Etensresten voor vogels: wat mag na kerst wel en niet?

Sommige etensresten zijn in kleine hoeveelheden prima voor vogels: appels en peren, kruimels van kerstcake of koekjes en een beetje ongezouten aardappel of rijst. Braadvet uit de ovenschaal, alles wat zout of gekruid is, chocolade, avocado, brood en beschimmeld eten horen niet in de tuin maar blijven gewoon binnen.

Na de feestdagen staat de koelkast vol restjes, en het idee om de tuinvogels mee te laten genieten ligt voor de hand. In de winter kunnen ze hulp ook goed gebruiken. Maar een paar dingen van het kerstdiner doen ze echt kwaad, en het ergste ervan, het vet uit de braadslede, lijkt juist het gulste cadeau.

Deze gids loopt de kersttafel stuk voor stuk langs aan de hand van adviezen van Vogelbescherming Nederland, het Duitse NABU, de Franse LPO, de Britse RSPB en Project FeederWatch van het Cornell Lab. Waar die organisaties het oneens zijn, zeggen we dat.

Welke kerstrestjes mogen vogels eten?

De korte lijst: fruit, een paar kruimels en wat ongezouten zetmeel. Een adviseur van de RSPB noemde kruimels van kerstcake, mince pies en koekjes, milde geraspte kaas, gekookte of ongekookte rijst, ontbijtgranen, gekookte aardappels en fruit als geschikte restjes.

Vogelbescherming Nederland is strenger en zegt: geen gekookte etensresten, want ze bederven snel. Ook de LPO raadt etensresten af omdat ze vaak te zout, te zoet of te gaar zijn. Alle organisaties zijn het eens over drie regels:

• Niets zouts. Vogelbescherming Nederland zegt geen producten met zout te voeren, en de RSPB wijst erop dat zout eten vogels uitdroogt.
• Niets beschimmelds. Project FeederWatch waarschuwt dat sommige schimmels gifstoffen maken die schadelijk zijn voor vogels.
• Kleine hoeveelheden. Vogelbescherming Nederland waarschuwt dat overmatig voeren ongedierte aantrekt en ziektes verspreidt.

Doorstaat een restje alle drie de tests, dan kan het als af en toe een extraatje. Twijfel je of iets gezouten, gekruid of in boter gebakken is, laat het dan weg.

Waarom geen braadvet aan vogels geven?

Omdat het de veren bederft. De RSPB legt uit dat braadvet zich tijdens het braden mengt met vleessappen tot een vloeibaar, vettig mengsel dat aan de veren plakt, waardoor ze niet meer waterafstotend zijn. Een natte vogel kan zich niet warm houden.

In Groot-Brittannië waarschuwen vogelbeschermers hier elke kerst voor. In 2013 vroeg RSPB-adviseur Richard James om het vet uit de braadslede niet buiten te zetten, omdat je vogels daarmee uit goedheid kunt doden. BirdGuides zette drie redenen op een rij:

1. Het smeert. Zacht, vettig vet komt tijdens het eten op de veren terecht.
2. Het is niet te scheiden. In de braadslede zit het vet vermengd met vleessappen en restjes.
3. Het wordt ranzig en is zout. Het bederft heel snel, en veel zout is giftig voor tuinvogels.

Hetzelfde geldt voor ganzen- of eendenvet, het vet van een gebraden ham en het vet dat je van de jus schept.

Wat dan wel? Vet is in de winter een goed voer, als het het juiste vet is. Vogelbescherming Nederland raadt aan om voor een zelfgemaakte vetbol ongebruikt, ongezouten frituurvet (zonder palmolie) of kokosvet te mengen met zaden, en ontraadt vloeibare olie omdat die de veren aantast. De RSPB noemt reuzel en rundvet als veilig. Onze recepten voor zelfgemaakt vetvoer laten zien hoe je er stevige blokken van maakt.

Mogen vogels kerststol, kerstkransjes en bladerdeeg eten?

Als kruimels, ja. De RSPB-adviseur noemde kruimels van kerstcake, mince pies en koekjes als geschikte restjes. Een snufje op de voedertafel, geen hele plak, en niets met chocolade of glazuur.

Er zijn twee kanttekeningen. Ten eerste raden de LPO en Vogelbescherming Nederland etensresten in het algemeen af, dus houd kruimels bij een uitzondering. Ten tweede: denk aan huisdieren. De RSPB schrijft dat je bij een hond of kat geen gedroogd fruit moet buitenleggen, omdat rozijnen en ander gedroogd druivenfruit giftig voor ze kan zijn. Kerststol, krentenbrood en kerstcake zitten vol rozijnen en krenten. De hond die onder de voedertafel een berg cake vindt, loopt hier het grootste risico.

Mogen vogels kaas eten?

De meningen lopen uiteen, en de voorzichtige keuze is kaas weglaten. De LPO raadt vlees- en kaasresten sterk af, de RSPB vindt een beetje milde geraspte kaas in orde.

• LPO (Frankrijk): vermijd gezouten spek en restjes vlees en kaas.
• RSPB (Verenigd Koninkrijk): haar adviseur noemt milde geraspte kaas als geschikt restje.

De gemene deler is zout. De kaasplank van de kerst, met korsten, belegen kaas en crackers, blijft in de keuken.

Aardappels en rijst: wel of niet?

Ongezouten en in kleine hoeveelheden wel; met zout, boter of jus niet. De RSPB-adviseur noemt gekookte aardappel en rijst, maar het Duitse NABU zegt dat je zoute etenswaren zoals spek of gezouten aardappels nooit moet voeren.

