Zelf vetbollen en vetblokken maken voor vogels

Om zelf vetbollen of vetblokken te maken, smelt je gewoon runderniervet of reuzel op laag vuur, zeef je vaste delen eruit en roer je droge ingrediënten erdoor, zoals havermout, maismeel, bloem, pindakaas met stukjes en zaden. Giet of druk het mengsel in vierkante vormpjes of muffinvormen, laat het in de koelkast opstijven en hang het op in een vetblokhouder of vetbollenhouder. Een betrouwbare startverhouding is ongeveer 1 deel vet op 2 delen droge ingrediënten, gemeten in volume. Dat geeft een stevig blok dat buiten heel blijft.

Zelfgemaakte vetbollen zijn goedkoop, makkelijk aan te passen en kunnen erg populair zijn bij mezen, boomklevers, spechten en roodborsten. De sleutel is het juiste vet kiezen, zout en suiker weglaten en het vet geven als het weer koel genoeg is om het stevig te houden.

Kort antwoord: de basismethode

1. Smelt het vet. Smelt gesneden runderniervet of reuzel op laag vuur. Zeef het door een fijne zeef of een kaasdoek.
2. Meng de droge ingrediënten erdoor. Roer havermout, maismeel, bloem, pindakaas en zaden erdoor tot het mengsel dik is, als koekjesdeeg.
3. Vorm het. Druk het in vierkante bakjes, muffinvormen of vormpjes die in je houder passen, of rol er bollen van.
4. Laat het opstijven. Zet het in de koelkast of vriezer tot het hard is.
5. Aanbieden en bewaren. Hang één blok of een paar bollen buiten. Verpak en vries de rest in.

Wat is vogelvet, en waarom hebben vogels het nodig?

Strikt genomen is niervet het harde, witte vet rond de nieren en lendenen van runderen en schapen. In de vogelwereld is “vet” of “vetvoer” een verzamelnaam geworden voor elke vetbol, elk vetblok of elk vetmengsel, vaak met zaden, granen, noten, fruit of insecten erin. In Nederland en België kent iedereen de vetbol en de mezenbol.

Vet is het meest energierijke voedsel dat een vogel kan eten. Per gram bevat het meer dan twee keer zoveel energie als koolhydraten of eiwit. Dat telt in de winter, als kleine vogels in korte dagen genoeg moeten eten om lange, koude nachten te overleven. Een pimpelmees kan ‘s nachts een groot deel van zijn vetreserve opmaken om warm te blijven en moet die de volgende dag weer aanvullen. Onze gids over hoe vogels warm blijven in de winter legt uit hoe ze die reserves verbruiken.

Vet trekt ook insectenetende vogels die zaad laten liggen. Spechten, boomklevers, roodborsten en winterkoningen eten van nature insectenlarven, die rijk zijn aan vet en eiwit. Vet is een goede vervanger als insecten schaars zijn.

Welk vet gebruik je voor zelfgemaakte vetbollen?

Het vet dat je kiest, bepaalt of je vetbollen stevig blijven, vers blijven en veilig zijn voor vogels.

Waarom zachte vetten een probleem zijn

Zachte of vloeibare vetten kunnen op veren smeren. Veren isoleren en houden een vogel alleen droog als hun fijne structuur schoon is en goed in elkaar grijpt. Vettige veren verliezen die functie, en dat kan bij koud, nat weer gevaarlijk zijn. Natuurorganisaties, zoals de Britse RSPB, waarschuwen daarom specifiek tegen het buitenzetten van braadvet uit ovenschalen.

Waarom zout ertoe doet

Kleine vogels zijn gevoelig voor zout en kunnen grote hoeveelheden niet goed verwerken. Houd gezouten vet, gezouten noten en zoute snacks uit je mengsel. Onze gids over wat je vogels niet moet geven behandelt ander voer dat je vermijdt.

Hoe smelt en zuiver je niervet?

Door het vet uit te smelten, scheid je het van bindweefsel, vleesresten en water. Uitgesmolten vet wordt harder, bederft minder snel en wordt minder snel ranzig dan rauw vet.

