Eenden herkennen: de bekende wintereenden op het water
Eenden herkennen in de winter: eerst grondeleend of duikeend, dan één kenmerk aan kop, snavel of flank. De algemene soorten op plassen, vijvers en rivieren.
In dit artikel
- Grondeleend of duikeend: waar let je eerst op?
- Welke grondeleenden zie je veel in de winter?
- Welke duikeenden komen in de winter naar plassen en rivieren?
- Welke eenden worden het vaakst verward?
- Hoe herken je vrouwtjeseenden?
- Hoe herken je eenden op grote afstand?
- Waarom zie je sommige eenden alleen in de winter?
- Bronnen
- Veelgestelde vragen
Om een eend in de winter te herkennen, bepaal je eerst of het een grondeleend is (kantelt om te eten, blijft in ondiep water, vliegt bijna recht omhoog op) of een duikeend (verdwijnt onder water, zit op dieper water, rent over het water om op te vliegen). Zoek daarna één kenmerk aan kop, snavel of flank.
De winter is het beste seizoen om eenden te leren kennen. De mannetjes zijn op hun mooist, en uit Noord- en Oost-Europa komen honderdduizenden wintergasten naar onze plassen, vijvers, rivieren en meren. Nederland is dan een van de belangrijkste eendengebieden van Europa.
Grondeleend of duikeend: waar let je eerst op?
Kijk hoe de eend voedsel zoekt. Kantelt ze met de staart omhoog, dan is het een grondeleend. Verdwijnt ze helemaal, dan is het een duikeend. Dat ene onderscheid doet het meeste werk, de tabel geeft de andere aanwijzingen.
| Kenmerk | Grondeleenden | Duikeenden |
|---|---|---|
| Voedsel zoeken | Zeven aan het oppervlak of grondelen, kop onder water | Duiken helemaal onder |
| Leefgebied | Ondiep water, oevers, moerassen, natte weilanden | Grotere, diepere open wateren |
| Ligging in het water | Hoog, staart omhoog | Lager, compacter lijf |
| Poten | Midden onder het lijf, lopen goed op het land | Ver naar achteren, gebouwd om te duiken |
| Opvliegen | Bijna recht omhoog uit het water | Rennen eerst over het water |
| Voorbeelden | Wilde eend, krakeend, smient, pijlstaart, slobeend, wintertaling | Kuifeend, tafeleend, toppereend, brilduiker, zaagbekken |
Weet je de groep, dan doen de soortbeschrijvingen hieronder de rest. Ben je beginner, lees dan ook onze gids vogels herkennen: grootte, vorm en gedrag gaan voor kleur.
Welke grondeleenden zie je veel in de winter?
De algemeenste zijn wilde eend, krakeend, smient, pijlstaart, slobeend en wintertaling. De meeste herken je aan de kop en snavel van het mannetje.
Wilde eend (Anas platyrhynchos). Het mannetje heeft een groene kop, een witte nekband, een donkerbruine borst en gekrulde staartveren. Het vrouwtje is gecamoufleerd bruin. Beide hebben een donkerblauwe spiegel met witte rand, handig om ze van de krakeend te onderscheiden. In de winter verblijven er 530.000 tot 700.000 in Nederland.
Krakeend (Mareca strepera). Een grijze grondeleend met een opvallend zwart achtereind en lange, beige schouderveren. Het vrouwtje lijkt op een vrouwtje wilde eend, maar heeft een witte buik, een snavel met oranje randen en een witte spiegel. De krakeend is sterk toegenomen: in de winter verblijven er 95.000 tot 120.000.
Smient (Mareca penelope). Het mannetje heeft een kastanjebruine kop met een roomgele streep op het voorhoofd, een roze borst en grijze flanken. Hij laat een vrolijk, ver dragend “wiéuw” horen, vandaar de bijnaam fluiteend. Smienten grazen vooral ‘s nachts op graslanden en rusten overdag op grote plassen. Slechts enkele paartjes broeden hier, maar er overwinteren er 820.000 tot 950.000, afkomstig uit Scandinavië en Siberië.
Pijlstaart (Anas acuta). Iets groter dan de wilde eend, slank, met lange hals, kleine kop en een puntige staart. Het mannetje heeft een chocoladebruine kop met een witte streep die langs de hals omhoog loopt. Het bruine vrouwtje heeft hetzelfde slanke silhouet.
Slobeend (Spatula clypeata). De enorme, spatelvormige snavel verraadt hem meteen. Het mannetje heeft een groene kop, een witte borst en een kastanjebruine buik. Met die snavel zeeft hij plankton, kleine weekdieren en insectenlarven uit het water. In de winter verblijven er 23.600 tot 25.600.
