klein dier te vangen en keren dan terug.

Je ziet misschien ook dat vogels op een draad vaak op vrij regelmatige afstanden van elkaar zitten. Elke vogel houdt een kleine persoonlijke ruimte aan, soms net genoeg om niet door een buurman gepikt te worden. Kijken naar die afstanden en hoe ze veranderen als vogels komen en gaan, is een eenvoudige gedragsstudie die je vanuit je tuin of balkon kunt doen. Meer over het lezen van vogelgedrag vind je in vogelgedrag: begrijpen wat vogels doen.

Veelgemaakte fouten en misverstanden

• Aannemen dat vogels “geïsoleerd” zijn. Dat zijn ze niet; ze zijn alleen veilig omdat ze geen stroomkring sluiten.
• Denken dat alleen grote hoogspanningsmasten gevaarlijk zijn. Veel elektrocuties gebeuren op kleinere palen van het distributienet, waar de draden dichter bij elkaar zitten.
• Naar een paal of mast lopen om een vastzittende of gewonde vogel te helpen. Laat dat over aan de netbeheerder en getrainde hulpverleners.
• Aannemen dat draden na een storm spanningsloos zijn. Gevallen of doorhangende draden kunnen nog steeds onder spanning staan.

Conclusie

Een vogel op één draad is veilig omdat beide poten op dezelfde spanning staan, zodat er geen stroom door hem heen loopt. Het risico ontstaat als het lichaam van een vogel twee punten met een verschillende spanning verbindt, twee draden of een draad en een geaard deel. Daarom lopen grote vogels zoals arenden, buizerds, uilen en ooievaars het meeste risico, vooral bij palen en masten. Een doordacht mastontwerp, afdekkappen en zitplekbeheer kunnen die sterfte sterk verminderen, en het melden van dode roofvogels onder masten helpt netbeheerders probleemplekken te vinden en aan te pakken.

Bronnen

• Loss, Will and Marra (2014), Refining estimates of bird collision and electrocution mortality at power lines in the United States, PLOS ONE
• Avian Power Line Interaction Committee (APLIC)
• Vogelbescherming Nederland
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Europese Commissie: de Vogelrichtlijn