Stap voor stap uitsmelten

1. Snijd of maal het vet. Snijd rauw runderniervet in blokjes van ongeveer 1 cm, of vraag de slager het te malen. Kleinere stukjes smelten sneller en gelijkmatiger.
2. Smelt op laag vuur. Doe het vet in een pan met dikke bodem of een slowcooker op de laagste stand. Roer af en toe. Dat duurt ongeveer een half uur tot een paar uur, afhankelijk van de hoeveelheid. Laat het niet roken.
3. Zeef. Giet het vloeibare vet door een fijne zeef met een kaasdoek in een hittebestendige kom. Gooi de vaste resten, de kaantjes, weg.
4. Laat afkoelen. Laat het vet afkoelen tot het hard en wit is.
5. Smelt twee keer voor stevigere blokken. Veel mensen smelten en zeven het vet een tweede keer. Dat verwijdert meer onzuiverheden en geeft een harder blok dat beter tegen zacht weer kan.

Veiligheidstips bij het smelten

• Gebruik laag vuur. Heet vet kan ernstige brandwonden veroorzaken en vlam vatten als het te heet wordt.
• Laat smeltend vet nooit onbeheerd op het fornuis staan.
• Houd kinderen en huisdieren weg van het fornuis terwijl je werkt.
• Laat het vet iets afkoelen voordat je pindakaas of zaden erdoor mengt, zodat die niet verbranden.
• Giet vet nooit door de gootsteen. Laat restvet stollen en gooi het bij het restafval.

Hoe maak je vetblokken en vetbollen? Drie betrouwbare recepten

Deze recepten gebruiken gewone keukeningrediënten. Zie de hoeveelheden als startpunt. De juiste structuur is dik en kruimelig, als stevig koekjesdeeg, niet vloeibaar.

Recept 1: basisvetbol met zaden

Goed voor koolmezen, pimpelmezen, boomklevers en spechten.

• 400 g uitgesmolten runderniervet of reuzel
• 200 g havermout (fijne of grove vlokken)
• 150 g maismeel
• 150 g zwarte zonnebloempitten of zonnebloemharten
• 75 g gehakte ongezouten pinda’s

Werkwijze: smelt het vet, haal de pan van het vuur en laat het iets afkoelen. Roer de havermout en het maismeel erdoor, daarna de zaden en pinda’s. Druk het in vormpjes of rol er bollen van en laat het in de koelkast opstijven.

Zonnebloemharten, zaden waarvan de schil al is verwijderd, geven minder rommel onder de houder. Zwarte zonnebloempitten zijn een van de meest gegeten zaden aan voederplekken, dankzij de dunne schil en het hoge oliegehalte.

Recept 2: vetdeeg dat minder snel smelt

Een steviger, kruimelig mengsel dat beter tegen zacht weer kan en vooral populair is bij roodborsten, heggenmussen en andere vogels die normaal geen hard vet eten.

• 200 g uitgesmolten vet of reuzel
• 250 g pindakaas met stukjes, liefst 100% pinda zonder zout en suiker
• 200 g havermout
• 250 g maismeel
• 125 g volkoren- of gewone bloem

Werkwijze: smelt het vet en de pindakaas samen op laag vuur en roer tot het glad is. Haal van het vuur. Meng de havermout, het maismeel en de bloem in een grote kom, giet het vetmengsel erbij en roer tot alles gemengd is. Het deeg moet dik en kruimelig zijn. Druk het stevig in vormpjes of rol er balletjes van en laat het opstijven.

Het hoge aandeel bloem en maismeel maakt dit recept minder smeltgevoelig. Het is niet volledig hittebestendig, maar het wordt veel minder zacht dan puur vet. Veel oudere recepten bevatten een beetje suiker; die kun je weglaten, want vogels hebben het niet nodig. Lees onze gids over pindakaas voor vogels voor meer over het kiezen van veilige pindakaas.

Recept 3: vetblok met insecten en fruit

Bedoeld voor insecteneters zoals spechten, roodborsten, merels en winterkoningen.

• 400 g uitgesmolten vet of reuzel
• 100 g havermout
• 150 g maismeel
• 40 g gedroogde meelwormen, grof gehakt
• 75 g gehakt gedroogd fruit, zoals veenbessen, kersen, bosbessen of appel

Werkwijze: smelt het vet en laat het iets afkoelen. Roer de havermout en het maismeel erdoor, daarna de meelwormen en het fruit. Druk het in vormpjes en laat het opstijven.

Week gedroogd fruit 10 tot 15 minuten in warm water en dep het droog voordat je het erdoor mengt, zodat het zachter wordt. Heb je honden, let dan op: rozijnen en druiven zijn giftig voor honden, dus vermijd die als honden bij gevallen vet kunnen.

