Snelste vogel ter wereld: de slechtvalk en zijn topsnelheid

De snelste vogel ter wereld is de slechtvalk. Volgens het Cornell Lab of Ornithology haalt hij in een jachtduik snelheden van 320 km/u, wat hem het snelste dier op aarde maakt. Het hoogste veelgenoemde getal is ongeveer 389 km/u, gemeten bij een afgerichte valk die vanaf zeer grote hoogte dook.

Dat antwoord gaat over duiken. Voor vlakke, klappende vlucht, voor rennen en voor zwemmen zijn de kampioenen andere vogels, en de records zijn rommeliger. Hieronder lees je wat het bewijs echt ondersteunt.

Kort antwoord: de snelste vogels per categorie

Wat is de topsnelheid van een slechtvalk?

De topsnelheid van een slechtvalk ligt in de duikvlucht: ongeveer 320 km/u volgens het Cornell Lab, en zo’n 389 km/u in het bekende record van een afgerichte valk. In gewone vlucht gaat hij veel trager. Het Cornell Lab noemt 40 tot 55 km/u als reissnelheid en ongeveer 112 km/u tijdens een achtervolging.

Een slechtvalk in vlakke, klappende vlucht is dus snel, maar niet buitengewoon; hij vliegt ongeveer even snel als eenden en duiven en versnelt fel tijdens een achtervolging. Wat hem apart zet, is de duikvlucht. Een valk klimt hoog boven zijn prooi, trekt zijn vleugels in en valt bijna loodrecht naar beneden, waarbij hij hoogte omzet in snelheid.

Het beroemde record komt van de Amerikaanse valkenier en parachutist Ken Franklin, die eind jaren negentig en begin jaren 2000 samen met een afgerichte slechtvalk genaamd Frightful uit een vliegtuig dook. Vanaf zeer grote hoogte zou de vogel ongeveer 389 km/u hebben gehaald. Dat is een echte meting, maar geen typische. Wilde slechtvalken duiken meestal vanaf geringere hoogte op vogels als duiven, eenden en steltlopers, en hun snelheid verschilt per duik. Toch is ruim 160 km/u normaal, en snelheden boven 320 km/u liggen binnen hun bereik.

Hoe overleeft een valk zo’n snelle duik?

Verschillende kenmerken helpen, en sommige zijn beter begrepen dan andere:

• Een gestroomlijnde vorm. Met de vleugels in een strakke druppelvorm gevouwen, beperkt de valk de luchtweerstand sterk. Windtunnelonderzoek wijst erop dat hij zijn lichaamsvorm tijdens de duik aanpast om snelheid en sturing te regelen.
• Stijve, sterke veren. De slagpennen van een slechtvalk zijn smal en stijf, en zijn borstspieren en borstbeenkam zijn groot voor zijn formaat.
• Neusschotjes. Slechtvalken hebben kleine benige knobbeltjes in hun neusgaten. Een veel herhaalde verklaring is dat die de binnenstromende lucht afremmen en afbuigen, zodat de vogel bij hoge snelheid kan ademen. Dat is aannemelijk en wordt vaak genoemd, maar het is minder grondig onderzocht dan populaire verhalen doen vermoeden.
• Een derde ooglid. Vogels hebben een doorzichtig knipvlies dat over het oog schuift. Het beschermt en reinigt het oog tijdens snelle vlucht.
• Scherp zicht op hoge snelheid. Valken hebben in elk oog twee gebieden met scherp zicht. Onderzoekers hebben laten zien dat slechtvalken hun prooi naderen via een gebogen baan die het doel in beeld houdt van een bepaald deel van het netvlies, wat helpt om bij hoge snelheid vast te blijven op de prooi.

De slechtvalk is ook een van de meest verspreide vogels ter wereld en komt op elk continent voor behalve Antarctica. Na de ineenstorting door DDT in veel regio’s heeft hij zich in Europa en Noord-Amerika goed hersteld. In Nederland en België broedt hij tegenwoordig weer, vaak in nestkasten op kerktorens, schoorstenen van centrales, hoogspanningsmasten en andere hoge gebouwen. Woon je in een grote stad, dan is de kans groot dat er op een paar kilometer van je huis een slechtvalk op duiven jaagt.

Wat is de snelste vogel in vlakke vlucht?

Dat is lastiger dan het klinkt. Snelheid in vlakke vlucht hangt af van wind, hoogte, de meetmethode en de vraag of het getal grondsnelheid of luchtsnelheid is. Een gans met 65 km/u rugwind kan een indrukwekkende grondsnelheid neerzetten terwijl hij op zijn gemak door de lucht vliegt.

