Zwarte roodstaart in je tuin lokken: insecten, nestplek en rust

Een zwarte roodstaart in de tuin lokken doe je met insecten, een rustige nestplek op minstens 2 meter hoogte aan een muur en open plekken met stenen, tegels of kaal zand waar hij kan jagen. Hij eet geen zaden, dus een voederhuisje helpt nauwelijks. Wat wel werkt: een halfopen nestkast onder een dakrand, een tuin zonder gif met een rommelhoek vol hout en stenen, en in koude voorjaarsdagen een schaaltje met meelwormen. Heb je daken, schuurtjes of oude muren in de buurt, dan zingt er waarschijnlijk al een.

Deze gids laat zien hoe je de zwarte roodstaart herkent, wat hij eet, hoe je een nestplek maakt en wat je per maand kunt doen. De soort is van oorsprong een rotsbewoner, en in Nederland en België heeft hij gebouwen ontdekt als vervangende rotsen. Daardoor is hij een typische vogel van woonwijken, bedrijfsterreinen, boerderijen en dorpskernen.

De zwarte roodstaart in het kort

Deze waarden zijn gangbare gegevens uit Europese vogelgidsen en de soortinformatie van Vogelbescherming Nederland. Afmetingen en gewicht verschillen per vogel en per seizoen.

Hoe herken je een zwarte roodstaart?

De zwarte roodstaart is een kleine, slanke zangvogel met een rechtopstaande houding, ongeveer zo groot als een roodborst. Het belangrijkste kenmerk bij alle leeftijden en beide geslachten is de roestrode staart en stuit. De vogel trilt voortdurend met die staart, ook als hij stil zit. Hij zit graag op een uitkijkpost: een nok van het dak, een schoorsteen, een antenne, een hek of een muur. Van daaruit schiet hij naar de grond om een insect te pakken en keert dan terug naar zijn post.

Mannetje, vrouwtje en jong

Het volwassen mannetje is roetgrijs op de rug en zwart op gezicht en borst, met een grijzere buik en een opvallende witte vlek in de vleugel. Die witte vleugelvlek is bij oudere mannetjes goed te zien. Jonge mannetjes in hun eerste zomer lijken vaak meer op een vrouwtje en missen de witte vlek grotendeels. Dat zie je in woonwijken regelmatig: een grijze vogel die toch luid zingt.

Het vrouwtje is egaal donker grijsbruin, zonder duidelijke tekening, met dezelfde roestrode staart. Ze heeft een donker oog en een fijn zwart snaveltje. Van dichtbij zie je een iets lichtere oogring.

Jonge vogels net uit het nest lijken op het vrouwtje, maar zijn fijn gevlekt en geschubd op borst en rug. Ze zitten in de eerste dagen vaak stil op een muurtje of dak te bedelen, terwijl de ouders af en aan vliegen met insecten.

Zang en roep

• Zang: een kort, wat hortend liedje van een paar heldere tonen, gevolgd door een typisch krassend en knisperend geluid, alsof iemand papier verfrommelt of grind laat rollen. Het mannetje zingt vanaf een hoge plek, vaak al lang voor het licht wordt.
• Roep: een kort “fiet”, vaak gevolgd door een tikkend “tek tek” bij onrust, bijvoorbeeld als er een kat in de buurt is of als je te dicht bij het nest komt.

Wie de zang eenmaal herkent, hoort hem overal tussen de daken. Onze gids vogelgeluiden leren helpt om een basis op te bouwen, en een app met geluidsherkenning kan als controle dienen.

Soorten die op de zwarte roodstaart lijken

• Gekraagde roodstaart: het mannetje heeft een oranje borst, een zwarte keel, een witte voorhoofdsband en een lichtgrijze rug. Het vrouwtje is lichter en warmer beige van onderen dan het vrouwtje zwarte roodstaart. De gekraagde roodstaart broedt meer in bossen, parken en tuinen met oude bomen en gebruikt een nestkast met een rond vlieggat.
• Roodborst: heeft een oranjerode borst en gezicht en een bruine staart zonder rood.
• Heggenmus: bruin en grijs gestreept, zonder rode staart, en scharrelt onopvallend onder struiken.

