Ekster in je tuin lokken: voer, bomen en een eerlijke kijk
Ekster in de tuin lokken: geef kleine porties voer op een open voertafel, laat hoge bomen staan en bescherm kleine vogels met dichte struiken en nestkasten.
In dit artikel
- De ekster in het kort
- Hoe herken je een ekster?
- Hoe slim is een ekster?
- Waar en wanneer zie je eksters?
- Wat eet een ekster?
- De juiste voerplek voor eksters
- Water voor eksters
- Planten en tuininrichting voor eksters
- Het eksternest
- Maandkalender: de ekster door het jaar
- Problemen en hoe je ze oplost
- Veelgemaakte fouten
- Eksters tellen en melden
- De ekster en de wet
- Kort samengevat
- Bronnen
- Veelgestelde vragen
Een ekster lok je naar je tuin met kleine porties voer op een open voertafel of het gazon, hoge bomen om in te broeden en een kortgemaaid stuk gras waar hij naar wormen en insecten zoekt. De meeste tuinen in Nederland en België hebben al eksters in de buurt, dus het gaat vaak minder om lokken en meer om evenwicht: hoe geniet je van deze slimme, opvallende kraaiachtige van ongeveer 40 tot 51 cm zonder dat hij de voerplek overneemt of de nesten van kleine vogels plundert?
Deze gids behandelt allebei. Je leest hoe je de ekster herkent, wat hij eet, hoe je voert zonder dat de mezen tekortkomen, hoe het zit met de reputatie van nestrover en wat je per maand kunt doen. We baseren ons op gangbare ornithologische kennis en het werk van vogelorganisaties.
De ekster in het kort
| Kenmerk | Details |
|---|---|
| Wetenschappelijke naam | Pica pica |
| Lengte | Ongeveer 40 tot 51 cm, waarvan ongeveer de helft staart |
| Gewicht | Ongeveer 200 tot 250 g |
| Voorkomen in Nederland en België | Algemene standvogel in het hele land, van boerenland tot stadscentra |
| Seizoen | Het hele jaar, trekt nauwelijks |
| Dieet | Alleseter: insecten, wormen, zaden, bessen, afval, eieren en jonge vogels |
| Voerplek | Grond, gazon, open voertafel |
| Nestplaats | Grote bol van takken met een dak, hoog in bomen of hoge struiken |
| Legsel | Meestal 5 tot 7 eieren, een legsel per jaar |
Deze waarden zijn gangbare gegevens uit Europese vogelgidsen en de soortinformatie van Vogelbescherming Nederland. Afmetingen en gewicht verschillen per vogel.
Hoe herken je een ekster?
De ekster is een van de makkelijkst herkenbare vogels van Europa. Hij is zwart en wit, met een zwarte kop, borst en rug, een witte buik en grote witte vlakken op de schouders. Van dichtbij zie je dat het zwart niet echt zwart is: de vleugels glanzen blauw, en de lange, getrapte staart glanst groen, paars en brons in de zon. In de vlucht vallen de witte handpennen op, met een zwart randje, en de korte, ronde vleugels. De vlucht is wat fladderend, met de lange staart als roer.
Op de grond loopt en huppelt de ekster zelfverzekerd rond, met de staart iets omhoog. Hij heeft een zware zwarte snavel en donkere ogen.
Mannetje, vrouwtje en jong
Mannetje en vrouwtje zijn in het veld niet te onderscheiden; het mannetje is gemiddeld iets groter. Jonge eksters in de zomer hebben een duidelijk kortere staart, een doffer zwart verenkleed met minder glans en soms een wat vlekkerige witte buik. Ze bedelen luid en volgen de ouders nog weken na het uitvliegen.
Roep
- Alarmroep: een snel, ratelend “tsjak-tsjak-tsjak-tsjak”, vaak herhaald. Dit geluid hoor je als er een kat, vos, roofvogel of uil in de buurt is, en andere vogels reageren erop.
- Zachte geluiden: tussen partners en in het voorjaar maken eksters ook zachte, babbelende geluiden die weinig mensen opmerken.
Soorten die op de ekster lijken
- Kauw: kleiner, grijs en zwart met een licht oog, zonder wit en zonder lange staart.
- Zwarte kraai: helemaal zwart en groter, met een kortere staart.
- Vlaamse gaai: roze-bruin met een blauwe vleugelvlek en een witte stuit. Van ver in de vlucht soms te verwarren, maar de kleuren zijn totaal anders.
Hoe slim is een ekster?