Gierzwaluw

Het best onderbouwde record voor snelle vlakke vlucht komt van de gierzwaluw, een Euraziatische soort die het grootste deel van zijn leven in de lucht doorbrengt en die je elke zomer gillend boven Nederlandse en Belgische daken ziet. Een radaronderzoek in Zweden, gepubliceerd in 2010, mat gierzwaluwen op ongeveer 31 meter per seconde, zo’n 111 km/u, tijdens hun snelle groepsvluchten, de zogenaamde “gilpartijen”. Gierzwaluwen zijn gebouwd voor snelheid en uithoudingsvermogen: lange, smalle, sikkelvormige vleugels, een compact lijf en een piepklein snaveltje. Volgonderzoek heeft laten zien dat sommige gierzwaluwen het grootste deel van de tien maanden die ze buiten hun broedgebied doorbrengen in de lucht blijven.

Stekelstaartgierzwaluw

Veel lijstjes noemen de stekelstaartgierzwaluw, een grote gierzwaluw uit Azië en Australië, als snelste vogel in vlakke vlucht met ongeveer 170 km/u. Dat getal komt uit oudere waarnemingen die naar moderne maatstaven niet betrouwbaar zijn. De soort is zeker heel snel, maar het exacte getal moet als onbevestigd worden gezien.

Eenden, ganzen en steltlopers

Veel watervogels zijn sterke, snelle vliegers. Duikeenden zoals tafeleend en zaagbekken, en grondeleenden zoals de wintertaling, zouden in vlakke vlucht 80 tot 110 km/u halen, en meer met rugwind. Sommige oudere claims, zoals een middelste zaagbek die door een vliegtuig op 160 km/u zou zijn gemeten, zijn anekdotisch. De veilige conclusie is dat snelle eenden bij gunstige wind de grondsnelheid van de gierzwaluw kunnen evenaren of overtreffen, maar zorgvuldige metingen zijn schaars.

Poelsnip: de snelste langeafstandstrekker

Voor snelheid over lange afstanden is de poelsnip opmerkelijk. In een studie uit 2011 kregen poelsnippen die in Zweden broedden kleine geolocators mee. Sommige vlogen non-stop van Noord-Europa naar Afrika ten zuiden van de Sahara, een reis van enkele duizenden kilometers, in ongeveer drie tot vier dagen, met een gemiddelde van bijna 97 km/u. Rugwind hielp, maar het is nog steeds een van de snelste aanhoudende trekvluchten die bekend zijn van een vogel die de hele weg klapt.

Voor meer over vogels met uithoudingsvermogen, zie onze gids over welke vogel het verst trekt.

Wat zijn de snelste vogels in verhouding tot hun formaat?

Absolute snelheid bevoordeelt grote vogels. Relatieve snelheid vertelt een ander verhaal. Gemeten in lichaamslengtes per seconde staat een kolibrie bovenaan: het mannetje van Anna’s kolibrie haalt in zijn baltsduik ongeveer 385 lichaamslengtes per seconde. Dat is relatief sneller dan de duik van een slechtvalk.

Een mannetje Anna’s kolibrie, algemeen langs de Pacifische kust van Noord-Amerika, maakt een baltsduik waarbij hij hoog boven een vrouwtje klimt en dan langs haar naar beneden stort. Wilde kolibries leven alleen in Amerika; wat je in Europa voor een kolibrie aanziet, is vrijwel altijd de kolibrievlinder. In een studie uit 2009 mat Christopher Clark deze duiken met hogesnelheidsvideo. Mannetjes haalden ongeveer 27 meter per seconde, zo’n 97 km/u. Dat is in absolute zin al snel voor een vogel van ongeveer 4 gram. Uitgedrukt in lichaamslengtes komt het neer op ongeveer 385 lichaamslengtes per seconde, meer dan de duik van een slechtvalk of de topsnelheid van een straaljager in lichaamslengtes. Als het mannetje uit de duik optrekt, krijgt hij krachten van ongeveer negen keer de zwaartekracht te verwerken.

Kolibries hebben ook records voor vleugelslagfrequentie. Kleine soorten slaan tientallen keren per seconde met hun vleugels, en een hangende kolibrie heeft een van de hoogste stofwisselingssnelheden van alle gewervelde dieren. Onze gids over hoe kolibries stilhangen legt de techniek uit.

Wat is de snelste loopvogel?