Waar en wanneer zie je zwarte roodstaarten?

Van oorsprong broedt de zwarte roodstaart in rotsachtige berggebieden in Zuid- en Midden-Europa. In de loop van de afgelopen eeuwen heeft hij zich over de laaglanden verspreid door gebouwen te gebruiken als rotsen. In Nederland en België vind je hem nu in stadscentra, nieuwbouwwijken, dorpen met oude schuren, bedrijventerreinen, havengebieden, stations en boerenerven. Plekken met veel steen, weinig begroeiing en voldoende nissen passen hem goed.

De meeste vogels trekken in de herfst naar Zuid-Europa en het Middellandse Zeegebied en komen in maart terug. De mannetjes zijn er meestal het eerst en beginnen meteen te zingen. Tegenwoordig overwintert ook een klein aantal in Nederland en België, vooral in steden, havens en langs de kust, waar het wat warmer is en er nog insecten te vinden zijn. Zie je in december een zwarte roodstaart op je dak, dan is dat dus niet vreemd.

Wat eet een zwarte roodstaart?

De zwarte roodstaart is een echte insecteneter. Hij jaagt vanaf een uitkijkpost en pakt prooien van de grond, van muren en daken, en soms in de lucht. Op het menu staan:

• Vliegen, muggen en andere kleine vliegende insecten, die hij vanaf een dak of hek wegvangt.
• Kevers, mieren en spinnen van tegels, grind, muren en kale grond.
• Rupsen en larven, vooral in het broedseizoen, als de jongen veel eiwit nodig hebben.
• Bessen en kleine vruchten in de nazomer en herfst, bijvoorbeeld vlierbessen, als aanvulling voor de trek.

Omdat de soort zijn voedsel vooral op open, kale plekken zoekt, is een tuin met alleen dichte beplanting of een strak gazon minder geschikt. Een mix van tegels of grind, een stukje kaal zand, stenen, dood hout en bloeiende planten die insecten aantrekken werkt beter.

Bijvoeren: wat werkt en wat niet

Gedroogde meelwormen zijn het makkelijkst. Week ze een kwartier in lauw water, zodat ze zachter zijn en er wat vocht in zit. Onze gids over gedroogde meelwormen laat zien waar je op let bij kwaliteit en bewaren. Bied altijd kleine porties aan: een paar theelepels per dag is genoeg, zeker in het broedseizoen, want jongen hebben vooral natuurlijk voedsel nodig. Bijvoeren is een aanvulling bij koud en nat weer, geen vervanging van een insectenrijke tuin.

Wat je beter niet geeft

Brood, gezouten resten, kaas en gekruid eten zijn niet geschikt. Ook melk hoort niet op de voerplek. Een overzicht van wat je vogels beter niet geeft, staat in onze gids wat mag je vogels niet voeren.

De juiste voerplek voor een zwarte roodstaart

Omdat de zwarte roodstaart niet uit silo’s eet, ziet een goede voerplek er anders uit dan voor mezen of vinken:

1. Laag en open. Zet een ondiep schaaltje op een muurtje, een omgekeerde bloempot of een paar tegels. De vogel wil vrij kunnen landen en rondkijken.
2. Dicht bij een uitkijkpost. Een hek, een schuurtje of een dakrand in de buurt helpt, want van daaruit bekijkt hij de voerplek eerst.
3. Beschut tegen regen. Nat geworden meelwormen worden snel papperig. Een plek onder een overstek of een klein afdakje houdt het voer droger.
4. Kleine porties op vaste tijden. ’s Ochtends een kleine portie, en haal restjes ‘s avonds weg om ratten en muizen niet te lokken.
5. Katten buiten bereik. Zet het schaaltje niet naast een struik waar een kat kan wachten, maar op een open plek met een paar meter vrij zicht.

