Pestvogel: invasiejaren, herkenning en waar kijken
De pestvogel is een bessenetende wintergast uit de taiga die in invasiejaren massaal naar Nederland komt als de lijsterbes faalt. Zo vindt en lokt u hem.
In dit artikel
De pestvogel (Bombycilla garrulus) is een kuifdragende bessenseter, zo groot als een spreeuw, die broedt in de taiga van Noord-Rusland en Scandinavië. In de meeste winters komen er maar weinig naar Nederland. Maar als de lijsterbessen in het noorden mislukken, stromen er groepen ons land in. Vogelaars spreken dan van een invasie.
Juist die onvoorspelbaarheid maakt hem zo bijzonder. De ene winter zie je er geen, de volgende plundert een groep van vijftig vogels de struiken op een supermarktparkeerplaats. Hier lees je waarom, wanneer en waar je moet zoeken, en hoe je je tuin aantrekkelijk maakt.
Hoe ziet een pestvogel eruit?
Een mollige, roze-bruine vogel van spreeuwformaat, met een opvallende kuif, een zwart oogmasker en een zwarte keelvlek. De echte kenmerken zitten op vleugel en staart: een felgele staartpunt en kleine rode, wasachtige puntjes aan sommige vleugelveren.
Vogelbescherming Nederland en NABU geven een lengte van 18 tot 21 cm. Volgens de BTO wegen volwassen vogels gemiddeld 58 gram, met een spreiding van 51 tot 66 gram. Van dichtbij zie je ook witte en gele tekening op de zwarte handpennen en roestbruine veren onder de staart.
De rode en gele puntjes komen volgens het Cornell Lab van carotenoïden uit het fruit dat de vogels eten, en ze worden groter met de leeftijd. Vogelbescherming Nederland voegt toe dat mannetjes een bredere gele staartband en meer rode puntjes hebben dan vrouwtjes.
| Kenmerk | Pestvogel | Cederpestvogel | Spreeuw |
|---|---|---|---|
| Verspreiding | Noord-Europa, Noord-Azië, noordelijk Noord-Amerika | Noord- en Midden-Amerika | Europa, elders ingevoerd |
| Kleur | Roze-grijsbruin | Bruin met gelige buik | Donker glanzend, in de winter gestippeld |
| Kuif | Hoog en opvallend | Korter | Geen |
| Onderstaart | Roestbruin | Wit | Donker met lichte randen |
| Vleugel | Witte en gele tekening, rode wasachtige puntjes | Rode puntjes, geen wit of geel | Geen felle tekening |
Van ver, en vooral in de vlucht, lijkt een groep pestvogels sterk op spreeuwen. Vogelbescherming Nederland noemt de pestvogel op afstand en in de vlucht spreeuwachtig. Het geluid geeft vaak de doorslag: een heldere, hoge, belletjesachtige roep. Een echte zang heeft de pestvogel volgens het Cornell Lab niet.
Wie vergelijkbare soorten nog lastig uit elkaar houdt, vindt in onze gids vogels herkennen de kenmerken silhouet, gedrag en geluid.
Waarom zijn er pestvogelinvasies?
Omdat het wintervoedsel in het noorden opraakt. Vogelbescherming Nederland schrijft dat er grote aantallen komen als er in het hoge noorden te weinig bessen zijn. De BTO legt de oorzaak bij mislukte lijsterbesoogsten in Fennoscandinavië, en NABU noemt de pestvogel het schoolvoorbeeld van een invasievogel.
De Britse RSPB voegt een tweede factor toe: invasies ontstaan als de broedpopulatie te groot is geworden voor het beschikbare voedsel. Een paar goede broedjaren gevolgd door een slecht bessenjaar is het klassieke recept.
Nieuw is het niet. Volgens NABU zijn massale invasies in Midden-Europa al sinds de late middeleeuwen beschreven. De BTO noemt twee grote invasies in Groot-Brittannië in recente tijd, in de herfst van 2008 en van 2010.
Wanneer komen pestvogels?
