Gierst voor vogels: wie eet het en hoe voer je het

Gierst voor vogels is een klein, rond, licht zaadje waar vogels die op de grond eten dol op zijn. Huismussen, ringmussen, heggenmussen, gorzen en duiven eten het graag, en het citizen-scienceproject Project FeederWatch noemt gierst een geliefd voer van veel kleine vogels die op de grond foerageren. Mezen en boomklevers laten het meestal liggen.

Kort antwoord: is gierst goed vogelvoer?

Gierst is goed vogelvoer voor de juiste vogels op de juiste plek. Op de grond is het een van de nuttigste zaden. In een hangende silo is het een van de zaden die het vaakst verspild worden.

• Het best voor: huismus, ringmus, heggenmus, gorzen zoals de rietgors en enkele vinken.
• Beste soort: witte gierst. Rode gierst wordt ook gegeten, maar minder vaak als eerste keus genoemd.
• Zo bied je het aan: dagelijks een klein handje op de grond of op een verhoogde voedertafel, niet meer dan er voor de avond op gaat.
• Niet voor: mezen, boomklever, spechten. Die kiezen liever zonnebloempitten, noten en vet.
• Let op: grote groepen duiven en ratten, als er ‘s nachts zaad blijft liggen.

Voer je al zonnebloempitten en wil je meer soorten zien, dan bereik je met wat gierst op de grond precies de vogels die zelden naar hangende voederplekken komen. Hoe gierst zich verhoudt tot andere zaden, lees je in onze gids over het beste vogelvoer voor de meeste vogelsoorten.

Wat is gierst als vogelvoer?

Gierst in vogelvoer is het kleine zaad van een paar soorten gecultiveerde grassen. Voor wilde vogels is vooral pluimgierst (Panicum miliaceum) belangrijk, een snelgroeiend graan dat in Europa, Azië en Noord-Amerika wordt geteeld. Elk zaadje is rond, ongeveer 2 tot 3 mm groot en zit in een gladde, glanzende dop die kleine snavels makkelijk openkraken.

Op zakken en mengsels staan verschillende namen. De tabel zet ze op een rij.

Het belangrijke verschil is dat tussen witte gierst en milo. Ze zitten vaak in dezelfde zak en lijken op foto’s op elkaar, maar vogels gaan er heel anders mee om. Daarover verderop meer.

Witte of rode gierst?

Koop je gierst los, neem dan witte gierst. Een veel aangehaalde voederstudie van Aelred Geis voor de US Fish and Wildlife Service uit 1980 liet zien dat witte gierst “gretig” werd gegeten, net als zwarte zonnebloempitten, en dat meer soorten hem verkozen dan rode gierst. Rode gierst stond toch op de favorietenlijst van meerdere Amerikaanse gorzen en mussen. Waardeloos is hij dus niet, maar je vindt hem vooral als goedkoop bestanddeel in mengsels.

Welke vogels eten gierst?

Gierst wordt vooral gegeten door kleine zaadeters die op de grond zoeken: mussen, heggenmussen, gorzen, sommige vinken en duiven. Welke soorten komen, hangt af van je tuin en de omgeving.

In de tuin in Nederland en België

In Nederland en België koop je gierst zelden los. Het is vooral een vast bestanddeel van strooivoer en mengsels voor tuinvogels. De Franse vogelbeschermingsorganisatie LPO noemt gierst uitdrukkelijk als deel van het gebruikelijke wintermengsel, naast zonnebloempitten, mais, haver en pinda’s. De Britse teler Vine House Farm, die zijn vogelzaad zelf verbouwt, schrijft dat rode en witte gierst vooral door huismussen en ringmussen wordt gegeten, plus enkele vinken en gorzen, en noemt de heggenmus en de rietgors.

De heggenmus heeft een dunne snavel en zoekt vooral kleine diertjes op de grond, maar pikt in de winter graag gevallen kleine zaadjes op, waaronder gierst. De LPO wijst er ook op dat veel tuinvogels in de winter zaadeters worden.

In Noord-Amerika

De meest gedetailleerde gegevens over gierst komen uit de Verenigde Staten. Project FeederWatch, van het Cornell Lab of Ornithology en Birds Canada, noemt gierst een geliefd voer van kleine grondfoeragerende vogels, vooral junco’s en gorzen. In de studie van 1980 hoorde witte gierst bij de favoriete zaden van de grijze junco, de treurduif, de huismus en verschillende Amerikaanse gorzen. De soorten zijn anders, het patroon is hetzelfde: gierst is voer voor vogels die op de grond zoeken.

