Koolmees in je tuin lokken: voer, nestkast en planten

Een koolmees lok je naar je tuin met vetrijk voer in een hangende voerder, een nestkast met een vlieggat van 32 mm en inheemse bomen en struiken die in het voorjaar vol rupsen zitten. Zwarte zonnebloempitten, pinda’s in een gaassilo en vetbollen in een metalen houder zijn de sterkste lokkers. Koolmezen zijn nieuwsgierig en vinden een nieuwe voerplek vaak binnen enkele dagen, zeker in herfst en winter.

De koolmees is een van de meest getelde tuinvogels bij de jaarlijkse Nationale Tuinvogeltelling en de meest voorkomende bewoner van nestkasten in Nederland en België. Deze gids helpt je hem niet alleen als wintergast maar ook als broedvogel te houden: herkenning, voer, voerders, water, planten, de nestkast, een maandkalender en de fouten die je beter vermijdt.

De koolmees in het kort

Maten en broedgegevens zijn gangbare waarden uit Europese vogelgidsen en de soortinformatie van Vogelbescherming Nederland.

Hoe herken je een koolmees?

De koolmees is de grootste mees die je in de tuin ziet, ongeveer zo groot als een huismus. Hij heeft een glanzend zwarte kop met grote witte wangen, een olijfgroene rug, blauwgrijze vleugels met een witte vleugelstreep en een felgele buik met een zwarte lengtestreep in het midden. De staart is blauwgrijs met witte buitenranden.

Mannetje, vrouwtje en jong

• Mannetje: brede zwarte buikstreep die doorloopt tot tussen de poten en daar breder wordt. Zwarte kop met sterke glans.
• Vrouwtje: smallere buikstreep, die naar beneden dunner wordt of onderbroken is. De kop is iets minder glanzend.
• Jong: in de zomer zie je jonge koolmezen met gelige wangen, een bruinzwarte in plaats van diepzwarte kop en een vage buikstreep. Ze zitten vaak in groepjes en bedelen luid.

Zang en roep

De koolmees heeft een enorm repertoire. Het bekendste geluid is een tweetonig, zagend “tie-tuu tie-tuu” of “wietje-wietje”, dat al vanaf januari klinkt en in het voorjaar overal te horen is. Daarnaast maakt hij een scherp “pink pink” dat op een vinkenroep lijkt, een ratelend “tsjerr-r-r” bij onrust, en allerlei variaties. Veel vogelaars zeggen daarom: hoor je een geluid dat je niet kent, dan is het waarschijnlijk een koolmees. Onze gids over vogels herkennen aan hun zang helpt je de basis onder de knie te krijgen.

Soorten die op de koolmees lijken

• Pimpelmees: duidelijk kleiner, met een blauw petje, een witte kop met donkere oogstreep en geen zwarte buikstreep.
• Zwarte mees: kleiner, zonder geel, met een witte nekvlek en twee witte vleugelstrepen.
• Glanskop en matkop: zwart petje en klein zwart befje, maar bruingrijs en crèmekleurig, zonder geel en zonder witte wangen van formaat.

Waar leeft de koolmees?

De koolmees komt in heel Nederland en België voor, van de duinen tot de Veluwe en van stadscentra tot de Kempen. Hij broedt in loofbos en gemengd bos, maar evengoed in parken, laanbomen en gewone achtertuinen. Het is een standvogel: de meeste koolmezen blijven het hele jaar in de buurt waar ze geboren zijn. In sommige najaren trekken er extra koolmezen uit Noord- en Oost-Europa door, en dan zie je meer vogels op de voerplek.

Koolmezen behoren tot de best onderzochte vogels ter wereld. Aan het NIOO-KNAW in Wageningen wordt al tientallen jaren onderzoek gedaan naar koolmezen op de Hoge Veluwe, onder meer naar hoe het leggen van eieren samenvalt met de piek in het aanbod van rupsen. Door warmere voorjaren komt die rupsenpiek eerder, en dat stelt koolmezen voor de uitdaging om hun broedsel daarop af te stemmen.

Wat eet een koolmees?

In het voorjaar en de zomer eet de koolmees vooral insecten: rupsen, kevers, spinnen, bladluizen en larven. Voor zijn jongen zijn rupsen het belangrijkste voer. Een broedpaar brengt er in de piekweken honderden per dag naar het nest. In herfst en winter schakelt de koolmees over op beukennootjes, zaden, bessen en alles wat hij bij voerplekken vindt. Hij hakt zaden en noten open door ze tussen zijn poten vast te klemmen en er met de snavel op te slaan.