De Afrikaanse struisvogel is de snelste vogel op land en de snelste tweebenige loper die er leeft. Struisvogels kunnen sprinten met ongeveer 70 km/u en iets lagere snelheden over lange afstanden volhouden. Daarmee lopen ze ruim twee keer zo snel als de grote renkoekoek en zijn ze ook sneller dan de emoe, de tweede snelste loopvogel.

Hun lange poten, krachtige dijspieren en gereduceerde tenen, slechts twee aan elke voet, maken ze tot efficiënte lopers. Hun vleugels zijn nutteloos om mee te vliegen, maar helpen bij evenwicht en draaien.

Andere snelle lopers zijn:

• Emoe (Australië): kan ruwweg 50 km/u rennen.
• Nandoe (Zuid-Amerika): een sterke loper op open graslanden, met schattingen in dezelfde orde als de emoe.
• Grote renkoekoek (zuidwesten van de VS en Mexico): een koekoek die ongeveer 30 km/u kan rennen, snel genoeg om hagedissen, slangen en zelfs kleine vogels te vangen.

Wat is de snelste zwemmende vogel?

De ezelspinguïn van de Zuidelijke Oceaan wordt meestal genoemd als snelste zwemmer, met sprints van ongeveer 36 km/u. Pinguïns “vliegen” onder water met stijve, flipperachtige vleugels, en hun compacte botten verminderen het drijfvermogen zodat ze efficiënt kunnen duiken. Meestal zwemmen ze veel langzamer om energie te sparen.

Onder vliegende vogels die ook onder water zwemmen, zijn alkachtigen zoals papegaaiduikers, zeekoeten en alken, en duikeenden zoals de eider, sterke en snelle zwemmers, al zijn betrouwbare snelheidscijfers moeilijker te vinden.

Hoe snel vliegen gewone vogels?

De meeste vogels die je elke dag ziet, zijn niet gebouwd voor records, en dat hoeft ook niet. Ruwe, vaak genoemde snelheden voor gewone kruisvlucht zien er zo uit, met de kanttekening dat wind, inspanning en meetmethode de getallen allemaal verschuiven:

• Kleine zangvogels zoals mussen, vinken en mezen vliegen meestal ergens rond 25 tot 50 km/u, sneller als ze vluchten.
• Duiven zijn sterke, rechtlijnige vliegers. Postduiven halen tijdens een vlucht vaak gemiddeld 65 km/u of meer, en veel meer met goede rugwind.
• Kraaien en gaaien vliegen doorgaans gestaag met matige snelheid, vaak zo’n 30 tot 55 km/u.
• Ganzen en zwanen vliegen tijdens de trek ruwweg 50 tot 80 km/u, met flinke extra’s door rugwind.
• Kolibries vliegen in gewone voorwaartse vlucht meestal ongeveer 40 tot 50 km/u, met snellere uitschieters tijdens achtervolgingen en duiken.

Veel kleine trekvogels zijn ook langzamer dan mensen denken. Ze leggen lange afstanden af, niet door snel te vliegen, maar door vele uren achter elkaar te vliegen, nacht na nacht, met pauzes om bij te tanken.

Welke snelle vogels kun je over de hele wereld zien?

Snelheidskampioenen zijn over alle continenten verspreid, dus bijna iedereen kan ergens in de buurt een indrukwekkend snelle vogel zien. De slechtvalk komt volgens het Cornell Lab op elk continent behalve Antarctica voor, en gierzwaluwen, zwaluwen en kleine valken zijn in veel landen gewone zomergasten. Van de snelste tot de talrijkste: ontdek ook welke vogels het meest voorkomen op de wereld. Per regio vallen deze soorten op:

• Nederland en België: slechtvalken op kerktorens, centrales en hoge gebouwen; smellekens in de winter boven open land en kwelders; boomvalken, kleine valken die snel genoeg zijn om gierzwaluwen en zwaluwen te vangen; gierzwaluwen die van mei tot in augustus gillend boven de daken jagen.
• Rest van Europa: slechtvalken op kathedralen en in groeven, en alpengierzwaluwen boven steden en rotswanden in het zuiden.
• Noord-Amerika: slechtvalken op wolkenkrabbers en kliffen; schoorsteengierzwaluwen boven steden in de zomer; grote duikeenden op meren.
• Zuid-Amerika: slechtvalken die vanuit het Noordpoolgebied naar het zuiden trekken voor de noordelijke winter; aplomadovalken op open graslanden; nandoes die over de pampa rennen.
• Turkije en het Midden-Oosten: slechtvalken, sakervalken en lannervalken, allemaal krachtige jagers; alpengierzwaluwen en gierzwaluwen boven steden en kloven.
• Afrika: struisvogels op de savanne, de snelste lopende vogels ter wereld, en lannervalken die boven open land jagen.
• Australië en Azië: stekelstaartgierzwaluwen boven bossen en kusten, en emoes op de vlaktes in het binnenland.

