Houden vogels een winterslaap? Torpor, poorwill en mythes

Nee, vogels houden geen echte winterslaap. Bijna alle vogels blijven de hele winter wakker en actief of trekken naar warmere streken. De enige bekende uitzondering is de poorwill, een nachtzwaluw uit het westen van Noord-Amerika, die wekenlang in diepe torpor kan blijven. Veel andere vogels gebruiken een korte torpor of laten ‘s nachts hun lichaamstemperatuur een paar graden zakken.

Het eerlijke antwoord bestaat dus uit twee delen. Een winterslaap van maanden, zoals egels, relmuizen en vleermuizen die houden, komt bij vogels vrijwel niet voor. Maar de technieken erachter, het hart vertragen, het lichaam laten afkoelen en energie sparen, zijn heel gewoon. Vogels gebruiken ze alleen een paar uur in plaats van maanden. Ook de Duitse natuurbeschermingsorganisatie NABU zegt het duidelijk: vogels houden geen winterslaap zoals sommige zoogdieren, ze blijven wakker en beweeglijk.

Kort antwoord: zo komen vogels de winter door

Zijn er vogels die een winterslaap houden?

Maar één vogel komt in de buurt van een winterslaap: de poorwill (Phalaenoptilus nuttallii), een kleine Noord-Amerikaanse nachtzwaluw die in het Nederlands meestal bij zijn Engelse naam wordt genoemd. De Amerikaanse vogelbeschermingsorganisatie Audubon noemt zijn wintertoestand vergelijkbaar met een winterslaap: hartslag, ademhaling en lichaamstemperatuur vertragen, en de torpor kan uren of zelfs weken duren.

Deze nachtzwaluw is ongeveer 18 cm lang en weegt 36 tot 58 gram. Hij leeft van Brits-Columbia via het westen van de Verenigde Staten tot in het noorden van Mexico, en komt in Europa niet voor. Aan de zuidrand van zijn verspreidingsgebied brengen sommige vogels een groot deel van de winter roerloos door tussen rotsblokken. Ze worden weer actief als het warmer wordt, de dagen lengen en de vliegende insecten terugkomen waarvan ze leven.

De wetenschap had er lang geen oog voor. Meriwether Lewis noteerde al in 1804 een verstijfde nachtzwaluw, zonder te beseffen wat dat betekende. In 1946 werd in de Chuckwalla Mountains in Californië een vogel in torpor gevonden, en Edmund Jaeger beschreef het gedrag in 1948. Het is nog steeds het enige bekende geval van een vogel die weken of maanden in torpor blijft.

Wat is torpor, en wat is het verschil met een winterslaap?

Torpor, ook wel verstijving genoemd, is een gecontroleerde daling van lichaamstemperatuur en stofwisseling om energie te sparen. Een winterslaap is in feite een heel lange torpor van weken of maanden, met af en toe een kort ontwaken. Het verschil zit vooral in de duur.

Vogels draaien op een hoge temperatuur. Volgens NABU ligt hun lichaamstemperatuur rond 38 tot 42 °C. Die temperatuur vasthouden in een vriesnacht kost veel brandstof, dus de thermostaat iets lager zetten loont al. In heel koude nachten kunnen vogels hun temperatuur verlagen en in een soort verstijving vallen die hun stofwisseling sterk afremt, schrijft NABU.

Welke vogels gebruiken torpor?

Torpor komt vaker voor dan veel mensen denken, maar bijna altijd kort.

• Kolibries gaan veel nachten in torpor. In een studie in de Peruaanse Andes, in 2020 gepubliceerd in het vakblad Biology Letters, gingen 24 van de 26 kolibries van zes soorten in torpor. Een kolibrie van de soort Metallura phoebe koelde af tot 3,3 °C, volgens het Cornell Lab of Ornithology de laagste lichaamstemperatuur die ooit bij een vogel is gemeten. Lees ook ons artikel over hoe kolibries slapen.
• Nachtzwaluwen, de familie van de poorwill, worden het sterkst met lange torpor verbonden. Audubon noemt ook de whip-poor-will, een naaste Noord-Amerikaanse verwant, die korte torpor gebruikt. Onze eigen nachtzwaluw hoort bij dezelfde familie, maar trekt in de herfst naar Afrika.
• Duiven kunnen volgens Audubon ook kort in torpor gaan.

In al deze gevallen helpt torpor om een koude nacht of een korte periode zonder voedsel door te komen. Daarna warmt de vogel zich weer op, meestal door te rillen, en gaat hij verder met eten.

Koelen mezen en andere tuinvogels ‘s nachts af?

Ja, veel tuinvogels doen dat, maar ze blijven ver van een echte torpor. Biologen spreken van gereguleerde nachtelijke onderkoeling: de vogel laat zijn temperatuur een paar graden zakken en houdt die daar vast.

Voor Noord-Amerikaanse mezen, de chickadees, meldt de National Wildlife Federation een nachtelijke daling van ongeveer 7 tot 8 °C ten opzichte van zo’n 42 °C overdag. Bij vorst bespaart dat bijna 25 procent van de energie die de vogel anders per uur zou verbruiken. In Alaska eten deze mezen elke dag 10 procent of meer van hun lichaamsgewicht aan vet bij, dat ze in winternachten van 18 uur weer verbranden.

