Dennenappels met vogelvoer en andere vogelhangers maken

Dennenappels met vogelvoer zijn droge, open dennenappels die je vult met ongezouten vet of vogelpindakaas en door zaden rolt, waarna je ze aan een tak hangt. Samen met zaadhangers van gelatine en vetklokken zijn ze de makkelijkste wintertraktatie voor tuinvogels, zolang je zout, brood, glitter en plastic netjes vermijdt.

Het is een leuk knutselproject met kinderen en een mooie manier om kerstversiering om te zetten in echte hulp voor vogels. De details doen er wel toe: het verkeerde vet, zoute ingrediënten of een slordige ophanglus doen meer kwaad dan goed. In deze gids vind je vier recepten van vogelorganisaties, de ingrediënten die je beter weglaat en hoe je de hangers veilig ophangt en op tijd vervangt.

Wat zijn vogelhangers precies?

Een vogelhanger is elke decoratieve voerplek van zaden en een bindmiddel. De bekendste soorten:

• Dennenappels met vogelvoer, gevuld met vet of vogelpindakaas en door zaden gerold.
• Zaadhangers met gelatine, in koekjesvormpjes gedrukt en in de koelkast opgesteven.
• Vetklokken en vetkransen, gegoten in een bloempot of tulbandvorm.
• Slingers van ongezouten popcorn, pinda’s in de dop en fruit.

Ze doen hetzelfde als een gekochte vetbol of vetblok. Ze zien er alleen feestelijker uit en jij kiest elk ingrediënt.

Welk bindmiddel kies je?

Het bindmiddel bepaalt hoe lang een hanger buiten heel blijft en voor welke vogels hij geschikt is. Gelatine geeft lichte zaadvormen, vet een stevig en energierijk blok.

Het Duitse NABU schrijft dat dierlijke vetten een hogere energiedichtheid hebben dan plantaardige en dat vogels ze meestal verkiezen. Wil je plantaardig blijven, dan raadt de Franse LPO vetten op basis van palmolie af.

Hoe maak je dennenappels met vogelvoer?

Je hebt geen speciaal gereedschap nodig. Natuureducatieorganisatie IVN gebruikt in haar knutselinstructie vogelpindakaas en een zadenmengsel met kleine en grote zaden, waaronder zonnebloempitten. Het Natural History Museum in Londen gebruikt reuzel met vogelzaad en merkt op dat de dennenappel zelf de houder is, zodat je geen aparte vetbolhouder nodig hebt.

1. Verzamel droge, open dennenappels. IVN raadt aan ze goed te laten drogen, zodat ze helemaal openstaan.
2. Knoop eerst het touw vast. Bind een touwtje van ongeveer 30 cm aan de onderkant van de dennenappel, voordat je er vet op doet.
3. Maak het mengsel. Laat reuzel of rundervet op kamertemperatuur zacht worden en kneed er zaden door tot alles aan elkaar plakt. Of gebruik vogelpindakaas.
4. Vul de dennenappel. Druk het mengsel tussen de schubben.
5. Rol door de zaden. Rol de dennenappel door een schaal met zaad en zet hem koel tot hij stevig is.

Wil je een dennenappel opnieuw gebruiken, maak hem dan volgens het Natural History Museum eerst schoon met kokend water, omdat ziektes zich op voerplekken tussen vogels kunnen verspreiden.

Lees voor je pindakaas gebruikt eerst onze gids mag je vogels pindakaas geven. Gewone potten bevatten vaak zout en suiker.

Hoe maak je zaadhangers met gelatine?

Je hebt maar vier ingrediënten en metalen koekjesvormpjes nodig. Dit is het recept dat de Amerikaanse vogelbeschermingsorganisatie Audubon publiceert, omgerekend naar milliliters.

Ingrediënten voor een kleine portie:

• 480 ml vogelzaad (bijvoorbeeld zwarte zonnebloempitten en witte gierst)
• 1 eetlepel smaakloze gelatinepoeder
• 2 eetlepels koud water
• 80 ml kokend water

Bereiding:

1. Strooi de gelatine over het koude water en laat een minuut wellen.
2. Giet het kokende water erbij en roer tot de gelatine helemaal is opgelost.
3. Roer het zaad erdoor tot alles bedekt is.
4. Zet de vormpjes op een bakplaat met bakpapier, vul ze en druk het mengsel stevig aan.
5. Zet ze een nacht in de koelkast.
6. Laat ze op kamertemperatuur komen en duw ze voorzichtig uit de vormpjes.
7. Trek met een naald een draad door de hanger, minstens een centimeter van de rand, en knoop hem vast, zoals Audubon aanraadt.

