Waarom leggen vogels eieren in andere nesten?

Waarom leggen vogels eieren in andere nesten? Omdat ze zo het dure werk van nestbouw, broeden en voeren overslaan en die energie in meer eieren kunnen steken. Biologen noemen dat broedparasitisme. Ongeveer 100 soorten, zo’n 1 procent van alle vogels ter wereld, zijn er volledig van afhankelijk en voeden nooit zelf jongen. In Nederland en België is de koekoek het bekende voorbeeld: elk voorjaar leggen koekoeksvrouwtjes hun eieren bij kleine karekieten, graspiepers, heggenmussen en witte kwikstaarten.

Voor de gastouders is dat een groot risico, want ze kunnen hun hele broedsel kwijtraken. Daardoor is een van de duidelijkste evolutionaire wapenwedlopen in de natuur ontstaan: parasieten ontwikkelen steeds betere trucs en gastheren steeds betere verdediging.

Kort antwoord: de belangrijkste broedparasieten

Wat is broedparasitisme?

Broedparasitisme betekent dat je anderen je nakomelingen laat grootbrengen. Er zijn twee hoofdvormen.

Obligate broedparasieten

Deze vogels voeden nooit zelf hun jongen. Een koekoeksvrouwtje zoekt de nesten van andere soorten op, legt daar eieren in en vertrekt. De gastouders broeden de eieren uit, voeren de jongen en zorgen in veel gevallen nog voor ze nadat ze het nest hebben verlaten. Een jonge koekoek die in september op eigen houtje naar Afrika vertrekt, heeft zijn biologische ouders nooit gekend.

Broedparasitisme binnen de eigen soort

Veel vogels die hun eigen jongen wel grootbrengen, leggen soms stiekem een ei in het nest van een buurvrouw van dezelfde soort. Dat komt veel voor bij watervogels. Bij brilduikers en Amerikaanse carolina-eenden worden zogeheten dumpnesten gevonden met veel meer eieren dan één vrouwtje kan leggen. Ook bij Nederlandse eenden, zoals de wilde eend en de kuifeend, liggen soms opvallend grote legsels die van meer dan één moeder komen. Het verschijnsel is verder beschreven bij spreeuwen, zwaluwen en tal van andere soorten. Van Amerikaanse klifzwaluwen is zelfs vastgelegd dat ze eieren in hun snavel naar andere nesten droegen, een gedrag dat onderzoekers Charles en Mary Brown beschreven in hun langlopende studies in Nebraska.

Deze gelegenheidsparasitering werkt waarschijnlijk als een soort verzekering. Een vrouwtje dat haar eigen nest kwijt is, of geen goede plek vindt, kan zo toch nog nakomelingen krijgen.

Waarom zou een vogel het grootbrengen van jongen opgeven?

Ouderschap is duur. Een paartje zangvogels vliegt in de piek van de nestperiode honderden keren per dag met voer heen en weer, en een koolmeespaar kan meestal maar één legsel tegelijk grootbrengen. Een broedparasiet ontloopt dat allemaal.

Meer eieren, minder werk

Zonder ouderzorg kan een parasietvrouwtje haar energie in het maken van eieren steken. Van vrouwtjes bruinkopkoevogels wordt geschat dat ze in één broedseizoen tientallen eieren leggen, veel meer dan een gewone zangvogel, die per legsel een handvol eieren legt. Ook koekoeksvrouwtjes leggen veel meer eieren dan één nestpoging zou toelaten, verspreid over verschillende nesten in hun leefgebied.

Het risico spreiden

Een zangvogel die al zijn eieren in één nest legt, kan alles verliezen aan één marter, gaai of kat. Een parasiet verspreidt zijn eieren over veel nesten, zodat één rover zelden de voortplanting van een heel seizoen tenietdoet.

Hoe is het ontstaan?