De ekster hoort bij de kraaiachtigen, een familie die bekendstaat om haar intelligentie. Eksters onthouden waar ze voedsel hebben verstopt, leren snel welke plekken veilig zijn en herkennen gevaar, zoals een kat die vaker in de tuin komt. In een bekend Duits onderzoek reageerden eksters op een vlekje op hun eigen veren dat ze alleen in een spiegel konden zien. Dat wordt gezien als een aanwijzing dat ze zichzelf in de spiegel herkennen, iets wat lang alleen van mensapen, dolfijnen en olifanten bekend was.
Voor tuinbezitters betekent die slimheid vooral dat eksters snel leren. Ze merken wanneer er voer ligt, onthouden wie ze wegjaagt en passen hun gedrag aan. Dat is ook de reden dat maatregelen om eksters van het voer te houden vaak maar tijdelijk werken, tenzij ze het voer echt fysiek niet kunnen bereiken.
Waar en wanneer zie je eksters?
De ekster is een standvogel en blijft het hele jaar in de buurt van zijn territorium. Oorspronkelijk was het vooral een vogel van halfopen boerenland met hagen, bomenrijen en boomgaarden. In de loop van de twintigste eeuw heeft de ekster zich sterk uitgebreid in steden en dorpen, waar hij voedsel, hoge bomen en relatief weinig vervolging vindt. Tegenwoordig is hij in woonwijken, parken en langs wegen een van de meest zichtbare vogels.
Eksterparen verdedigen een territorium rond hun nest. Jonge vogels zonder territorium trekken in groepjes rond. In de winter slapen eksters vaak gezamenlijk in dichte bomen of struiken, soms met tientallen bij elkaar. Aan het einde van de middag zie je ze dan in kleine groepjes naar de slaapplaats vliegen.
Wat eet een ekster?
De ekster eet vrijwel alles wat hij kan vinden en is daardoor een echte opportunist:
- Insecten en ongewervelden: kevers, emelten, rupsen, wormen, slakken en spinnen, vooral gezocht op kort gras.
- Plantaardig voedsel: zaden, graan, bessen, fruit en noten, vooral in de herfst en winter.
- Eieren en jonge vogels: vooral in april, mei en juni, als de eigen jongen veel eiwit nodig hebben.
- Aas en afval: verkeersslachtoffers, etensresten en afval uit bakken en op straat.
De ekster verstopt ook voedsel, net als de gaai: een stukje brood of een noot onder een graspol of in een goot, om het later op te halen. Onze gids over waarom vogels voedsel hamsteren legt meer uit, en in de gids over hoe slim kraaien echt zijn lees je meer over de intelligentie van de kraaienfamilie, waartoe de ekster ook hoort.
Het beste voer voor eksters
| Voer | Waarom het werkt | Hoe aanbieden |
|---|---|---|
| Vetblokken en vetbollen | Veel energie, zeker bij vorst | Voertafel of een stevige houder |
| Ongezouten pinda’s | Vet en eiwit | Kleine portie op de voertafel |
| Gedroogde meelwormen | Eiwitrijk, lijkt op natuurlijk voedsel | Schaaltje op de grond of voertafel |
| Appels en peren | Natuurlijk voer in de winter | Gehalveerd op het gras |
| Zonnebloempitten | Aanvulling, al pakt de ekster liever grotere stukken | Voertafel |
Geef bij voorkeur kleine porties. Eksters kunnen een voertafel snel leeghalen, en veel voer op de grond trekt ook ratten, duiven en kauwen aan. Onze gids over vetblokken en vetbollen en die over gedroogde meelwormen laten zien waar je op let.
Wat je beter niet geeft
Brood, gezouten etensresten, chips, gekruid vlees en beschimmelde restjes horen niet op de voerplek. Brood vult de maag zonder veel voedingswaarde en trekt vooral ratten en duiven. Een volledig overzicht staat in onze gidsen wat mag je vogels niet voeren en is brood slecht voor vogels.
De juiste voerplek voor eksters
Eksters zijn voorzichtig en onthouden gevaar goed. Ze komen het liefst op een open plek waar ze rondom kunnen kijken:
- Open voertafel of gazon. Een lage voertafel of een plek op kortgemaaid gras werkt het best. Eksters landen niet graag in dichte beplanting.
- Bomen in de buurt. Een hoge boom of antenne dichtbij geeft de ekster een uitkijkpost.
- Kleine porties. Leg niet meer neer dan er in een paar uur op gaat, en ruim restjes ‘s avonds op.
- Aparte voerplek voor kleine vogels. Zet voederkooitjes en silo’s met kleine zitstokjes voor mezen en vinken op een andere plek dan de voertafel voor de grote vogels.
- Rust. Eksters vertrekken zodra ze beweging bij het raam zien. Kijk op afstand en laat de voerplek met rust.
Meer over hoogte, afstand en dekking lees je in onze gids waar hang je een voederhuisje. Onze gids over voertafels laat zien welke modellen stevig genoeg zijn voor grote vogels.