Tip: een rietje dat je vóór het opstijven in de vorm steekt, laat een mooi gat achter waar kinderen makkelijk een touwtje door halen.

Hoeveel maak je in één keer?

Gelatinehangers blijven het best goed in de koelkast tot je ze ophangt. Deze hoeveelheden houden de verhouding van Audubon aan.

Hoe maak je een vetklok in een bloempot?

Vetrijke hangers zijn zwaarder en leveren meer energie per hap, wat mezen en spechten bij strenge kou goed kunnen gebruiken.

Vetklok (NABU): reken per klok op ongeveer 150 gram vet, zoals runder- of schapenvet, en ongeveer 150 gram zadenmengsel. Neem een terracotta bloempot van ongeveer 10 cm doorsnee met een klein gaatje in de bodem, steek er een stokje of touw door en vul de pot met het lauwe mengsel. Volgens het NABU voorkomt een scheutje spijsolie dat het vet te hard wordt.

Vetkrans (Audubon): smelt rundervet, roer er wat notenpasta zonder toevoegingen en een flinke hoeveelheid zaad door, met gedroogd fruit. Giet het in een ingevette tulbandvorm met fruit op de bodem, laat het een nacht opstijven in de koelkast, stort de krans en hang hem op met een breed lint.

Meer over vet smelten en de juiste verhouding lees je in onze gids zelf vetbollen maken.

Wat mag erin, en wat niet?

Geschikt, met mate:

• Zwarte zonnebloempitten of gepelde zonnebloempitten
• Witte gierst en andere kleine zaden
• Gehakte ongezouten pinda’s
• Havervlokken
• Gedroogd fruit, zoals cranberry’s of stukjes appel
• Gedroogde meelwormen, voor roodborsten en andere insecteneters

Laat dit weg:

In ons volledige overzicht van wat je vogels niet moet voeren staan nog meer risico’s.

Hoe hang je vogelhangers veilig op?

Hang ze aan een tak waar vogels kunnen zitten of zich vastklampen, met vrij zicht rondom, zodat katten ze niet kunnen besluipen.

• Gebruik tuintouw, katoenen draad of een breed lint, stevig geknoopt en met een korte lus.
• Nooit een netje. De RSPB waarschuwt dat netjes vogelpoten kunnen vastklemmen en zelfs breken. De LPO raadt af om vetbollen in een sinaasappelnetje te hangen, omdat vogels zich daarin kunnen verwonden.
• Denk aan ramen. Het Cornell Lab of Ornithology raadt aan ramen bij voerplekken vogelvriendelijk te maken, in plaats van op een vaste afstand te vertrouwen. Hoe dat werkt, lees je in onze gids over vogels die tegen ramen vliegen.
• Geef wat beschutting. Onder een boomkruin of een dakrand blijven gelatinehangers droog.
• Ruim op. Haal leeg touw weer weg, zodat geen vogel erin verstrikt raakt.

Wanneer hang je ze op en hoe lang gaan ze mee?

Vogelhangers zijn voer voor het koude seizoen. Vogelbescherming Nederland schrijft dat in de herfst en winter vooral zaden en vet geschikt zijn, terwijl in de lente en zomer alleen meelwormen een geschikte keuze zijn. De Franse LPO noemt november tot en met maart als voerperiode, en het Natural History Museum raadt zelfgemaakte vetbollen in de zomer af, omdat ze zacht en ranzig worden.

Vervang een hanger zodra hij zacht wordt, vies ruikt of schimmelt. Hang er steeds maar een paar tegelijk op, zodat ze vers worden opgegeten, en bewaar de rest in de koelkast of vriezer. Vogelbescherming raadt aan niet te veel tegelijk te voeren en voer- en waterplekken regelmatig schoon te maken om ziektes te voorkomen. De RSPB adviseert voerplekken elke week te wassen met heet water en een mild ontsmettingsmiddel, en ze daarna goed na te spoelen en te drogen. Onze gids voederhuisjes schoonmaken laat zien hoe.

Welke vogels kun je verwachten?

De Europese lijst volgt de gids van het Natural History Museum. Wil je meer soorten, combineer de hangers dan met een voersilo met het juiste zaad. Onze vergelijking van het beste vogelzaad en de gids vogels voeren in de winter helpen je een compleet wintermenu samen te stellen.