Broedparasitisme is bij vogels waarschijnlijk meerdere keren onafhankelijk ontstaan: minstens één keer bij de koekoeken, één keer bij de koevogels, één keer bij de honingspeurders, één keer bij de indigovinken en wida’s, en apart bij de koekoekswever en de zwartkopeend. Een veelbesproken idee is dat het begon met het af en toe dumpen van eieren binnen de eigen soort, wat zich later uitbreidde naar andere soorten wanneer de omstandigheden dat bevoordeelden. Onderzoekers zijn het nog niet eens over de precieze routes, en die kunnen per groep verschillen.

Voor de koevogels is er een populaire historische hypothese die het parasitisme koppelt aan het volgen van rondtrekkende bizonkuddes op de Noord-Amerikaanse prairies, waar bij één nest blijven lastig zou zijn geweest. Een aantrekkelijk verhaal, maar het blijft een hypothese en geen vastgesteld feit.

Hoe misleidt de koekoek zijn gastheren?

De koekoek is de best onderzochte broedparasiet, vooral dankzij tientallen jaren werk in Engeland door Nicholas Davies en collega’s van de Universiteit van Cambridge. Hij gebruikt in elke fase een eigen truc.

Eieren die op die van de gastheer lijken

Koekoeksvrouwtjes horen bij gastheergebonden lijnen, die soms gentes worden genoemd. Een koekoek die kleine karekieten parasiteert, legt eieren die op karekieteieren lijken, terwijl een vrouwtje dat zich op graspiepers richt piepereieren legt. In Nederland zijn de kleine karekiet in rietlanden, de graspieper in duinen en heide en de witte kwikstaart in het boerenland belangrijke gastheren. Vrouwtjes erven hun eitype vermoedelijk via de vrouwelijke lijn. Een beroemde uitzondering is de heggenmus: die accepteert koekoekseieren die helemaal niet op zijn eigen blauwe eieren lijken, wat erop wijst dat de heggenmus geen sterke eierafwijzing heeft ontwikkeld.

Snelheid en heimelijkheid

Een koekoeksvrouwtje houdt nesten in de gaten, wacht tot de eigenaren weg zijn en legt dan heel snel, vaak binnen enkele seconden. Meestal neemt ze daarbij één gastheerei mee. De grijze, gestreepte onderkant van de volwassen koekoek lijkt op die van een sperwer, en onderzoek wijst erop dat dit kleine vogels kan intimideren of het belagen kan verminderen.

Een voorsprong

Koekoekseieren hebben een relatief korte broedduur, en onderzoek suggereert dat vrouwtjes het ei ongeveer een dag langer in hun lichaam houden, zodat het embryo al aan zijn ontwikkeling begonnen is. Het koekoeksjong komt daardoor meestal als eerste uit.

Uitzetten

Binnen een à twee dagen na het uitkomen manoeuvreert het blinde, kale koekoeksjong elk gastheerei of -jong in een holte op zijn rug en duwt het over de nestrand. De gastouders voeden daarna één enkele koekoek, die veel groter kan worden dan de volwassen vogels die hem voeren. Een kleine karekiet die op de rand van het nest een enorme jonge koekoek staat te voeren, is een van de bekendste natuurbeelden uit de Nederlandse rietlanden.

Vocale misleiding

Eén koekoeksjong zou te weinig voer kunnen krijgen van gastouders die gewend zijn een heel nest te voeren. Onderzoek bij kleine karekieten liet zien dat de snelle bedelroep van het koekoeksjong klinkt als een heel nest karekietjongen, waardoor de gastouders meer voer aanvoeren.

Hoe doet de Noord-Amerikaanse koevogel het?

De bruinkopkoevogel uit Noord-Amerika kiest een andere aanpak: hij is een generalist. Het Cornell Lab of Ornithology meldt dat koevogels eieren hebben gelegd in de nesten van meer dan 200 vogelsoorten, en dat ruim 100 daarvan ook echt koevogeljongen hebben grootgebracht.

Koevogeljongen werken de gastheereieren meestal niet uit het nest. Ze winnen door concurrentie. Koevogeleieren komen snel uit, vaak al na ongeveer 10 tot 12 dagen, zodat het jong vaak eerder uit het ei komt dan zijn nestgenoten. Het groeit snel, bedelt luid en krijgt vaak meer voer dan de gastheerjongen, die kunnen verhongeren, vooral bij kleine gastheersoorten.