Meer over hoogte, afstand en dekking lees je in onze gids waar hang je een voederhuisje. Die gaat over voederhuisjes, maar de principes over zicht en veiligheid gelden ook hier.

Water voor de zwarte roodstaart

Een ondiepe drinkschaal wordt goed gebruikt, zeker in droge, warme zomers in stenige wijken waar weinig ander water is. Kies een schaal van een paar centimeter diep met een ruwe bodem of een paar platte stenen erin, zodat de vogel kan staan. Zet hem op een open plek, op de grond of op een lage sokkel, met overzicht rondom. Ververs het water om de paar dagen en maak de schaal regelmatig schoon. Voor overwinterende vogels is ijsvrij water bij vorst waardevol: geef ‘s ochtends lauw water en voeg nooit zout of antivries toe.

Planten en tuininrichting voor de zwarte roodstaart

De zwarte roodstaart hoeft geen bos. Hij zoekt een afwisseling van hoge uitkijkposten, open jachtgrond en een overvloed aan insecten. Zo richt je de tuin in:

Gebruik geen insecticiden of slakkenkorrels: die halen precies het voedsel weg dat de zwarte roodstaart nodig heeft. Laat in de herfst wat blad en hout liggen, zodat er in het voorjaar meer insecten zijn. Onze gids laat het blad liggen legt uit waarom dat werkt, en in de gids over een takkenril of takkenstapel maken lees je hoe je zo’n rommelhoek netjes aanlegt. Voor een kleine stadstuin staan meer ideeën in onze gids over een kleine vogelvriendelijke tuin.

Nestkast voor de zwarte roodstaart

De zwarte roodstaart broedt in nissen, op richels en in gaten in gebouwen: onder dakpannen, in open spouwen, achter regenpijpen, op balken in schuren, carports en garages. Het vrouwtje bouwt een losse kom van gras, mos en wortels, bekleed met haar en veren. Ze legt meestal vier tot zes eieren en broedt ze ongeveer twee weken uit. De jongen verlaten het nest na zo’n twee weken, en daarna voeren beide ouders nog een tijd bij. Vaak volgt er een tweede legsel.

Wil je helpen, hang dan een halfopen nestkast op. Dat is een kast met een open voorkant, waarvan ongeveer de bovenste helft dicht is. Een kast met een rond vlieggat, zoals voor mezen, wordt door deze soort zelden gebruikt.

Zo hang je de nestkast op

1. Hoog en beschut. Hang de kast op minstens twee meter hoogte, bij voorkeur hoger, onder een overstek of dakrand, zodat regen er niet recht in slaat.
2. Oost of noordoost. Vermijd de volle middagzon en de overheersende regen uit het zuidwesten. Een kast die in de zon bakt, wordt te warm voor jongen.
3. Buiten bereik van katten en marters. Geen takken, schuttingen of klimop direct eronder waarlangs een kat kan klimmen. Een gladde muur is ideaal.
4. In schuren en carports mag ook. Een kast op een balk in een open schuur of carport wordt vaak gebruikt, zolang de vogels altijd vrij in en uit kunnen.
5. Op tijd ophangen. Hang de kast bij voorkeur in de herfst of winter op, zodat hij er is als de vogels in maart terugkomen.

Onze gidsen over wanneer je een nestkast ophangt en hoe je een nestkast bevestigt geven meer praktische tips. Maak de kast in het najaar schoon, als het broedseizoen voorbij is.

Bij verbouwingen, isolatie of dakwerk verdwijnen vaak nestplekken. Laat bij renovaties waar mogelijk een nis of een kast in of aan het gebouw terugkomen, en werk niet aan daken of muren waar vogels op dat moment broeden.

Maandkalender: de zwarte roodstaart door het jaar

De precieze timing verschilt per jaar en per regio. In koude voorjaren kan de terugkomst een paar weken later liggen, en in zachte winters blijven er meer vogels hangen.