Een mooi project met kinderen

Zaad in vormpjes drukken, dennenappels rollen en dan kijken wie er komt eten: een makkelijk eerste natuurproject. Kokend water en gesmolten vet laat je aan volwassenen over. Meer ideeën, zoals een eenvoudig vogeldagboek, vind je in onze gids vogels kijken met kinderen.

Welk vet houdt bij welk weer?

Kies een vet dat buiten echt hard wordt. Het Duitse NABU raadt aan alleen vetten te gebruiken die rond tien graden boven nul al stevig genoeg zijn, omdat te zacht vet de veren kan bevuilen. Vloeibare olie is volgens Vogelbescherming Nederland ongeschikt: het tast het verenkleed aan en kan laxerend werken.

Vogelbescherming schrijft ook dat vogels relatief meer behoefte hebben aan verzadigd vet dan wij, en dat het vet ongebruikt en ongezouten moet zijn. Gebruikt frituurvet of het vet uit de braadpan valt dus af. Het Natural History Museum voegt toe dat vet dat overblijft na het bakken van vlees op de veren kan smeren.

Ook de plek telt. NABU adviseert een schaduwrijke plek, zodat de inhoud op zonnige winterdagen niet te warm wordt en eruit valt. En hoe meer zaad je door het vet mengt, hoe losser het geheel na afkoelen wordt.

Hoe maak je een vetbol zonder netje?

Vogelbescherming Nederland beschrijft een vetbol in zes stappen, met ongeveer één deel ongezouten frituurvet zonder palmolie of kokosvet op één deel biologisch zadenmengsel. Gebruik geen kippenvoer: die zaden zijn te groot en te hard. De verhouding luistert volgens Vogelbescherming niet heel nauw.

1. Smelt het vet in een pan. Het moet warm worden, niet heet.
2. Roer het zaad erdoor en laat het mengsel iets afkoelen.
3. Giet de brij in een vorm, zoals een blikje, een melkpak, een theeglas of een halve kokosnoot.
4. Leg er een touw in voordat het vet stolt. Vogelbescherming noemt onbewerkt sisal- of henneptouw dat ruim uitsteekt.
5. Laat het hard worden en hang de vetbol buiten aan het touw op.
6. Haal hem uit de vorm. Een melkpak scheur je eraf, een glas of blik houd je even in heet water, en een kokosnoot laat je gewoon zitten.

Een paar rozijntjes erbij is een variatie die Vogelbescherming zelf noemt. Voor een grotere partij gebruikt het NABU ongeveer 1 kilo vet op 1 kilo zaad, met een scheut plantaardige olie zodat het blok na afkoelen niet brokkelt, en waarschuwt het dat het vet niet mag koken. Korte stokjes van ongeveer 10 cm in het vet geven vogels een zitplek. Meer over vetbollen zonder net lees je in onze gids vetbollen voor vogels.

Kan er ambrosia in je zelfgemaakte vogelvoer zitten?

Ja, dat kan. Volgens de NVWA kunnen vetbollen en strooivoer zaden bevatten van alsemambrosia, een exoot met sterk allergeen stuifmeel. In de EU mag diervoeder met ongemalen granen en zaden sinds 2012 maximaal 50 mg ambrosiazaad per kilo bevatten (verordening 574/2011), maar wie dennenappels door los zaad rolt, kan toch zaadjes in de tuin brengen.

Zo houd je het risico klein:

• Rol de dennenappels door gepeld zaad, zoals gepelde zonnebloempitten of stukjes ongezouten pinda. Zonder schil komt er nauwelijks iets op; zie onze gids over strooivrij vogelvoer zonder doppen.
• Meng zelf. Volgens de Beierse vogelbeschermingsorganisatie LBV biedt alleen voer dat je zelf uit granen en noten mengt honderd procent zekerheid tegen ambrosia.
• Kijk onder de hangers. Alsemambrosia heeft dubbelgeveerd, behaard blad en bloeit van eind augustus tot en met oktober. De NVWA raadt aan de plant vóór de bloei uit te trekken, met beschermende kleding, en hem niet bij het groenafval te doen.

Hoe houd je vogelhangers hygiënisch?

Hang alleen wat vogels snel opeten en ruim de rest op. Vogelbescherming adviseert hoeveelheden die voor de avond op zijn, zodat er niets op de grond of de voertafel achterblijft. Zie je zieke of dode vogels, stop dan volgens Vogelbescherming twee weken met voeren.