Waarom is de snelheid van vogels zo moeilijk te meten?

Omdat wind, meetmethode en omstandigheden de getallen sterk beïnvloeden. Rugwind telt mee in de grondsnelheid, oude metingen kwamen vaak van snelheidsmeters in auto’s en vliegtuigen, en records van afgerichte of vluchtende vogels zijn niet typisch. Veel populaire snelheidsclaims vallen daardoor door de mand zodra je vraagt hoe ze gemeten zijn.

Veelvoorkomende problemen zijn:

1. Grondsnelheid tegenover luchtsnelheid. De snelheid van een vogel ten opzichte van de grond omvat de wind. Rugwind kan er tientallen kilometers per uur bij optellen.
2. Meten vanuit auto of vliegtuig. Vroege records kwamen vaak van mensen die naast vogels reden of vlogen en hun snelheidsmeter aflazen. Dat is onnauwkeurig en kan de vluchtsprint van een geschrokken vogel weergeven.
3. Meten met een stopwatch. Een vogel timen tussen twee punten gaat over korte afstanden makkelijk mis.
4. Uitzonderlijke omstandigheden. Afgerichte vogels die uit vliegtuigen duiken of vogels die voor een rover vluchten, laten geen typisch gedrag zien.
5. Herhaalde getallen. Zodra een getal in een populair boek staat, wordt het vaak tientallen jaren overgenomen, of het nu betrouwbaar was of niet.

Moderne middelen zoals volgradar, gps-zenders, geolocators en hogesnelheidsvideo leveren veel betrouwbaardere gegevens, en verschillende klassieke “records” hebben de toets niet doorstaan.

Is de slechtvalk het snelste dier ter wereld?

Ja, als je duikvluchten meetelt. Met ongeveer 320 km/u in een jachtduik is de slechtvalk sneller dan elk ander dier, ook dan het jachtluipaard, dat op de grond ongeveer 95 tot 115 km/u haalt. Kijk je alleen naar snelheid op eigen kracht, zonder hulp van de zwaartekracht, dan ligt de vergelijking veel minder eenvoudig.

In vlakke vlucht halen gierzwaluwen met radar gemeten zo’n 111 km/u, wat ongeveer gelijk is aan de achtervolgingssnelheid die het Cornell Lab voor de slechtvalk noemt. De titel snelste dier ter wereld dankt de slechtvalk dus vooral aan zijn duiktechniek.

Welke vogel vliegt het verst?

De noordse stern legt per jaar de grootste afstand af: een studie uit 2010 in PNAS volgde elf sterns met kleine geolocators en vond bij sommige vogels meer dan 80.000 km per jaar. Het record voor de langste non-stopvlucht staat op naam van een jonge rosse grutto, die in 2022 in 11 dagen 13.560 km vloog.

Die grutto, met tagnummer 234684, vloog volgens Guinness World Records van Alaska naar Ansons Bay op Tasmanië, zonder te stoppen om te eten of te rusten. Snelheid en afstand zijn dus verschillende kampioenschappen: de verste vliegers winnen door efficiëntie en uithoudingsvermogen, niet door topsnelheid.

Fabels en feiten over snelle vogels

Fabel: de slechtvalk haalt bij elke jacht 389 km/u. Feit: 389 km/u is een record van een afgerichte valk die vanaf grote hoogte dook. Gewone jachtduiken zijn langzamer, al gaan ze nog vaak ruim boven de 160 km/u.

Fabel: het is bewezen dat de stekelstaartgierzwaluw 170 km/u vliegt. Feit: dat getal komt uit oudere, niet bevestigde meldingen. Met radar gemeten records voor vlakke vlucht liggen lager.

Fabel: grote vogels zijn altijd het snelst. Feit: in absolute zin winnen grotere vogels vaak, maar in verhouding tot hun lichaamsgrootte doen piepkleine kolibries het beter dan valken.

Fabel: snelle vogels klappen altijd hard met hun vleugels. Feit: de hoogste snelheden komen van duiken, waarbij de zwaartekracht het meeste werk doet. Langeafstandstrekkers zoals grutto’s en gierzwaluwen draaien meer om efficiëntie dan om pure snelheid.