Problemen en hoe je ze oplost

Katten

De zwarte roodstaart jaagt op de grond en uitgevlogen jongen zitten vaak onhandig laag. Dat maakt ze kwetsbaar voor katten. Hang nestkasten buiten bereik, zet voer en water op open plekken en houd je eigen kat binnen in de weken dat er jongen uitvliegen, meestal van mei tot en met juli. Onze gids over katten en vogels geeft meer maatregelen.

Jonge vogel op de grond

Uitgevlogen jongen zitten soms op de grond of een muurtje en lijken hulpeloos. Meestal worden ze nog gevoerd door de ouders. Laat ze met rust, tenzij ze gewond zijn of in direct gevaar zitten. Onze gids jonge vogel gevonden, wat nu helpt je bepalen wanneer ingrijpen nodig is.

Verbouwingen en isolatie

Na-isolatie, nieuwe dakgoten en het dichtmaken van kieren halen nestplekken weg. Plan werk aan daken en gevels buiten het broedseizoen, grofweg van maart tot augustus, en vraag de aannemer om nestvoorzieningen terug te plaatsen.

Te weinig insecten

Een tuin die volledig betegeld, bestraat of kaal gemaaid is, levert weinig voedsel op. Je hoeft niet alles om te gooien: een stapel stenen, een paar vierkante meter bloeiende kruiden, een groen dakje op de schuur en het weglaten van gif maken al verschil.

Veelgemaakte fouten

1. Een voederhuisje met zaden ophangen. De zwarte roodstaart eet geen zaden. Denk aan insecten en meelwormen.
2. Een nestkast met rond vlieggat kiezen. Deze soort wil een halfopen kast of een open nis.
3. De kast te laag of in de volle zon hangen. Dan zijn katten en hitte een probleem.
4. Alles netjes opruimen. Zonder dood hout, blad en rommelhoek zijn er te weinig insecten.
5. Gif gebruiken. Insecticiden en slakkenkorrels halen het voedsel weg en kunnen de vogels zelf schaden.
6. Te veel meelwormen geven. Kleine porties zijn genoeg; jongen hebben vooral natuurlijk voedsel nodig.

Zwarte roodstaarten tellen en melden

Waarnemingen uit tuinen en woonwijken helpen onderzoekers om trends te volgen. Tijdens de Nationale Tuinvogeltelling van Vogelbescherming Nederland in januari zie je de soort zelden, omdat de meeste vogels dan in het zuiden zitten. Juist daarom zijn wintermeldingen interessant. Via waarnemingenplatforms en de tellingen van Sovon kun je broedvogels en overwinteraars doorgeven. In Vlaanderen organiseert Natuurpunt vergelijkbare tellingen en projecten.

Een verrekijker helpt om de vogel op een dak goed te bekijken, zeker om een jong mannetje van een vrouwtje te onderscheiden. Onze gids over een verrekijker kiezen laat zien welke vergroting en welk formaat handig zijn voor vogels kijken vanuit huis.

De zwarte roodstaart en de wet

In Nederland en België zijn alle in het wild levende vogels beschermd, inclusief hun nesten zolang die in gebruik zijn. Die bescherming komt voort uit de Europese Vogelrichtlijn en is uitgewerkt in de nationale en regionale natuurwetgeving. Een nest verstoren of verwijderen tijdens het broedseizoen is niet toegestaan. Dat is ook van belang bij verbouwingen: wie aan een dak of gevel werkt waar vogels broeden, moet daar rekening mee houden.

Kort samengevat

Wil je een zwarte roodstaart in je tuin, denk dan niet in zaden maar in insecten, uitkijkposten en nestnissen. Hang een halfopen nestkast hoog en beschut tegen een muur, laat een rommelhoek met stenen en hout liggen, plant bloeiende kruiden en een vlier, en gebruik geen gif. Bij kou in het voorjaar en bij vorst in de winter helpt een klein schaaltje met geweekte meelwormen. Luister in maart voor zonsopkomst naar een krassend liedje vanaf het dak: dan weet je dat hij er weer is.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland: zwarte roodstaart in de vogelgids
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Natuurpunt
• RSPB: black redstart
• Wikipedia: Black redstart