Wat kun je aan zelfgemaakt vogelvet toevoegen?

Goede toevoegingen, met mate:

• Granen: havermout, maismeel, volkorenmeel.
• Zaden: zwarte zonnebloempitten, zonnebloemharten, witte gierst, nyjer (vooral voor putters; een klein beetje is genoeg).
• Noten: gehakte ongezouten pinda’s, walnoten, hazelnoten, amandelen.
• Insecten: gedroogde meelwormen, gedroogde larven van de zwarte soldatenvlieg.
• Fruit: gehakte gedroogde veenbessen, kersen, bosbessen, appel, krenten.
• Overig: ongezouten pindakaas met stukjes, fijngemalen eierschalen (eerst in de oven gedroogd, voor kalk in het voorjaar).

Vermijd:

• Zout en zoute producten, waaronder gezouten noten, chips en zoute crackers.
• Chocolade, die stoffen bevat die voor veel dieren giftig zijn.
• Beschimmeld brood, graan of noten. Schimmels kunnen gifstoffen maken die schadelijk zijn voor vogels. Brood is ook vers al slecht vogelvoer, omdat het vogels vult met weinig voedingswaarde.
• Ongekookte gedroogde bonen en alles wat bedorven of ranzig is.
• Honing en siroop, die plakkerig maken en snel bederven.

Hoe vorm je zelfgemaakte vetbollen en vetblokken?

De vorm hangt af van hoe je het vet wilt aanbieden.

Vierkante blokken voor vetblokhouders

De meeste draadhouders voor vetblokken zijn gemaakt voor kant-en-klare blokken van ongeveer 11 tot 12 cm in het vierkant en zo’n 3 tot 4 cm dik. Gebruik een vierkant plastic bakje, een kleine ovenschaal of een siliconenvorm van vergelijkbaar formaat. Bekleed het met bakpapier, zodat het blok er makkelijk uit komt. Meet de binnenkant van je eigen houder voordat je een vorm kiest.

Muffinvormen

Muffinvormen geven handige porties voor een voedertafel, en je kunt ze los in bakpapier verpakken en invriezen.

Vetbollen

Rol een stevig mengsel tot bollen van ongeveer 5 tot 7 cm, het formaat van een gewone vetbol. Hang vetbollen in een speciale vetbollenhouder of vetbollensilo, nooit in de plastic netjes waarin ze vaak worden verkocht. Vogelbescherming Nederland en andere natuurorganisaties waarschuwen dat vogels met pootjes, tongen en snavels in de netjes vast kunnen raken.

Boomstammetjes en dennenappels

Boor gaten van 2,5 tot 4 cm in een kort, hangend boomstammetje en vul ze met vetdeeg. Spechten en boomklevers klemmen zich aan de schors vast om te eten, net als aan een boom. Dennenappels die door vetdeeg en zaden zijn gerold, zijn een makkelijk project met kinderen.

Kokosnootschalen en bloempotjes

Halve kokosnootschalen gevuld met vet en zaad zijn in Nederland, België en Groot-Brittannië populair. Hang ze met de opening naar beneden, zodat regen eraf loopt. Een klein terracotta bloempotje met een stokje door het gat, gevuld met vetdeeg, werkt op dezelfde manier en geeft vogels meteen een zitstokje.

Hoe bied je zelfgemaakt vet aan?

• Gebruik een vetblokhouder, vetbollenhouder of stammetje. Houders houden het vet in één stuk en laten klampende vogels natuurlijk eten. Zie ons overzicht van vetblokken en vetmengsels voor verschillende soorten.
• Hang het in de schaduw. Direct zonlicht maakt vet snel zacht, zelfs bij koel weer.
• Hang het bij dekking, maar buiten bereik van katten. Een plek op ongeveer 3 tot 3,5 meter van struiken geeft vogels beschutting en verkleint de kans op een hinderlaag.
• Probeer een houder met een dakje of een ondersteboven-houder als spreeuwen het overnemen. Spechten, boomklevers en mezen eten makkelijk ondersteboven, spreeuwen hebben daar meer moeite mee.
• Begin klein. Hang één blok of een paar bollen tegelijk, zodat ze op zijn terwijl ze nog vers zijn.

Welke vogels komen op vetvoer af?

Wanneer hang je zelfgemaakt vet op?