Fabel: vogels vliegen sneller om stormen te ontvluchten. Feit: vogels reageren wel op het weer, maar de meeste snelheidsverschillen komen door de windrichting. Trekvogels plannen hun vertrek waar mogelijk bij gunstige rugwind. Lees meer in kunnen vogels het weer voorspellen.

Wat maakt een vogel snel? De anatomie van snelheid

Snelle vogels delen een aantal kenmerken:

• Vleugelvorm. Lange, smalle, spitse vleugels, zoals die van valken, gierzwaluwen en zwaluwen, verminderen de luchtweerstand en passen bij snelle, efficiënte vlucht. Korte, afgeronde vleugels, zoals die van de sperwer en veel zangvogels, ruilen topsnelheid in voor acceleratie en wendbaarheid tussen takken.
• Krachtige vliegspieren. De borstspieren die de neerwaartse slag aandrijven, kunnen een groot deel van het lichaamsgewicht van een vliegende vogel uitmaken.
• Een licht, sterk skelet. Veel vogels hebben met lucht gevulde botten die gewicht besparen zonder aan sterkte in te boeten. Zie hebben vogels holle botten.
• Een superefficiënt ademhalingssysteem. Vogels sturen lucht in één richting door hun longen met behulp van een reeks luchtzakken, wat zuurstof efficiënter levert dan de longen van zoogdieren. Onze gids over hoe vogels ademen legt uit hoe.
• Vliegen in formatie. Sommige trekvogels besparen energie door in V-formatie te vliegen. Hier lees je waarom vogels in een V vliegen.

Wat betekent dit voor tuinvogelaars?

Misschien zie je nooit een slechtvalk duiken, maar snelheid bepaalt elke dag wat er bij je voederplek gebeurt. De sperwer verrast mezen en mussen met korte sprints, en in de zomer jagen zwaluwen en gierzwaluwen boven de wijk. Wie weet waar op te letten, ziet ook in een gewone tuin indrukwekkende vliegers.

• De sperwer is de snelheidsduivel van de tuin. Hij jaagt op kleine vogels met plotselinge sprints en scherpe bochten. Zijn korte, afgeronde vleugels en lange staart maken hem eerder wendbaar dan snel in een rechte lijn. Heeft er een jouw voederplek ontdekt, zie dan hoe je voorkomt dat een sperwer bij je voederhuisje jaagt.
• Smelleken en torenvalk. Kleine valken zoals het smelleken jagen soms met snelle, lage, rechtlijnige vlucht op zangvogels en steltlopers, vooral in de winter.
• Zwaluwen en gierzwaluwen. Boerenzwaluwen, huiszwaluwen en gierzwaluwen scheren in de zomer over wijken en weilanden op jacht naar insecten. Ze bekijken is een snelle les in vleugelvorm.
• Groene specht en grote bonte specht. Geen snelheidsrecordhouders, maar hun golvende vlucht laat mooi zien hoe vogels energie sparen door afwisselend te klappen en te zweven.

Wil je snelle vogels in je verrekijker vangen, oefen dan om een vogel snel te vinden en soepel te volgen. Onze gids over hoe je een vogel snel vindt in je verrekijker bevat eenvoudige oefeningen.

Snelle feiten

• De slechtvalk is in een duik het snelste dier op aarde, met meer dan 320 km/u.
• De hoogste veelgenoemde snelheid van een slechtvalk is ongeveer 389 km/u, van een afgerichte vogel.
• Radar heeft gierzwaluwen in vlakke vlucht gemeten op ongeveer 111 km/u.
• Poelsnippen haalden gemiddeld bijna 97 km/u op non-stoptrekvluchten van enkele duizenden kilometers.
• De struisvogel rent ongeveer 70 km/u, sneller dan elk ander tweebenig dier.
• De ezelspinguïn zwemt in sprints ongeveer 36 km/u.
• De duik van een mannetje Anna’s kolibrie haalt ongeveer 385 lichaamslengtes per seconde.
• Veel oude snelheidsrecords, waaronder 170 km/u voor de stekelstaartgierzwaluw, zijn onbevestigd.

Bronnen

• Cornell Lab of Ornithology: Peregrine Falcon, All About Birds
• Cornell Lab of Ornithology: Anna’s Hummingbird, All About Birds
• RSPB: Peregrine species profile
• Vogelbescherming Nederland
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Natuurpunt
• Egevang et al. (2010), Tracking of Arctic terns Sterna paradisaea reveals longest animal migration, PNAS (NERC Open Research Archive)
• Guinness World Records: Longest non-stop migration by a bird