Uit de zes hygiënetips van Vogelbescherming zijn er vier direct van toepassing op hangers:

• Vetproducten bederven sneller bij zacht, nat weer. Haal bedorven vet weg.
• Borstel of schud voerplekken regelmatig schoon. Gooi samengeklonterd zaad weg.
• Ontsmet de voerplek af en toe met kokend water. Hetzelfde geldt voor dennenappels die je opnieuw vult, zoals het Natural History Museum aanraadt.
• Verplaats voerplekken af en toe, zodat ziekteverwekkers zich niet ophopen.

Het Natural History Museum zegt daarnaast dat je vetbollen met schimmel moet weggooien.

Hoe bewaar je zelfgemaakte vogelhangers?

Laat vethangers in de koelkast opstijven en bewaar wat je nog niet ophangt in de vriezer. Het Natural History Museum raadt aan extra vetbollen in een plastic zak in te vriezen tot je ze nodig hebt. Gelatinehangers laat Audubon een nacht in de koelkast opstijven.

Voor de losse ingrediënten geldt: koel, droog en muisdicht. Vogelbescherming raadt metalen bakken aan, omdat muizen door plastic bakken heen knagen. Gepeld zaad en noten worden sneller oud dan heel zaad, dus koop niet meer dan je in een winter gebruikt.

Waar hang je dennenappels met vogelvoer het best?

Op een rustige plek die je vanuit het raam ziet, niet pal naast een struik waar een kat kan wachten. De Beierse LBV adviseert voerplekken op ongeveer twee tot vijf meter van struiken, zodat katten moeilijker ongezien kunnen naderen. NABU raadt een schaduwrijke plek aan die je goed vanuit je raam kunt zien, en het Natural History Museum noemt een rustige, beschutte plek.

Stappenplan voor een knutselmiddag met kinderen

Met een duidelijke taakverdeling blijft het veilig en leuk. Dit is een opzet op basis van de recepten en adviezen hierboven:

1. Een paar dagen vooraf: laat de dennenappels drogen tot ze helemaal openstaan, zoals IVN aanraadt.
2. Klaarzetten: schalen met zaad, koekjesvormpjes, touw van ongeveer 30 cm per dennenappel en een theedoek.
3. Volwassenen: smelten het vet en schenken het kokende water voor de gelatine. Laat het vet niet koken.
4. Kinderen: kneden reuzel die op kamertemperatuur zacht is geworden met zaad, vullen de dennenappels en drukken zaad in de vormpjes. De RSPB laat reuzel ook op kamertemperatuur komen zonder het te smelten.
5. Slingers rijgen: gebruik voor jonge kinderen een stompe veiligheidsnaald, zoals de Britse RHS voor schoolprojecten aanraadt, en controleer of al het voer geschikt is voor tuinvogels.
6. Samen ophangen: korte lus, geen netje, op een plek die je vanuit huis ziet.
7. Tellen: doe eind januari mee aan de Nationale Tuinvogeltelling van Vogelbescherming. Je telt één keer een half uur de vogels in je tuin of op je balkon.
8. Opruimen: haal lege touwtjes weg. De RHS raadt natuurlijk touw aan, omdat dat net als de resten composteerbaar is.

Meer ideeën om kinderen geboeid te houden vind je in onze gids vogels kijken met kinderen.

Veelgemaakte fouten

• Vloeibare olie als bindmiddel. Volgens Vogelbescherming slecht voor het verenkleed.
• Kippenvoer door het vet. De zaden zijn te groot en te hard.
• Vet uit de braadpan. Te zout, en het smeert op de veren.
• Een plastic netje om de hanger. Poten raken erin vast.
• Hangers in de zomer. Zelfgemaakt vet wordt zacht en ranzig.
• Voer in plastic bakken. Muizen knagen erdoorheen.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland: Vogels voeren
• IVN: Dennenappels met vogelvoer (PDF)
• Natural History Museum: How to make fat balls for birds
• RSPB: How and what to feed your garden birds
• NABU: Vogelfutter selber machen
• Audubon: DIY outdoor holiday decorations that double as treats for birds
• Vogelbescherming Nederland: zelf een vetbol maken in 6 stappen
• Vogelbescherming Nederland: hygiënisch vogels bijvoeren, 6 tips
• NVWA: factsheet alsemambrosia (PDF)
• Verordening (EU) nr. 574/2011 over ambrosiazaad in diervoeder (legislation.gov.uk, Engels)
• LBV: Fragen zur Vogelfütterung, over ambrosia, netjes en de voerplek (PDF, Duits)
• NABU Vogeltrainer: Meisenknödel selber machen (PDF, Duits)
• RSPB: make a bird feeder with fat and seeds
• RHS: bird feeder garland voor scholen
• Vroege Vogels (BNNVARA): tel mee met de Nationale Tuinvogeltelling