Sommige gastheren zijn een slechte keuze

Niet elke gastheer werkt goed. Sommige vinken voeren hun jongen vooral plantaardig voedsel, en onderzoek bij de Amerikaanse roodkopvink liet zien dat koevogeljongen in hun nesten zelden overleven. Soorten met grote jongen of met nesten in holtes zijn ook vaak slechte gastheren. De brede aanpak van de koevogel levert dus veel mislukte eieren op, en dat wordt gecompenseerd door het grote aantal dat hij legt. Hetzelfde principe zie je in Europa: de koekoek legt zelden bij holenbroeders zoals koolmezen, omdat een grote koekoek door een smalle invliegopening niet goed kan leggen en het jong er later niet uit zou kunnen.

De “maffia”-hypothese

Een opvallende studie uit 2007 van Jeffrey Hoover en Scott Robinson keek naar koevogels en citroenzangers in Illinois. Als onderzoekers de koevogeleieren uit de nesten van de zangers haalden, werden die nesten vaker vernield dan nesten waarin het koevogelei bleef liggen. De resultaten suggereerden dat koevogels wraak kunnen nemen op gastheren die hun eieren afwijzen, waardoor accepteren de veiligere keuze wordt. Dit “maffiagedrag” wordt door een aantal studies ondersteund en blijft een actief onderzoeksthema.

Hoe weet een jonge parasiet wie hij is?

Een koevogel die door zangers is grootgebracht, gaat later toch baltsen en paren met koevogels. Onderzoek suggereert dat jonge koevogels reageren op een kenmerkende koevogelroep, soms omschreven als een “wachtwoord”, die hen helpt hun eigen soort te herkennen. Ze verlaten hun gastgezin en sluiten zich aan bij groepen koevogels. Jonge koekoeken trekken zelfs helemaal alleen naar Afrika en vinden de weg zonder dat een volwassen koekoek ze die heeft laten zien.

Hoe slaan gastheren terug?

Gastheren die zwaar worden geparasiteerd, ontwikkelen verdediging, en parasieten ontwikkelen daar weer tegenmaatregelen op. Biologen noemen dat co-evolutie.

1. Belagen en bewaken. Veel gastheren vallen volwassen parasieten bij het nest aan. Kleine karekieten belagen koekoeken feller op plekken waar veel koekoeken zitten.
2. Eieren afwijzen. Sommige soorten prikken vreemde eieren kapot of gooien ze eruit. In Noord-Amerika zijn de katvogel en de roodborstlijster bekende “afwijzers” die koevogeleieren meestal verwijderen. In Europa wijzen onder andere grasmussen, kleine karekieten en vinken een deel van de afwijkende eieren af.
3. Het ei begraven. Amerikaanse gele zangers bouwen vaak een nieuwe nestbodem over een koevogelei heen, soms met hun eigen eieren eronder, en beginnen opnieuw. Er zijn nesten gevonden met meerdere lagen.
4. Het nest verlaten. Sommige gastheren laten een geparasiteerd nest in de steek en bouwen elders opnieuw.
5. Jongen afwijzen. Zeldzaam, maar gedocumenteerd bij sommige Australische gastheren van bronskoekoeken, die een koekoeksjong soms in de steek laten. Die koekoeksjongen lijken op hun beurt opvallend sterk op de jongen van de gastheer.

Waarom accepteren gastheren parasieteieren toch zo vaak?

Afwijzen brengt risico’s met zich mee. Een gastheer kan zijn eigen ei beschadigen of per ongeluk verwijderen, en parasieten die wraak nemen maken afwijzen nog duurder. Waar parasitisme zeldzaam is, kan het accepteren van een incidenteel vreemd ei minder kosten dan een verdediging die soms misgaat. Bij nieuwe gastheren heeft de evolutie de parasiet misschien gewoon nog niet ingehaald.

Welke andere broedparasieten zijn er in de wereld?

Koekoeken en koevogels krijgen de meeste aandacht, maar op elk bewoond continent hebben broedparasieten heel verschillende oplossingen gevonden.

