Zwarte mees in je tuin lokken: voer, naaldbomen en nestkast

Een zwarte mees lok je naar je tuin met naaldbomen en klein, vetrijk voer. Gepelde zonnebloempitten, stukjes ongezouten pinda en vetbollen zonder netje in een hangende voerder werken het best, zeker als die in de buurt staat van een grove den, taxus, spar of andere conifeer. Voor een broedpaar hang je een kleine nestkast met een vlieggat van ongeveer 25 tot 28 mm, niet te hoog, in de buurt van naaldbomen. Zwarte mezen zijn schichtig en snel, maar vaste bezoekers als ze eenmaal weten dat er voer is.

De zwarte mees is minder bekend dan de koolmees en de pimpelmees, maar in tuinen met naaldbomen vaak een trouwe gast. In deze gids lees je hoe je hem herkent, wat hij eet, waarom hij steeds met één zaadje wegvliegt, welke planten en nestkast werken en wat je per maand kunt verwachten.

De zwarte mees in het kort

Maten en broedgegevens zijn gangbare waarden uit Europese vogelgidsen en de soortinformatie van Vogelbescherming Nederland.

Hoe herken je een zwarte mees?

De zwarte mees is een van de kleinste mezen in Nederland en België, iets kleiner dan een pimpelmees. De kop is glanzend zwart met grote witte wangen en een groot zwart befje onder de snavel. Het belangrijkste kenmerk is een witte vlek in de nek, die je ziet als de vogel van je af kijkt. De rug is olijfgrijs, de vleugels hebben twee duidelijke witte vleugelstrepen, en de onderkant is vaalwit met een bleke bruingele gloed op de flanken. Er zit geen geel op de buik. Bij opwinding zet de zwarte mees de veren op zijn kruin een beetje op, waardoor hij een klein kuifje lijkt te hebben.

Mannetje, vrouwtje en jong

Mannetje en vrouwtje zijn in het veld niet uit elkaar te houden. Jonge zwarte mezen, die je vanaf mei en juni ziet, hebben gelige wangen en een gelige nekvlek, en een doffer bruinzwart petje. Ze worden daardoor soms verward met jonge koolmezen, maar de twee vleugelstrepen en de kleine maat helpen.

Zang en roep

De zang is een hoge, snelle herhaling van twee tonen, iets als “sietjuu-sietjuu-sietjuu” of “wietsie-wietsie”. Hij lijkt op de zang van de koolmees, maar is hoger, sneller en ijler. De roep is een dun, hoog “tsie” of een klagend “tuu-ie”. Zwarte mezen zingen al vanaf januari, vaak vanuit de top van een naaldboom.

Soorten die op de zwarte mees lijken

• Koolmees: groter, met gele buik en zwarte buikstreep, geen witte nekvlek.
• Glanskop en matkop: zwart petje en klein befje, maar geen witte nekvlek, geen witte vleugelstrepen en een bruingrijze rug.
• Kuifmees: ook een mees van naaldbos, maar met een duidelijke zwart-witte kuif en een grijsbruin lichaam.
• Pimpelmees: blauw petje, gele buik.

Waar leeft de zwarte mees?

De zwarte mees is in de eerste plaats een vogel van naaldbos. In Nederland broedt hij vooral in bossen met grove den, fijnspar, lariks en douglas, zoals op de Veluwe, de Utrechtse Heuvelrug, in Drenthe, Brabant en Limburg en in de bossen achter de duinen. In Vlaanderen zie je hem veel in de Kempen. In woonwijken vind je zwarte mezen vooral waar naaldbomen staan: oudere tuinen met dennen, parken, begraafplaatsen en straten met coniferen.

Het is overwegend een standvogel, maar in sommige najaren trekken er grote aantallen zwarte mezen uit Scandinavië en Oost-Europa door. Dat hangt samen met het aanbod van zaad van spar en den. Na een goed zaadjaar kan het de winter erop in tuinen opvallend druk zijn met zwarte mezen.

Wat eet een zwarte mees?

In het voorjaar en de zomer zoekt de zwarte mees vooral insecten en spinnen tussen de naalden en op de takken van naaldbomen: bladluizen, kleine rupsen, larven en eitjes. Met zijn dunne snavel kan hij die uit de kleinste plekjes halen. Doordat hij zo licht is, kan hij op de uiterste twijgjes hangen, waar grotere mezen niet komen.

In herfst en winter eet hij veel zaad van den en spar. Als de kegels opengaan, haalt hij de zaden eruit. Daarnaast bezoekt hij voerplekken, waar hij vooral kleine, zachte stukjes voer kiest.