Het beste voer voor koolmezen

Zwarte zonnebloempitten zijn de beste keuze als je maar één soort voer wilt geven. Onze gids over zwarte zonnebloempitten legt uit waarom ze de meeste mengsels verslaan. Voor vet kijk je naar de ingrediënten: een blok met rundvet, pinda’s en zonnebloemkernen zonder veel graanvulling levert meer op. In onze vergelijking van vetblokken en vetbollen lees je waar je op let.

Vetbollen: altijd zonder netje

Vetbollen worden vaak verkocht in groene plastic netjes. Haal die eraf. Vogels kunnen met hun poten of tong verstrikt raken in het netje, en losgeraakte netjes blijven als afval in de natuur achter. Een metalen vetbollenhouder of een spiraal is veiliger en makkelijk bij te vullen. Onze gids over vetbollenhouders zet de types naast elkaar.

Voeren in het broedseizoen

In het voorjaar kun je gewoon blijven voeren, maar pas het menu aan. Hele pinda’s en grote brokken vet kunnen voor kleine jongen een verstikkingsrisico vormen als de ouders ze meenemen naar het nest. Bied pinda’s in dat seizoen alleen aan in een gaassilo waar vogels alleen kleine stukjes uit kunnen pikken, en geef daarnaast meelwormen en gepelde pitten. Het belangrijkste voer voor de jongen blijft natuurlijk: rupsen uit je eigen bomen en struiken.

De beste voerders voor koolmezen

Koolmezen zijn acrobaten. Ze hangen aan silo’s, pindagaas, vetkooien en takken, en eten ook van voertafels en uit raamvoederhuisjes.

• Zaadsilo met zitstokjes: ideaal voor zonnebloempitten. Kies er een die je helemaal uit elkaar kunt halen om schoon te maken.
• Pindasilo van metaalgaas: met een maaswijdte van ongeveer 6 mm, zodat vogels alleen stukjes kunnen lospikken.
• Vetbollenhouder of vetkooi: voor vetbollen en vetblokken, altijd zonder plastic netje.
• Raamvoederhuisje: geeft je een koolmees op een halve meter afstand. Zie onze gids over raamvoederhuisjes.

Zet de voerders op een paar meter van een struik of boom, zodat een koolmees snel kan wegschieten voor een sperwer, maar met genoeg open ruimte om een kat op tijd te zien. Onze gids over waar hang je een voederhuisje geeft afstanden en hoogtes.

Water voor koolmezen

Koolmezen drinken en baden dagelijks. Een ondiepe schaal met een ruwe bodem, niet dieper dan enkele centimeters, trekt ze het hele jaar. In de zomer, tijdens droge periodes, kan water zelfs meer vogels trekken dan voer. Ververs het water om de paar dagen, maak de schaal regelmatig schoon en geef bij vorst ‘s ochtends lauw water.

Planten die koolmezen helpen

De koolmees leeft in het voorjaar van rupsen, dus de beste tuin voor koolmezen is een tuin met inheemse bomen en struiken waar rupsen van leven. Uitheemse sierstruiken en groenblijvende exoten dragen vaak veel minder insecten.

Laat in de winter uitgebloeide zaadhoofden en een deel van het afgevallen blad liggen. In het blad overwinteren insecten en larven waar mezen naar zoeken. Onze gids laat het blad liggen laat zien hoeveel voer er in een rommelige hoek zit.

Een nestkast voor de koolmees

De koolmees is een holenbroeder. Van nature broedt hij in spechtengaten en rotte holtes in bomen, maar in tuinen is een nestkast vaak de beste optie. Het is de soort die het vaakst in nestkasten broedt.

De juiste nestkast

Een gat van 32 mm is ook toegankelijk voor pimpelmezen, huismussen en ringmussen. Wil je specifiek kleine mezen, kies dan 28 mm, dat past niet voor een koolmees. Onze tabel met vlieggaten per soort laat alle maten zien.

Bekijk de prijs op Amazon Kies een kast van dik, onbehandeld hout of houtbeton met een dak dat open kan. Het aanbod verschilt per land.

Waar hang je hem op?