Honingspeurders: jongen met een haak

De honingspeurders uit Afrika en Azië staan vooral bekend om het naar bijennesten leiden van mensen, maar het zijn ook broedparasieten. Ze leggen meestal in nesten van holenbroeders zoals baardvogels, bijeneters en spechten. Pas uitgekomen jongen van de grote honingspeurder hebben een scherp haakje aan de snavelpunt, waarmee ze de gastheerjongen in de donkere nestholte aanvallen en doden. Het haakje verdwijnt als het jong groeit. Onderzoek in Zambia door Claire Spottiswoode en collega’s heeft dit gedrag in gastheernesten gefilmd.

Indigovinken en wida’s: de gastheerjongen kopiëren

De indigovinken en wida’s van Afrika parasiteren kleine prachtvinken, zoals vuurvinkjes en astrilden. Jongen van prachtvinken hebben ingewikkelde, kleurrijke tekeningen in de bek en op het gehemelte, en de ouders reageren op die patronen. Jongen van indigovinken en wida’s bootsen de bektekening van hun specifieke gastheersoort nauwkeurig na. De mannetjes leren bovendien de zang van hun gastheersoort, wat vrouwtjes lijkt te helpen partners te kiezen die door dezelfde gastheer zijn grootgebracht.

Koevogels en koekoeken in Zuid-Amerika

In Brazilië, Argentinië en een groot deel van Zuid-Amerika is de glanskoevogel een wijdverbreide generalist, vergelijkbaar met de bruinkopkoevogel verder naar het noorden. Hij heeft zich door het Caribisch gebied verspreid en Florida bereikt. De schreeuwkoevogel is meer een specialist en is sterk afhankelijk van één gastheer. De gestreepte koekoek, een koekoek van de Nieuwe Wereld, is in grote delen van Midden- en Zuid-Amerika eveneens broedparasiet.

Parasieten die grote gastheren kiezen

Sommige koekoeken richten zich op grote, slimme gastheren. In Australië en omliggende eilanden legt de reuzenkoekoek, een grote koekoek, in de nesten van kraaien en currawongs. In Zuid-Azië parasiteert de koel vaak de huiskraai. De kuifkoekoek, die hieronder aan bod komt, gebruikt eksters en kraaien in Zuid-Europa, Turkije en Afrika.

De zwartkopeend: een parasiet die weinig vraagt

De zwartkopeend uit het zuiden van Zuid-Amerika is de enige obligate broedparasiet onder de watervogels. Hij legt in de nesten van meerkoeten, meeuwen en andere eenden. Zijn kuikens zijn zo zelfstandig dat ze het gastheernest binnen een à twee dagen verlaten en voor zichzelf zorgen. De gastheer betaalt dus weinig meer dan het uitbroeden.

Is broedparasitisme altijd slecht voor de gastheer?

Meestal wel, maar er is minstens één fascinerende uitzondering. De kuifkoekoek, die voorkomt in Zuid-Europa, Turkije, het Midden-Oosten en Afrika, parasiteert eksters en kraaien. Zijn jongen werken de gastheerjongen niet uit het nest. Onderzoek bij zwarte kraaien in Spanje, gepubliceerd in 2014, liet zien dat koekoeksjongen bij verstoring een stinkende afscheiding produceren die rovers kan afschrikken. In sommige jaren waren geparasiteerde kraaiennesten succesvoller dan nesten zonder koekoek. Of dat per saldo een voordeel is, hangt af van de lokale predatiedruk.

Fabels en feiten

Fabel: De koekoek is een schadelijke indringer. Feit: De koekoek is een inheemse trekvogel die al duizenden jaren in de Lage Landen broedt. Zijn aantallen zijn in Nederland sinds de jaren zeventig flink afgenomen, en hij staat op de Rode Lijst. Hetzelfde geldt in Noord-Amerika voor de bruinkopkoevogel: die is daar inheems en wettelijk beschermd.

Fabel: Alle koekoeken zijn parasieten. Feit: Veel koekoeken, waaronder de Noord-Amerikaanse geelsnavel- en zwartsnavelkoekoek en de renkoekoeken, voeden hun eigen jongen.