De eerste in oktober, de meeste in november en december. Vogelbescherming Nederland geeft oktober tot februari als periode en zegt dat de vogels tussen februari en april weer weg zijn. Ze worden vooral in het noorden van het land gezien.
De BTO beschrijft hoe de eerste vogels eerst de Noordzeekust bereiken en daarna naar het zuiden en westen trekken zodra de bessen in een gebied op zijn. Daarom kan een groep van de ene op de andere dag verdwenen zijn.
| Land | Gebruikelijke periode | Beste gebieden | Typische aantallen |
|---|---|---|---|
| Nederland | Oktober tot februari | Noorden, tuinen en parken met besdragende struiken | 100 tot 1.200 overwinteraars, 2.000 tot 10.000 doortrekkers (Sovon) |
| Vlaanderen en België | Winter, onregelmatig | Waar veel bessen hangen, in invasiejaren | Een deel van de vogels trekt door vanuit Nederland (Vogelbescherming) |
| Duitsland | Winter | Noorden en oosten | Wisselt sterk per jaar (NABU) |
| Groot-Brittannië | Late herfst tot vroege lente | Noordzeekust, Noord- en Oost-Engeland | Ongeveer 10.000 per winter (BTO, 2012-17), veel meer in invasiejaren |
Die aantallen schommelen enorm. Sovon kan voor Nederland zelfs geen trend berekenen, omdat de aantallen per winter zo verschillen.
Waar kun je pestvogels zien?
Overal waar veel bessen hangen, ook op weinig romantische plekken. Vogelbescherming Nederland ziet ze vooral in tuinen en parken in de bebouwde kom, en noemt tuinen en parken in het noorden met gelderse roos als beste plek. De RSPB noemt straten met besstruiken en supermarktparkeerplaatsen.
In Noord-Amerika beschrijft het Cornell Lab groepen van 50 tot 300 vogels, soms duizenden, die onvoorspelbaar rondzwerven en een losse struik in een paar minuten kaal kunnen eten.
Een paar praktische tips:
- Eerst luisteren. De belletjesroep verraadt een groep vaak voordat je hem ziet.
- Langs de besstruiken. Lijsterbes, meidoorn, gelderse roos en dwergmispel langs wegen, bij winkelcentra en in nieuwbouwwijken zijn favoriete plekken.
- Volg de waarnemingen. In invasiejaren verschijnen groepen pestvogels snel op waarneming.nl.
Met een verrekijker zie je de rode puntjes en de gele staartband zonder de vogels te storen. Geschikte modellen staan in onze gids verrekijker voor de tuin.
Wat eten pestvogels?
In de winter bijna alleen fruit. Vogelbescherming Nederland noemt bessen van meidoorn, gelderse roos, liguster en dwergmispel; NABU noemt jeneverbes, lijsterbes en gelderse roos als favorieten. Het Cornell Lab schrijft dat ze de vruchten in hun geheel doorslikken.
Ze eten flink. Volgens NABU eet een pestvogel per dag ongeveer twee keer zijn eigen gewicht, en dankzij een grote lever kan hij ook al gistende bessen verdragen. Oiseaux.net noemt maretakbessen in stadsparken als wintertraktatie. In het broedseizoen verandert het menu: dan vangen ze insecten in de vlucht. Vogelbescherming Nederland merkt op dat je dat hier soms ziet op warme dagen in april.
Het Cornell Lab meldt ook dat pestvogels vaak drinken en sneeuw eten om al dat fruit te verteren. In de late winter drinken ze zelfs sap van esdoorn en berk.
Hoe lok je pestvogels naar je tuin?
Plant besdragende struiken en laat de bessen hangen. Een zaadsilo interesseert een pestvogel niet, een tuin vol bessen wel. Vogelbescherming Nederland raadt lijsterbes, liguster, meidoorn, gelderse roos, dwergmispel en sierappel aan, en zegt dat tuinen met veel van die struiken langer bezocht worden.
NABU geeft hetzelfde advies: plant besdragende bomen en struiken en laat de verschrompelde vruchten de hele winter hangen. Welke struiken op welk moment vrucht dragen, lees je in onze gids besdragende struiken voor vogels in de winter.