Wintertaling (Anas crecca). Onze kleinste eend, 34 tot 38 centimeter. Het mannetje heeft een kastanjebruine kop met een donkergroene vlek rond het oog. Beide geslachten tonen in de vlucht een glanzend groene spiegel. In de winter verblijven er 70.800 tot 100.000 in Nederland.
Welke duikeenden komen in de winter naar plassen en rivieren?
De belangrijkste zijn kuifeend, tafeleend, toppereend, brilduiker, grote zaagbek en nonnetje. Let op kopvorm, snavel en witte vlakken.
Kuifeend (Aythya fuligula). Het mannetje is zwart-wit met een hangende kuif en een felgele iris. Het vrouwtje is overwegend bruin met lichtere flanken en een kortere kuif. In de winter verblijven er 220.000 tot 280.000 in Nederland, onder meer op het IJsselmeer en Markermeer. Die wintergasten komen uit Midden- en Noord-Europa.
Tafeleend (Aythya ferina). Het mannetje heeft een roodbruine kop met felrode ogen, een zwarte borst en stuit en een lichtgrijs lijf. Het vrouwtje is onopvallender, met een lichtbruine kop en grijsbruin lijf. Vanaf september komen vogels uit Noord-Europa, en in de winter verblijven er 29.600 tot 62.800.
Toppereend (Aythya marila). Lijkt op de kuifeend, maar het mannetje heeft een grijze rug en geen kuif. Het vrouwtje heeft een brede witte vlek rond de snavelbasis. In de winter vooral op grote wateren en langs de kust.
Brilduiker (Bucephala clangula). Het mannetje heeft een donkergroene kop met een witte vlek tussen oog en snavel, de “bril”, en gele ogen. Het vrouwtje is asgrijs met een bruine kop en een witte halsband. De brilduiker broedt op heldere Fennoscandische meren en is hier vooral wintergast, met 5.900 tot 8.500 vogels.
Grote zaagbek (Mergus merganser). Een grote, langgerekte duikeend met een lange, dunne snavel om vis te vangen. Het mannetje is grotendeels wit met een zwartgroene kop, het vrouwtje grijs met een donker roodbruine kop en hals en een volle kuif. Hij mijdt zout water. Het IJsselmeer is een belangrijke pleisterplaats, met 4.400 tot 9.100 overwinteraars.
Nonnetje (Mergellus albellus). Het mannetje is spierwit met zwarte accenten rond het oog en op de vleugels. Het vrouwtje heeft een roestbruine kop, een witte keel en een donkergrijs lijf. Nonnetjes komen vooral uit Noord-Rusland en Siberië. Het Markermeer is hun belangrijkste wintergebied, soms met groepen van meer dan 250 vogels die op spiering jagen.
Welke eenden worden het vaakst verward?
Vijf verwisselingen komen steeds terug. Telkens beslist één vormkenmerk, dus kijk eerst naar de vorm en daarna naar de kleur.
- Kuifeend of toppereend. Het mannetje kuifeend heeft een zwarte rug en een kuif, de toppereend een grijze rug en geen kuif. Bij vrouwtjes wijst een brede witte vlek rond de snavel op toppereend.
- Smient of tafeleend. Beide mannetjes hebben een roodbruine kop. De smient heeft een klein snaveltje, een roomgele bles en een roze borst, en graast of grondelt. De tafeleend heeft een zwarte borst, rode ogen en duikt.
- Grote zaagbek of middelste zaagbek (vrouwtjes). Bij de grote zaagbek is de grens tussen roodbruine kop en lichte keel scherp. Bij de middelste zaagbek lopen de kleuren in elkaar over en is de snavel dunner. De middelste zaagbek zie je in de winter vooral op zout water.
- Krakeend of vrouwtje wilde eend. De krakeend heeft een dunnere, oranje gerande snavel en een witte spiegel. Het vrouwtje wilde eend heeft een blauwe spiegel met witte rand.
- Meerkoet. Geen eend. Roetgrijs verenkleed, witte snavel met witte bles, gelobde tenen.
Hoe herken je vrouwtjeseenden?
Koppel het bruine vrouwtje aan de mannetjes in de buurt en controleer daarna vorm en snavel. In een wintergroep is vaak de helft van de vogels bruin, en veel zoekkaarten tonen alleen mannetjes.