Welke vogels laten gierst liggen?

De meeste vogels die aan hangende voederplekken eten, laten gierst liggen. In de Amerikaanse studie toonden mezen weinig tot geen interesse in gierst en kozen ze duidelijk voor olierijke zonnebloempitten. Vinken zoals de mexicaanse roodmus gingen ook liever voor zonnebloem.

Dat klopt met wat je in Europese tuinen ziet. Mezen, boomklevers, spechten en de meeste vinken laten gierst links liggen zolang er zonnebloempitten zijn. Ze komen niets tekort: hun wintermenu draait om vette zaden, noten en insecten. Wil je vooral die vogels zien, investeer dan in zwarte zonnebloempitten.

Daarom belandt gierst uit een hangende silo vaak op de grond. De vogels aan de silo zoeken zonnebloempitten, schuiven de gierst opzij en de mussen eronder ruimen op. Meer daarover in waarom vogels zaad uit het voederhuisje gooien.

Hoe voer je gierst: op de grond, op een tafel of in een silo?

Gierst voer je het best laag: een beetje gestrooid op de grond of op een verhoogde voedertafel die grondeters accepteren. Project FeederWatch raadt aan een handje op de grond te strooien, en de natuurbeheerdienst van de Amerikaanse staat Maryland adviseert voedertafels voor mengsels met gierst.

Op de grond

Voeren op de grond past het best bij heggenmus, mussen, gorzen en duiven, want daar zoeken ze ook in de natuur hun voedsel. Klein en regelmatig voeren:

1. Kies een plek met beschutting op een paar meter afstand, zoals een heg of takkenhoop. Vogels kunnen daar schuilen, maar een kat kan zich niet vlak naast het voer verstoppen.
2. Kies een stukje kort gras, grind of tegels, zodat de zaadjes niet in hoog gras verdwijnen.
3. Strooi ‘s ochtends een handje.
4. Kijk bij schemer. Ligt er nog voer, geef de volgende dag minder.
5. Verplaats de plek elke week of twee een stukje, zodat poep en oud zaad zich niet op één plek ophopen.

Op een voedertafel

Een voedertafel is bij nat weer de betere keus, net als in tuinen met ratten of bij modder en sneeuw. Een verhoogde voedertafel met een gaas- of geperforeerde bodem laat water weglopen, zodat het zaad droog blijft. Lage tafels op ongeveer 30 tot 45 cm hoogte voelen voor grondeters nog veilig. Hogere tafels op een paal trekken ook vinken en duiven.

Het nadeel: de LPO geeft de voorkeur aan verticale voedersilo’s boven open voedertafels, omdat vogels die in het voer staan ziekten als salmonellose en trichomonose makkelijker overdragen. Gebruik je een tafel, geef dan alleen dagporties en maak hem vaak schoon.

In een voederhuisje of silo

In een klassiek voederhuisje eten mussen gierst prima. In een smalle silo met kleine openingen voor mezen hoort pure gierst eigenlijk niet: de vogels die daar komen, willen iets anders. De LPO raadt ook aan het voer over meerdere plekken te verdelen om ziekten te beperken. Een silo met zonnebloempitten op hoogte en een gierstplek op de grond past daar goed bij.

Hoeveel gierst moet je geven?

Geef alleen zoveel gierst als de vogels in één dag opeten. Voor de meeste tuinen is dat een tot twee handjes, grofweg 50 tot 150 gram, bij te stellen na een paar dagen kijken.

Vine House Farm adviseert alleen neer te leggen wat binnen een paar dagen wordt gegeten, en waarschuwt dat nat, blijven liggend zaad gaat klonteren en kan beschimmelen of bacteriën kan vormen. Op de grond is één dag een veiligere grens, want restjes ‘s nachts trekken ratten en muizen aan.

Gierst in strooivoer: vulmiddel of waardevol?

Witte gierst is een waardevol bestanddeel. Mengsels met heel veel tarwe, milo of grove graankorrels zijn het probleem. Die worden vooral door duiven gegeten en veel zangvogels laten ze liggen.