Ook water telt. Omdat pestvogels vaak drinken, helpt een open drinkplek bij vorst. Veilige manieren staan in vogelbad ijsvrij houden. Appel staat op de lijst van vruchten die het Cornell Lab noemt, dus in een invasiejaar is wat valfruit op het gras het proberen waard. Merels en lijsters profiteren er hoe dan ook van.
Voor de vaste wintergasten lees je wat geef je vogels in de winter.
Gaat het slecht met de pestvogel?
In Europa niet. Vogelbescherming Nederland noemt de soort niet bedreigd, en de BTO zet hem op de groene lijst in het Verenigd Koninkrijk en als niet bedreigd op de wereldwijde Rode Lijst van de IUCN. Omdat hij in wisselende aantallen als doortrekker en wintergast voorkomt, zijn er in Nederland geen natuurgebieden speciaal voor aangewezen.
In Noord-Amerika ligt het anders. Het Cornell Lab noemt de pestvogel daar een algemene vogel in sterke achteruitgang, maar geeft op zijn soortpagina geen oorzaken.
Zijn er nog andere pestvogels?
Ja, wereldwijd zijn er drie soorten: de pestvogel, de cederpestvogel in Noord-Amerika en de Japanse pestvogel in Oost-Azië. In Nederland komt alleen onze pestvogel voor. In Noord-Amerika sluiten cederpestvogels en roodborstlijsters zich volgens het Cornell Lab soms aan bij groepen pestvogels.
Meer over de Amerikaanse soort lees je in onze gids over de cederpestvogel. En wil je weten waar onze zomervogels zijn terwijl de pestvogels komen, lees dan waar gaan vogels heen in de winter en wintervogels bij de voederplek.
Bronnen
Veelgestelde vragen
Waarom zie je pestvogels in de ene winter wel en in de andere niet?
Omdat ze in de winter van bessen leven, vooral van lijsterbes. Vogelbescherming Nederland schrijft dat er grote aantallen komen als er in het hoge noorden te weinig bessen zijn. De Britse BTO en de Duitse NABU wijzen ook op mislukte lijsterbesoogsten in Scandinavië. In goede bessenjaren blijven de meeste vogels in het noorden en zie je er hier nauwelijks een.
Wanneer zie je pestvogels in Nederland?
Van oktober tot februari, met de meeste waarnemingen in november en december. Dat meldt Vogelbescherming Nederland, dat ook aangeeft dat de vogels tussen februari en april weer vertrokken zijn. Je hebt de meeste kans in het noorden van het land, in tuinen en parken met besdragende struiken zoals gelderse roos. Sommige vogels trekken door naar België en Frankrijk.
Wat is het verschil tussen een pestvogel en een cederpestvogel?
De cederpestvogel leeft alleen in Noord- en Midden-Amerika, dus in Nederland is vrijwel elke pestvogel onze soort. Volgens het Cornell Lab heeft de pestvogel roestbruine onderstaartdekveren en witte vlekjes op de vleugel, die de cederpestvogel mist. De pestvogel oogt ook grijzer, terwijl de cederpestvogel een gelige buik heeft.
Komen pestvogels op een voederplank?
Zelden, want ze eten fruit en geen zaad. Het Cornell Lab schrijft dat ze buiten het broedseizoen bijna alleen fruit eten. Een tuin met besdragende struiken heeft veel meer kans. Vogelbescherming Nederland noemt lijsterbes, liguster, meidoorn, gelderse roos, dwergmispel en sierappel. Laat de bessen de hele winter hangen en houd een drinkplek ijsvrij, want pestvogels drinken vaak.
Is de pestvogel bedreigd?
Niet in Europa. Vogelbescherming Nederland noemt de soort niet bedreigd, en wereldwijd staat hij volgens de BTO als niet bedreigd (Least Concern) op de Rode Lijst van de IUCN. In Nederland is hij beschermd onder de Vogelrichtlijn en de Omgevingswet. In Noord-Amerika noemt het Cornell Lab hem wel een algemene vogel in sterke achteruitgang.