• Hoogte: een meter of twee tot drie is gebruikelijk, hoog genoeg om buiten bereik van katten en spelende kinderen te blijven.
• Richting: uit de volle middagzon en weg van de heersende wind en regen. In Nederland is een opening naar het oosten of noordoosten vaak een goede keuze.
• Plaats: aan een boom, schutting of muur, met een vrije aanvliegroute. Niet direct boven een voertafel of drukke plek.
• Afstand: koolmezen verdedigen een territorium. Een paar nestkasten van hetzelfde type in een kleine tuin blijft vaak voor een deel leeg. Hang kasten voor verschillende soorten liever wat verspreid.
• Wanneer: in de herfst of winter. Koolmezen gebruiken nestkasten in de winter om in te slapen en kiezen hun broedplek vanaf februari. Meer in onze gids over wanneer je een nestkast ophangt.

Het broedseizoen

Het vrouwtje bouwt een nest van mos, bekleed met haar, wol en veertjes. De eerste eieren worden meestal vanaf half april gelegd, in warme voorjaren eerder. Een legsel telt vaak 6 tot 12 eieren, die het vrouwtje ongeveer twee weken bebroedt. De jongen blijven daarna nog ongeveer drie weken in het nest. Een tweede legsel komt voor, maar bij koolmezen minder vaak dan bij bijvoorbeeld de roodborst. Maak de kast in het najaar leeg, als het broedseizoen zeker voorbij is.

Maandkalender: de koolmees door het jaar

Problemen en hoe je ze oplost

De nestkast blijft leeg

Hangt hij in de volle zon, te laag, te dicht bij een voerplek of op een plek waar katten langslopen, dan kiezen koolmezen een andere plek. Is het vlieggat niet 32 mm, dan past een koolmees er niet in (28 mm) of wordt het een plek voor mussen of spreeuwen (groter). Hang de kast in het najaar ergens anders en geef het een seizoen de tijd.

Dode jongen in de nestkast

Dat komt helaas voor, vooral na lange, koude en natte periodes in mei, of in jaren waarin het rupsenaanbod niet samenvalt met het moment dat de jongen het meeste voer nodig hebben. Je kunt het voor een deel opvangen met een tuin vol inheemse planten en door niet tegen insecten te spuiten. Maak de kast na het seizoen schoon.

Eksters, gaaien, katten en grote bonte spechten

Een dikke voorkant en een flinke afstand tussen vlieggat en bodem houden eksters en katten buiten. Grote bonte spechten hakken soms het vlieggat open om bij de jongen te komen. Een metalen plaatje rond het vlieggat kan helpen. Zie ook onze gids katten en vogels.

Hygiëne en zieke vogels

Veel mezen op één voerplek betekent ook een groter risico dat ziektes zich verspreiden. Maak voerders elke week of twee schoon met heet water en een borstel, laat ze goed drogen, en ruim resten onder de voerder op. Zie je zieke, pluizige, lusteloze vogels, stop dan tijdelijk met voeren. Onze gids over zieke vogels bij de voerplek legt uit wat je doet.

Veelgemaakte fouten

1. Vetbollen met netje ophangen. Altijd eraf, altijd in een metalen houder.
2. Een nestkast in de volle zon. In mei kan het binnen snel te warm worden.
3. Een zitstokje onder het vlieggat. Koolmezen hebben het niet nodig, rovers wel.
4. Hele pinda’s los in het voorjaar. Gebruik gaas of hak ze fijn.
5. Alleen uitheemse beplanting. Zonder inheemse bomen en struiken zijn er te weinig rupsen voor de jongen.
6. Gif tegen luizen en rupsen. Wat de plaag doodt, neemt ook het voer van de jongen weg.
7. Vieze voerders. Schimmel en uitwerpselen zijn slecht voor de gezondheid van de vogels.

De koolmees en de wet

Alle in het wild levende vogels in Nederland en België zijn beschermd, op grond van de Europese Vogelrichtlijn en de nationale natuurwetgeving. Het is niet toegestaan om een nest in gebruik te verstoren, te openen of weg te halen. Kijk dus niet steeds in de nestkast en maak hem pas leeg als het broedseizoen voorbij is.

Kort samengevat

Wil je koolmezen in je tuin, geef dan zwarte zonnebloempitten, pinda’s in een gaassilo en vetbollen zonder netje, plant inheemse bomen en struiken die rupsen dragen, zorg voor water en hang in de herfst een nestkast met een vlieggat van 32 mm uit de volle zon. Houd alles schoon en laat de vogels in het broedseizoen met rust. Dan heb je grote kans dat je het hele jaar door koolmezen ziet, en in het voorjaar een broedpaar in je eigen kast.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland: koolmees in de vogelgids
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• NIOO-KNAW (Nederlands Instituut voor Ecologie)
• Natuurpunt
• RSPB: great tit
• Wikipedia: Koolmees