- Met wie zwemt ze? Eenden overwinteren in gemengde groepen. Het bruine vrouwtje naast een mannetje slobeend is vrijwel zeker een slobeend.
- Eerst vorm en snavel, dan kleur. De lepelsnavel van de slobeend, de dunne snavel van de zaagbekken, de lange hals van de pijlstaart en het korte kuifje van de kuifeend werken ook bij vrouwtjes.
De vleugelspiegel is de scheidsrechter. Wacht tot een vrouwtje zich uitrekt of opvliegt: blauw met witte rand bij de wilde eend, wit bij de krakeend, glanzend groen bij de wintertaling.
Hoe herken je eenden op grote afstand?
Eenden liggen vaak midden op het water. Gebruik licht, gedrag en witte vlakken, dan kun je veel soorten benoemen zonder details te zien.
- Zon in de rug. In tegenlicht worden eenden zwarte silhouetten.
- Let op gedrag. Duiken, grondelen of grazende smienten op het weiland zie je ook van ver.
- Zoek naar wit. De witte flanken van de kuifeend, de bijna witte mannetjes van nonnetje en grote zaagbek en de witte bril van de brilduiker vallen als eerste op.
- Maak een foto, ook een slechte. Zoom later in of gebruik een van de beste apps om vogels te herkennen.
Bij verre groepen maakt een verrekijker het grootste verschil. Lees onze gids over de beste verrekijker voor vogels kijken en de vergelijking 8x42 of 10x42 als je twijfelt over meer vergroting voor grote plassen.
Waarom zie je sommige eenden alleen in de winter?
Omdat hun broedgebieden bevriezen. Veel soorten broeden in Scandinavië, Rusland en Siberië en trekken in het najaar naar open water in West-Europa. Smienten, nonnetjes en brilduikers zijn in Nederland vooral wintergasten.
Hoe strenger de vorst in het noorden en oosten, hoe meer eenden zich verzamelen op het laatste open water. Juist dan loont het om de plas in de buurt goed af te zoeken. Hoe eenden het ijskoude water verdragen, lees je in waarom worden eenden niet nat en hoe houden vogels zich warm in de winter.
Kijk je naar eenden in het park, laat het brood dan thuis. Het vult zonder goed te voeden, zoals uitgelegd in is brood slecht voor vogels. En aan een bosrijke vijver kan een eendennestkast holenbroeders als de brilduiker aantrekken.
Bronnen
Veelgestelde vragen
Hoe zie je het verschil tussen een grondeleend en een duikeend?
Kijk hoe de eend voedsel zoekt. Een grondeleend kantelt voorover met de kop onder water en de staart omhoog, maar blijft zichtbaar. Een duikeend verdwijnt helemaal onder water en zit liever op dieper, open water. Haar poten staan ver naar achteren, dus ze rent eerst over het water om op te vliegen, terwijl een grondeleend bijna recht omhoog opstijgt.
Waarom zie je in de winter meer eenden?
Veel eenden broeden in Scandinavië, Rusland en Siberië. Als de meren daar bevriezen, trekken ze naar open water in West-Europa. Nederland is dan een van de belangrijkste overwinteringsgebieden: er overwinteren ruim 800.000 smienten en 220.000 tot 280.000 kuifeenden. Bij strenge vorst in het noorden en oosten komen er nog meer eenden bij.
Hoe herken je vrouwtjeseenden?
Kijk eerst met welke mannetjes het vrouwtje zwemt, want eenden overwinteren in gemengde groepen. Controleer daarna vorm en snavel: een enorme lepelsnavel betekent slobeend, een dunne getande snavel met kuif een zaagbek, en een kort kuifje op het achterhoofd een kuifeend. De gekleurde vleugelspiegel, zichtbaar als een eend zich uitrekt of opvliegt, beslist de meeste andere gevallen.
Is een meerkoet een eend?
Nee. De meerkoet zwemt tussen de eenden en duikt vaak, maar hoort bij de rallen. Je herkent hem aan het roetgrijze verenkleed met zwarte kop, de spitse witte snavel met witte bles en de gelobde tenen in plaats van zwemvliezen. In de winter verblijven er in Nederland zo'n 420.000 tot 450.000 meerkoeten.
Wat is de kleinste eend die je in de winter ziet?
De wintertaling is onze kleinste eend, 34 tot 38 centimeter lang. Het mannetje heeft een kastanjebruine kop met een donkergroene vlek rond het oog en een zwart omrande gele driehoek onder de staart die je van ver ziet. Het vrouwtje is onopvallend bruin, maar toont in de vlucht een glanzend groene vleugelspiegel.