Het beste voer voor zwarte mezen

Gepelde zonnebloempitten zijn voor de zwarte mees vaak aantrekkelijker dan zwarte zonnebloempitten in de schil, omdat hij ze meteen kan meenemen. Onze gids over zwarte zonnebloempitten legt uit waarom zonnebloempitten de beste basis zijn. Voor vet lees je in onze vergelijking van vetblokken en vetbollen waar je op let.

Waarom de zwarte mees steeds wegvliegt

Wie een zwarte mees op de voerplek ziet, ziet vooral hoe hij verdwijnt. Hij pakt één zaadje of één stukje pinda en vliegt ermee weg. Soms eet hij het op een tak in de buurt, maar vaak verstopt hij het: tussen dennennaalden, in schorsspleten, onder mos of in een kluitje korstmos. Zwarte mezen zijn bekende hamsteraars. In de herfst leggen ze zo een voorraad aan die ze in de loop van de winter weer terughalen.

Er is een tweede reden. Een zwarte mees is kleiner en lager in rang dan een koolmees of pimpelmees en wordt vaak weggejaagd. Snel pakken en wegvliegen is een manier om toch aan zijn deel te komen. Onze gids over waarom vogels voedsel hamsteren legt dit gedrag verder uit.

Omdat hij zoveel verstopt, lijkt het soms alsof je voerder sneller leeg gaat dan het aantal vogels verklaart. Dat klopt vaak ook: een deel van je pitten ligt verstopt in de tuin.

De beste voerders voor zwarte mezen

• Kleine zaadsilo met korte zitstokjes: gevuld met gepelde zonnebloempitten.
• Pindasilo van metaalgaas: zwarte mezen pikken er kleine stukjes uit.
• Kleine vetkooi: voor vetblokken zonder netje, met mazen die eksters en kauwen buitenhouden.
• Raamvoederhuisje: handig als je de zwarte mees van dichtbij wilt zien, maar hij blijft er zelden lang.

Hang de voerder bij voorkeur binnen enkele meters van een naaldboom of dichte struik. De zwarte mees vliegt heen en weer, en een korte vliegroute naar dekking maakt hem minder schichtig. Zorg daarnaast voor genoeg open ruimte rond de voerplek om katten te zien aankomen. Onze gids over waar hang je een voederhuisje geeft praktische afstanden.

Een tweede voerder op enige afstand van de eerste helpt ook. Als koolmezen de ene voerder domineren, kan de zwarte mees bij de andere terecht.

Water voor zwarte mezen

Zwarte mezen drinken en baden dagelijks, ook in de winter. Een ondiepe schaal met een ruwe bodem en schoon water, niet ver van dekking, werkt goed. Ververs het water om de paar dagen, maak de schaal regelmatig schoon en geef bij vorst ‘s ochtends lauw water.

Planten die zwarte mezen helpen

Voor de zwarte mees zijn naaldbomen belangrijker dan wat dan ook. Een tuin zonder een enkele conifeer trekt hem zelden aan, een tuin met een oude den of taxus veel vaker.

Heb je een oude den of spar in de tuin, laat die dan staan. Een volwassen naaldboom is voor zwarte mezen jaren achtereen een voedselbron, schuilplaats en uitkijkpost. Bij nieuwe aanplant zijn inheemse soorten als grove den en taxus de beste keuze, omdat ze meer insecten dragen dan veel uitheemse sierconiferen.

Laat ook afgevallen naalden, blad en een paar stronken liggen. Zwarte mezen zoeken daar naar insecten en broeden soms in holtes laag bij de grond. Onze gids laat het blad liggen legt uit waarom een opgeruimde tuin minder oplevert.

Een nestkast voor de zwarte mees

De zwarte mees is een holenbroeder die opvallend laag broedt. Van nature kiest hij vaak holtes in boomstronken, gaten tussen boomwortels, oude muizenholen in een talud of spleten in een muurtje. Ook spechtengaten en nestkasten gebruikt hij, maar hij verliest die vaak aan grotere mezen.

De juiste nestkast

Een klein vlieggat houdt de koolmees buiten, die de zwarte mees anders vaak verdringt. Ook pimpelmezen kunnen een kast met 28 mm gebruiken. Onze tabel met vlieggaten per soort zet alle maten naast elkaar.

Bekijk de prijs op Amazon Controleer voor je bestelt de maat van het vlieggat en kies onbehandeld hout of houtbeton. Het aanbod verschilt per land.