Project FeederWatch schrijft dat milo een hoofdbestanddeel is van veel goedkope mengsels, maar bij de meeste vogels niet geliefd is, waardoor het zaad vaak verspild wordt. De studie van 1980 vond milo en verschillende andere gangbare mengselbestanddelen weinig aantrekkelijk zolang er zonnebloempitten of witte gierst waren. De LPO adviseert mengsels die bij veel soorten passen, wat de grootte van hun snavel ook is.

Zo lees je het etiket:

• Goed teken: zonnebloempitten of gepelde zonnebloempitten eerst, gierst op de tweede plaats, wat havervlokken of gebroken pinda’s.
• Gemengd teken: veel rode gierst. Mussen eten het, andere soorten minder.
• Slecht teken: tarwe, milo of grove graankorrels bovenaan. Daar voer je vooral duiven mee.

Van gierst blijven altijd wat doppen liggen. Stoort de rommel onder de voederplek je, dan vind je in onze gids over strooivrij vogelvoer zonder doppen mengsels die minder resten achterlaten. Havervlokken zijn nog een optie voor grondeters, zie havermout voor vogels.

Waar let je op bij het kopen van gierst?

Bij het kopen van gierst voor tuinvogels tellen drie dingen: de soort, de zuiverheid en de hoeveelheid. Witte gierst is de eerste keus voor de voederplek. Gierst uit het schap voor kooivogels is vaak hetzelfde zaad, maar meestal in kleine verpakkingen voor parkieten en kanaries. Voor een tuin met een groep mussen is een grotere zak strooivoer handiger, zolang je hem in één seizoen opmaakt.

Let op:

• Schoon zaad: weinig stof, geen klonten, geen muffe geur bij het openen.
• Een duidelijke ingrediëntenlijst: bij mengsels hoort de volgorde van de bestanddelen te kloppen. Wat bovenaan staat, maakt het grootste deel uit.
• Ambrosia: alsemambrosia (Ambrosia artemisiifolia) is een invasieve plant waarvan het stuifmeel sterke allergieën veroorzaakt. Volgens een rapport van het Nationaal Natuurhistorisch Museum van Luxemburg was vogelvoer tot 2012 de belangrijkste route waarlangs ambrosiazaad op balkons, in tuinen en parken terechtkwam. Sinds 1 januari 2012 geldt in de EU verordening (EU) nr. 574/2011: diervoeder met ongemalen granen en zaden mag hoogstens 50 mg ambrosiazaad per kilo bevatten, bij 12 procent vocht. Voor gierst en sorghum die niet direct worden gevoerd maar eerst worden gereinigd, ligt de grens volgens de EPPO op 200 mg per kilo.

De regel heeft het probleem kleiner gemaakt, maar niet helemaal opgelost. Kijk in de zomer even naar kiemplantjes onder de voederplek en trek onbekende planten weg voordat ze bloeien.

Trekt gierst mussen, duiven of spreeuwen aan?

Ja, gierst trekt mussen en duiven aan, want het hoort bij hun lievelingsvoer. In de Amerikaanse studie at de huismus witte gierst en bijna alle andere zaden, behalve lijnzaad en koolzaad.

In Nederland en België is dat meestal geen probleem maar winst. Huismus en ringmus zijn inheemse vogels, en veel tuinbezitters zijn blij met een levendige groep mussen. Het wordt anders als grote groepen duiven of spreeuwen de voederplek in een paar minuten leegeten.

Wat dan helpt:

• Gierst een week of twee pauzeren en daarna in kleinere porties terugbrengen.
• Later op de dag voeren, als de groepen zijn doorgetrokken.
• Voor mezen en vinken een silo of een voedersilo met beschermkooi gebruiken waar grote vogels niet door kunnen.
• Gemorst voer onder de voederplek opvegen.

Meer tips staan in onze gids spreeuwen weren bij het voederhuisje.

Gierst, ratten en hygiëne

Gierst op de grond trekt het snelst ratten en muizen aan, omdat kleine zaadjes in het donker makkelijk te vinden zijn. De oplossing zit in de manier van voeren, niet in stoppen:

• ‘s Ochtends voeren en alleen wat voor de avond opgaat.
• Bij knaagdieren overstappen op een verhoogde tafel of een opvangschaal voor vogelvoer.
• Nooit een hoop zaad ‘s nachts laten liggen.
• Doppen en gemorst zaad om de paar dagen opvegen.