Onze koolmezen doen hetzelfde. Een studie van Nilsson en collega’s bij Lund in Zuid-Zweden, in 2020 gepubliceerd in Biology Letters, liet zien dat vrouwtjes met een onvoorspelbaar voedselaanbod hun temperatuur ‘s nachts verder lieten zakken dan vogels met een betrouwbare voederplek. De onderzoekers schatten de besparing op ongeveer 2,7 procent energie per nacht bij de temperaturen in hun proef, en noemen ongeveer 12 procent voor de Amerikaanse mountain chickadee bij 0 °C. Een vogel die niet weet of er morgen ontbijt is, zet de verwarming dus lager.

Daarom telt jouw voederplek vooral aan het eind van de dag. Een kleine vogel moet met genoeg vet de nacht in. Hoe veren, rillen en slaapplekken samenwerken, lees je in ons artikel over hoe vogels zich in de winter warm houden.

Waarom houden niet meer vogels een winterslaap?

Een winterslaap past bij dieren die zich veilig kunnen verstoppen en maandenlang op vet kunnen leven. De meeste vogels zitten precies andersom in elkaar.

• Vliegen beperkt de vetvoorraad. Brandstof voor maanden zou een vogel te zwaar maken om goed te vliegen, en vliegen is juist zijn manier om aan rovers te ontsnappen en voedsel te vinden.
• Wegtrekken kan ook. Boerenzwaluwen en gierzwaluwen, die op vliegende insecten jagen, vertrekken naar Afrika in plaats van de winter uit te zitten.
• Veel wintervoedsel blijft bereikbaar. NABU wijst erop dat insecteneters overschakelen op vetrijke zaden en noten, en onder schors en in bladstrooisel nog insecten, spinnen en hun eitjes vinden. Gaaien begraven eikels, en glanskop, matkop en kuifmees verstoppen zaden in spleten van de schors.
• Wakker worden kost tijd. Een vogel in diepe torpor kan niet wegvliegen. Een korte torpor ‘s nachts op een verborgen slaapplek houdt dat risico klein.

De poorwill past in dat beeld: hij eet vliegende insecten, die bij kou verdwijnen, en verstopt zich in rotsspleten waar weinig rovers hem vinden.

Het oude geloof: zwaluwen in de modder

Eeuwenlang dachten veel Europeanen dat zwaluwen een winterslaap hielden. Volgens History Today meende Aristoteles al dat sommige zwaluwen in holle bomen overwinterden. In 1555 beweerde de Zweedse schrijver Olaus Magnus dat zwaluwen zich in de herfst boven meren verzamelden, naar de bodem zonken en tot de lente in de modder bleven. Linnaeus nam dat idee in 1758 over in zijn Systema Naturae, en de Engelse schrijver Samuel Johnson verklaarde dat zwaluwen de hele winter op de bodem van een rivier sliepen.

Er waren ook twijfelaars. Francis Willughby schreef al in 1676 dat zwaluwen naar warmere streken trekken. Eind achttiende eeuw zette de chirurg John Hunter 20 zwaluwen in een ijskelder met een kunstmatige vijver, en geen enkele overleefde het. Het beroemdste bewijs kwam in 1822, toen een witte ooievaar in Klütz aan de Duitse Oostzeekust landde met een Afrikaanse speer door zijn hals. Opgezet, met speer en al, staat deze ‘pijlooievaar’ nog altijd in de zoölogische collectie van de universiteit van Rostock.

Tegenwoordig laten ringen en zenders precies zien waar zwaluwen heen gaan. Meer daarover lees je in wanneer vogels trekken en waar vogels in de winter heen gaan.

Fabels en feiten over vogels in de winter

Wat dit betekent voor je tuin

Omdat tuinvogels geen winterslaap houden, hebben ze elke winterdag voedsel nodig, en koude nachten putten hun reserves snel uit. Een paar eenvoudige gewoonten helpen:

• Geef energierijk voer. Zonnebloempitten, pinda’s en vetbollen leveren veel energie per hap. In onze gids wat geef je vogels in de winter staan de beste voersoorten per vogel.
• Vul bij voor de schemering. In de laatste uren van de dag eten vogels zich vol voor de nacht.
• Voer regelmatig. De koolmeesstudie suggereert dat vogels met een vaste voederplek ‘s nachts minder hoeven af te koelen.
• Zet water neer dat niet bevroren is. Ook in de winter moeten vogels drinken en hun veren verzorgen.
• Laat beschutting staan. Dichte hagen, klimop, naaldbomen en lege nestkasten bieden slaapplekken uit de wind. Kleine vogels slapen soms in een nestkast op koude nachten.

Bronnen

• NABU: So überleben Vögel im Winter (Duitstalig)
• Audubon: Some birds enter a hibernation-like state called torpor to survive winter’s chill
• Cornell Lab of Ornithology, All About Birds: The coolest hummingbird
• National Wildlife Federation: How chickadees weather winter
• Nilsson et al. 2020, Biology Letters: Predictability of food supply modulates nocturnal hypothermia in a small passerine
• History Today: The great migration mystery