Waar en wanneer ophangen

Hang de kast in de herfst of winter op, aan de stam van een naaldboom of tegen een schutting vlak bij naaldbomen, met de opening uit de volle zon en weg van regen en wind. Omdat de kast lager hangt dan gebruikelijk, is bescherming tegen katten belangrijk: kies een plek zonder makkelijke opstap, zoals een schuurdak of een tak vlak onder de kast. Meer in onze gids over wanneer je een nestkast ophangt.

Het broedseizoen

Het vrouwtje bouwt een nest van mos, bekleed met haar en wol. De eerste eieren worden meestal in april gelegd. Een legsel telt vaak 7 tot 11 eieren. Het vrouwtje broedt ongeveer twee weken, daarna blijven de jongen ongeveer drie weken in het nest. Zwarte mezen hebben vaker dan koolmezen en pimpelmezen een tweede legsel, meestal in juni.

Maandkalender: de zwarte mees door het jaar

De zwarte mees in gemengde wintergroepen

Buiten het broedseizoen trekt de zwarte mees vaak rond in gemengde groepen met andere kleine vogels: koolmezen, pimpelmezen, kuifmezen, staartmezen, goudhaantjes en boomkruipers. Zo’n groep zwerft door een vast gebied en komt vaak op ongeveer dezelfde tijd langs je tuin. Het ene moment is het stil, het volgende zitten er tien vogels tegelijk in de den en aan de voerder, en een paar minuten later zijn ze weer verder.

In zo’n groep heeft iedere soort zijn eigen plek. Goudhaantjes en zwarte mezen zoeken vooral tussen de naalden en op de buitenste twijgjes, boomkruipers op de stam, koolmezen lager in de boom en op de grond. Doordat ze samen optrekken, zien ze een sperwer eerder en vinden ze sneller voer.

Voor jou betekent dit dat je zwarte mezen vaak in golven ziet, niet de hele dag door. Kijk vooral ‘s ochtends en aan het eind van de middag, als de groepen het drukst zijn met eten. Wil je weten welke soorten er meelopen, doe dan mee aan de Nationale Tuinvogeltelling van Vogelbescherming Nederland en Sovon eind januari, of in Vlaanderen aan de telling van Natuurpunt.

Problemen en hoe je ze oplost

Koolmezen jagen de zwarte mees weg

Dat is normaal gedrag. Hang een tweede voerder op een paar meter afstand, liefst dichter bij naaldbomen, en gebruik een kleine vetkooi of silo met korte zitstokjes, waar grotere vogels minder makkelijk op zitten.

De nestkast wordt door koolmezen of mussen bezet

Controleer het vlieggat. Een gat van 32 mm of groter is voor de zwarte mees te groot. Kies 25 tot 28 mm.

Katten

Omdat zwarte mezen laag broeden en vaak op de grond naar verstopt voer zoeken, zijn katten een risico. Houd je eigen kat binnen in de weken dat jongen uitvliegen. Onze gids katten en vogels geeft meer tips.

Hygiëne

Maak voerders elke week of twee schoon met heet water en een borstel, laat ze drogen en ruim resten onder de voerder op.

Veelgemaakte fouten

1. Alle naaldbomen kappen. Zonder conifeer komt de zwarte mees zelden.
2. Een nestkast met een te groot vlieggat. Dan wint de koolmees.
3. Een lage kast op een makkelijk bereikbare plek voor katten. Kies een plek zonder opstap.
4. Alleen zaad in de schil. Gepelde pitten en stukjes pinda passen beter bij de zwarte mees.
5. Vetbollen in een netje. Altijd eraf halen.
6. Gif tegen luizen op coniferen. Dat is precies het voer van de zwarte mees.

De zwarte mees en de wet

Alle in het wild levende vogels in Nederland en België zijn beschermd, op grond van de Europese Vogelrichtlijn en de nationale natuurwetgeving. Een nest in gebruik mag je niet verstoren of verwijderen. Snoei naaldbomen en hagen daarom buiten het broedseizoen en maak nestkasten pas in het najaar schoon.

Kort samengevat

Wil je zwarte mezen in je tuin, zorg dan in de eerste plaats voor naaldbomen zoals grove den of taxus. Geef gepelde zonnebloempitten, stukjes pinda in gaas en vetbollen zonder netje in een kleine voerder vlak bij die bomen, zet water neer en hang in de herfst een kleine nestkast met een vlieggat van 25 tot 28 mm op, lager dan je voor een koolmees zou doen. Dan is de kans groot dat je dit kleine, schichtige vogeltje het hele jaar ziet.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland: zwarte mees in de vogelgids
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Natuurpunt
• RSPB: coal tit
• Wikipedia: Zwarte mees