Vogelbescherming Nederland zegt bovendien: geen boter of margarine, want dat werkt laxerend. Gebakken aardappeltjes, aardappelpuree met boter en kroketjes blijven dus binnen. Hooguit een aardappel die zonder zout is gekookt, of wat rijst voordat er iets doorheen is geroerd. Omdat Vogelbescherming Nederland gekookte restjes afraadt omdat ze snel bederven, ruim je weg wat dezelfde dag niet op is.

Dat ongekookte rijst in de vogelmaag opzwelt en vogels laat ontploffen is een fabel, zoals ons artikel over rijst voor vogels uitlegt.

Welke kersthapjes zijn schadelijk voor vogels?

Zout en gekruid eten, braadvet, chocolade, avocado, melk, room, boter en alles wat beschimmeld is. Een paar zijn giftig, de meeste doen gewoon meer kwaad dan goed.

• Chocolade. Het dierenartsenteam van de Pet Poison Helpline schrijft dat theobromine en cafeïne in chocolade giftig zijn voor vogels en hersenen en hart overprikkelen. Chocoladeletters, bonbons en kerstkransjes met chocolade blijven binnen.
• Avocado. Het Merck Veterinary Manual noemt avocado giftig voor vogels, waarbij kooivogels het gevoeligst zijn. Geen guacamole of avocadoschillen op de voedertafel.
• Zout en gekruid. Vulling, jus, chips, ham, spek, worstenbroodjes en zoutjes vallen allemaal af.
• Gezouten noten. Project FeederWatch raadt gezouten pinda’s en pinda’s met een coating of smaakje af. Het notenschaaltje van de borrel is dus geen optie.
• Melk, room en boter. Vogelbescherming Nederland zegt: geen melk, en geen boter of margarine omdat dat laxerend werkt.
• Gekookt vlees. De LPO raadt vleesresten af, en de RSPB waarschuwt dat gekookt eten ongewenste bezoekers zoals ratten aantrekt.
• Alles wat beschimmeld is. Dat hoort in de afvalbak, niet in de tuin.

De volledige lijst vind je in onze gids wat mag je vogels niet voeren.

En brood?

Brood laat je beter liggen. Vogelbescherming Nederland noemt brood als voorbeeld van een product met zout dat je niet moet voeren, het NABU zegt dat het opzwelt in de maag en snel bederft, en de LPO zegt nooit brood te geven. Restjes kerststol, stokbrood of vulling zijn bovendien zout of zoet. Meer daarover, ook over eenden, lees je in is brood slecht voor vogels?

Fruit en noten van de kersttafel: wat kan wel?

Fruit is een van de beste restjes die je kunt geven. Vogelbescherming Nederland noemt fruit en rozijnen als geschikt voer, de LPO raadt seizoensfruit als appels, peren en druiven aan, ook als het wat verlept is, en de RSPB adviseert gekneusde appels en peren, zolang niets beschimmeld of zout is.

Halveer of snijd het fruit in stukjes en leg het op de grond of een lage voedertafel, waar merels, lijsters en roodborsten eten. Onze gids over fruit voor vogels laat zien welke soorten wat eten.

Noten kunnen alleen puur en ongezouten. Vogelbescherming Nederland zegt ongebrande en ongezouten pinda’s altijd in een pindasilo te doen, en de RSPB schrijft dat voederhouders van stevig stalen gaas de enige veilige manier zijn om wilde vogels noten te geven.

Etensresten voor vogels: het overzicht

Hoe leg je restjes veilig neer?

Hoe je voert is net zo belangrijk als wat je voert.

1. Kleine hoeveelheden. Steeds een klein handje, zodat er niets ‘s nachts blijft liggen. Ruim restjes op voor het donker wordt.
2. Zacht voer op de grond of een lage tafel. Roodborsten, merels en lijsters eten het liefst laag.
3. Let op ratten. De RSPB waarschuwt dat gekookt eten ratten aantrekt. Zie je ze, stop dan met restjes en lees onze gids over ratten weghouden bij de voederplek.
4. Blijf gewoon voeren. Restjes zijn een extraatje, geen dieet. Onze gids vogels voeren in de winter zet de basis op een rij.
5. Vergeet water niet. Vogelbescherming Nederland raadt aan voer en water ‘s ochtends voor zonsopgang te verversen. Zie ook een vogelbad ijsvrij houden in de winter.

Hoe deze gids tot stand kwam

We hebben zelf geen voederproeven gedaan. Deze gids is gebaseerd op gepubliceerde adviezen van Vogelbescherming Nederland, het NABU, de LPO, de RSPB, Project FeederWatch van het Cornell Lab, het Merck Veterinary Manual en de Pet Poison Helpline. Waar die bronnen het oneens zijn, zoals over kaas, geven we beide standpunten.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland: Wat is goed voer?
• Vogelbescherming Nederland: Zelf een vetbol maken in 6 stappen
• Vogelbescherming Nederland: Help vogels bij winterse omstandigheden
• NABU: Vogelfütterung, Tipps für die richtige Winterfütterung
• LPO: Nourrir les oiseaux de son jardin en hiver
• RSPB: Three ways you can help birds in a cold snap
• RSPB: Household scraps for birds
• RSPB: How and what to feed your garden birds
• BirdGuides: Don’t feed the birds with turkey fat (RSPB-advies, 2013)
• Project FeederWatch (Cornell Lab): Food types