Fabel: Gastouders worden “beetgenomen” omdat ze dom zijn. Feit: Gastheren staan voor een echte afweging. Een bedelende snavel in je eigen nest voeren is voor een ouder bijna altijd de juiste keuze, en parasieten buiten die regel uit.

Fabel: Een geparasiteerd nest mislukt altijd. Feit: Bij de koekoek gaat het gastheerbroedsel inderdaad bijna altijd verloren, maar bij koevogels brengen veel gastheren zowel hun eigen jongen als een koevogel groot, vooral grotere soorten. Verliezen hangen af van de grootte van de gastheer, het aantal parasieteieren en het voedselaanbod.

Fabel: De koekoek is in Nederland een gewone tuinvogel. Feit: Je hoort hem vaker dan je hem ziet, vooral in rietlanden, duinen, heide en open bosranden. In een doorsnee stadstuin broedt hij zelden, al kan een heggenmus in een grote landelijke tuin gastheer zijn.

Wat betekent dit voor vogelaars in de tuin?

• Leer de roep en de tijden. De koekoek komt in Nederland en België meestal vanaf half april terug uit Afrika, en het bekende “koe-koek” van het mannetje is tot in juni te horen. Het vrouwtje heeft een heel andere, borrelende roep.
• Haal geen eieren of jongen weg. Nesten en eieren van in het wild levende vogels zijn beschermd onder de Europese Vogelrichtlijn en de nationale en regionale natuurwetgeving. Ingrijpen kan er bovendien toe leiden dat de gastheren het nest verlaten.
• Let op verrassingen na het uitvliegen. Een klein vogeltje dat een veel groter, bruingrijs en gebandeerd jong voert, is een klassiek zomerbeeld. Die bedelende reus is bijna altijd een jonge koekoek.
• Geef je waarnemingen door. Nestgegevens die je via het Nestkaartproject van Sovon doorgeeft, en waarnemingen die je in eBird of Waarneming.nl invoert, helpen onderzoekers het broedsucces en de verspreiding van soorten te volgen. Onze gids over hoe je eBird gebruikt legt de basis uit.
• Steun leefgebied. De achteruitgang van de koekoek hangt onder meer samen met het verdwijnen van grote insecten, zoals harige rupsen, en met de achteruitgang van zijn gastheren. Grote, samenhangende natuurgebieden met rietland, ruigte en heide zijn goed voor parasiet en gastheer tegelijk.

In Noord-Amerika worden koevogels onder vergunning bestreden om bedreigde soorten te helpen. Het wegvangen van koevogels in Michigan hielp de Kirtlands zanger zich te herstellen, en die soort werd in 2019 van de Amerikaanse lijst van bedreigde soorten gehaald. Zulk beheer wordt door natuurbeheerders uitgevoerd, niet door particulieren, en in Europa is iets vergelijkbaars voor de koekoek niet aan de orde.

Meer over de eieren en jongen waar het om draait lees je in hoe lang het duurt voordat vogeleieren uitkomen, hoe vogels hun nest bouwen en wat jonge vogels eten.

Snelle feiten

• Ongeveer 1 procent van de vogelsoorten, zo’n 100 soorten, is een obligate broedparasiet.
• Broedparasitisme is meerdere keren onafhankelijk ontstaan.
• Koekoekseieren lijken vaak op de eieren van de gastheersoort waarin een vrouwtje zich specialiseert.
• Koekoeksjongen duwen gastheereieren en -jongen uit het nest; koevogeljongen winnen meestal door concurrentie.
• In Nederland zijn kleine karekiet, graspieper, heggenmus en witte kwikstaart belangrijke koekoeksgastheren.
• De bruinkopkoevogel is bij meer dan 200 gastheersoorten waargenomen.
• Veel vogels, vooral eenden, leggen soms eieren in nesten van hun eigen soort.
• Wilde vogels, hun nesten en eieren zijn in Nederland en België wettelijk beschermd.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Natuurpunt
• Cornell Lab of Ornithology, All About Birds: Brown-headed Cowbird life history
• Europese Commissie: de Vogelrichtlijn