Hygiëne is ook voor de vogels belangrijk. De LPO adviseert voederplekken wekelijks schoon te maken om de overdracht van ziekten te beperken, en direct vier weken te stoppen met voeren als er zieke vogels worden gezien. De Duitse NABU raadt silo’s aan waarin vogels niet door het voer lopen, zodat ziektekiemen zich minder verspreiden en het voer niet bederft. Onze gidsen over het voederhuisje schoonmaken en ratten bij het voederhuisje weghouden gaan dieper in op beide.

Hoe bewaar je gierst?

Bewaar gierst koel, droog en donker in een goed sluitende bak van metaal of stevig plastic, buiten bereik van vocht en knaagdieren. Gierst houdt het langer dan gepelde zaden, omdat de dop de korrel beschermt. Volgens Vine House Farm blijft gierst onder die omstandigheden ongeveer 12 tot 18 maanden vers, langer dan vette zaden zoals gepelde zonnebloempitten.

Tekenen dat gierst bedorven is:

• muffe of zure geur
• klonten die niet uit elkaar vallen
• spinsel, kleine motjes of kevertjes in de zak
• groene, grijze of zwarte schimmelplekken

Gooi beschimmeld voer altijd weg. De LPO raadt ook af om voer van de vorige winter te gebruiken, omdat het vaak slecht is bewaard. Koop een verpakking die je in één seizoen opmaakt. Meer in onze artikelen vogelvoer bewaren en kan vogelvoer bederven?.

Wanneer geef je gierst?

Gierst is het nuttigst van eind herfst tot het vroege voorjaar, als grondeters de minste natuurlijke zaden vinden. De LPO adviseert grofweg van november tot maart bij te voeren en in het voorjaar de hoeveelheden geleidelijk af te bouwen in plaats van plotseling te stoppen.

Bij sneeuw maak je een stukje vrij of gebruik je een overdekte tafel, zodat het zaad niet ondersneeuwt. Mussen en gorzen krabben wel door een dun laagje sneeuw, maar op een vrije plek vinden ze het voer op koude dagen sneller. Wat je in de winter verder geeft, staat in vogels voeren in de winter.

Gierst, zonnebloempitten of saffloer?

Gierst vult zonnebloempitten en saffloer aan, het vervangt ze niet. Elk zaad bereikt een andere groep vogels.

Een eenvoudige opstelling voor de meeste tuinvogels: zonnebloempitten in een hangende silo, een kleine dagelijkse portie witte gierst op de grond of een lage tafel, en in de winter vetvoer.

Veelgemaakte fouten met gierst

• Een mezensilo met pure gierst vullen. De vogels daar willen zonnebloempitten, de gierst belandt op de grond.
• Te veel tegelijk geven. Een hoop die ‘s nachts blijft liggen voedt ratten, geen vogels.
• Mengsels met veel tarwe en milo kopen en je afvragen waarom het zaad blijft liggen.
• Nat zaad laten liggen. Vochtige, geklonterde gierst kan binnen een paar dagen beschimmelen.
• De hele winter op dezelfde plek voeren. Poep en oud zaad hopen zich op; verplaats de plek af en toe.
• Midden op een open gazon voeren. Grondeters voelen zich onbeschermd; een heg op een paar meter afstand helpt.
• Voer van vorig jaar opmaken. De LPO raadt dat af, omdat het vaak te vochtig of te warm is bewaard.

Bronnen

• LPO: Nourrissage des oiseaux, adviesblad over wintervoeren (Frans)
• NABU: Vögel füttern im Winter, Wer frisst was? (Duits)
• Project FeederWatch: Common feeder foods (Engels)
• US Fish and Wildlife Service: persbericht over de voedervoorkeurstudie, 28 november 1980 (Engels)
• Geis, A.D. (1980): Relative attractiveness of different foods at wild bird feeders, USFWS Special Scientific Report Wildlife 233
• EPPO: maximumgehalte ambrosiazaad in diervoeder, verordening (EU) nr. 574/2011 (Engels)
• Nationaal Natuurhistorisch Museum Luxemburg: Ambrosia in Luxemburg (Duits)
• Vine House Farm: Millet, oats and wheat (Engels)