Vet doe je het best bij koel weer. Als ruwe richtlijn geven veel mensen puur vet zolang de temperatuur overdag onder ongeveer 10 °C blijft, en schakelen ze bij warmer weer over op vetdeeg met veel bloem, of stoppen ze met vet.

Bij warm weer wordt vet zacht, druipt het en wordt het ranzig. Gesmolten vet kan veren bedekken. Het bederft ook sneller en trekt mieren, vliegen en ongewenste bezoekers zoals ratten aan. Geef je in de zomer toch vet, gebruik dan het recept dat minder snel smelt, hang het in de schaduw en vervang het vaak. Onze gids over de vraag of je vogels in de zomer moet voeren bekijkt de afwegingen.

In de winter is vet een van de nuttigste dingen die je kunt geven. Zie onze gids over wat je vogels in de winter geeft voor hoe het past naast zaad en water.

Hoe bewaar je zelfgemaakte vetbollen?

• Vries de rest in. Verpak elk blok of elke bol in bakpapier en bewaar ze in een vriezerzak. Ingevroren vet blijft een aantal maanden goed.
• Koelkast voor de korte termijn. Blokken die je binnen een paar weken gebruikt, kunnen in de koelkast.
• Zet er een datum op. Gebruik de oudste eerst.
• Controleer voor gebruik. Gooi vet weg dat zuur of vreemd ruikt, beschimmeld is of olieachtig en zacht is geworden.

Is zelfgemaakt vet beter dan kant-en-klaar?

Geen van beide is vanzelf beter. Elk heeft voor- en nadelen.

• Controle over ingrediënten. Zelf maken laat je precies kiezen wat erin gaat, suiker en vulling weglaten en het mengsel afstemmen op de vogels die je ziet, bijvoorbeeld meer insecten voor roodborsten of meer pinda’s voor spechten.
• Gelijkmatigheid. Kant-en-klare vetbollen en vetblokken worden meestal uitgesmolten en geperst tot een gelijke hardheid, en veel ervan zijn gemaakt om minder snel zacht te worden. Zelfgemaakte blokken verschillen meer per partij. Let bij gekochte vetbollen op het etiket: goedkope bollen kunnen veel tarwe of ander vulgraan bevatten.
• Versheid. Zelfgemaakt vet bevat geen conserveermiddelen, dus vries het in en gebruik het snel. Dat is een voordeel als je het snel opmaakt en een nadeel als blokken weken buiten hangen.
• Tijd en troep. Uitsmelten kost een uur of twee en laat een vette pan achter. Veel mensen maken één of twee keer per winter een grote partij en vriezen die in.

Vogels lijken het verschil niet veel uit te maken, zolang het vet vers, stevig en zoutvrij is.

Veelgemaakte fouten

• Baconvet of braadvet gebruiken. Te zout en te zacht.
• De droge ingrediënten weglaten. Puur gesmolten reuzel blijft zacht en vettig. Droge ingrediënten binden het blok.
• Vet geven bij warm weer zonder een recept dat minder snel smelt.
• Netjes gebruiken voor vetbollen, waarin vogels met pootjes en tongen vast kunnen raken.
• Te veel tegelijk ophangen, zodat het ranzig wordt voordat vogels het op hebben.
• De houder niet schoonmaken. Schrob vetblokhouders af en toe met heet zeepsop om oud vet en schimmel te verwijderen.
• Op hoog vuur smelten, wat vet verbrandt en brandgevaar oplevert.

Snelle feiten

• Runderniervet, het harde vet rond de nieren, is de beste basis.
• Reuzel werkt ook, maar heeft meer droge ingrediënten nodig om stevig te blijven.
• Een verhouding van ongeveer 1 deel vet op 2 delen droge ingrediënten geeft een stevig blok.
• Vermijd baconvet, braadvet, margarine, vloeibare olie en zout.
• Geef vet vooral bij koel weer, en gebruik bij zacht weer een recept met veel bloem en maismeel.
• Gebruik nooit netjes voor vetbollen.
• Vries extra blokken, los verpakt, een aantal maanden in.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland: vogelbescherming.nl
• Natuurpunt: natuurpunt.be
• Project FeederWatch, Cornell Lab of Ornithology en Birds Canada: feederwatch.org
• RSPB (Royal Society for the Protection of Birds): rspb.org.uk
• British Trust for Ornithology: bto.org