Minder eksters op de voerplek
Wil je vooral kleine vogels voeren en de ekster beperken, dan werkt het omgekeerde: gebruik hangende silo’s met korte zitstokjes, voederkooitjes met een raster rond een vetbol of silo, en voer niet op de grond of op een open tafel. Zo komt de ekster nog wel langs, maar kan hij niet bij het meeste voer. Veel van de tips in onze gids over spreeuwen en grote vogels op de voerplek werken ook voor eksters.
Water voor eksters
Eksters drinken en baden graag, zeker in droge periodes. Een brede, ondiepe schaal van vijf tot tien centimeter diep met een ruwe bodem is prima. Eksters weken soms voedsel in het water, dus ververs het vaak, liefst elke dag of om de dag, en maak de schaal regelmatig schoon. Onze gids over een vogelbad schoonmaken laat zien hoe dat zonder schadelijke middelen gaat. Bij vorst helpt lauw water in de ochtend; voeg nooit zout of antivries toe.
Planten en tuininrichting voor eksters
De ekster heeft geen speciale planten nodig, maar een paar elementen maken je tuin aantrekkelijker:
| Element of plant | Wat de ekster eraan heeft |
|---|---|
| Hoge bomen zoals berk, eik, populier of es | Nestplaats en uitkijkpost |
| Meidoorn (Crataegus monogyna) | Dichte, doornige struik, soms als nestplek; bessen in de herfst |
| Sleedoorn (Prunus spinosa) | Doornige dekking en bessen |
| Kort gazon | Jachtgebied voor wormen, emelten en kevers |
| Fruitbomen zoals appel en peer | Afgevallen fruit in herfst en winter |
| Gewone vlier (Sambucus nigra) | Bessen in de nazomer |
Een gevarieerde tuin met hoge bomen, gras en dichte struiken is goed voor eksters en voor andere vogels tegelijk. Doornige, dichte struiken beschermen de nesten van kleine vogels, terwijl de ekster de hoge bomen en het gras gebruikt. Onze gids over bessenstruiken die vogels de hele winter voeden helpt je kiezen.
Het eksternest
Het eksternest is een van de opvallendste nesten in het landschap: een grote bol van takken, vaak met doornige twijgen, met een dak en een ingang aan de zijkant. Binnenin zit een kom van modder en aarde, bekleed met worteltjes en haar. Beide ouders bouwen mee, en de bouw kan weken duren. Het nest zit meestal hoog in een boom of in een hoge, dichte struik. Een paar bouwt soms meerdere nesten of begint er een en maakt het niet af.
Het vrouwtje legt meestal vijf tot zeven eieren en broedt ze ongeveer drie weken uit. De jongen blijven zo’n vier weken in het nest. Eksters gebruiken geen nestkasten. Oude eksternesten hebben na het broedseizoen nog waarde: ransuilen, boomvalken en torenvalken nemen ze soms over, want zij bouwen zelf geen nest.
Maandkalender: de ekster door het jaar
| Maand | Wat er gebeurt | Wat jij doet |
|---|---|---|
| Januari | Gezamenlijke slaapplaatsen, paren in hun territorium | Kleine porties voer, ijsvrij water |
| Februari | Nestbouw begint, eksters dragen takken | Snoeiwerk aan bomen afronden voor maart |
| Maart | Nestbouw op volle toeren | Geen bomen en struiken met nesten snoeien |
| April | Eileg en broeden | Dichte struiken en veilige nestkasten voor kleine vogels |
| Mei | Jongen in het nest, ouders zoeken eiwitrijk voedsel | Nestkasten voor mezen controleren op goede diepte |
| Juni | Jongen vliegen uit, luid bedelen | Katten binnenhouden, water schoon houden |
| Juli | Families trekken rond | Drinkschaal verversen |
| Augustus | Rui, eksters zijn stiller | Fruit en bessen laten hangen |
| September | Jonge vogels vormen groepjes | Voertafel schoonmaken |
| Oktober | Voedsel verstoppen, fruit en zaden | Afgevallen fruit laten liggen |
| November | Slaapplaatsen worden weer gebruikt | Kleine porties voer, restjes opruimen |
| December | Winter, meer eksters bij voerplekken | Vetblokken en water, voer voor kleine vogels in kooitjes |
Problemen en hoe je ze oplost
De ekster plundert nesten
Eksters eten in het voorjaar eieren en jongen van merels, mezen en andere tuinvogels. Dat is natuurlijk gedrag, maar het kan pijnlijk zijn om te zien. Onderzoek in onder meer Groot-Brittannië, waar de aantallen eksters en zangvogels lang zijn gevolgd, heeft geen aanwijzingen gevonden dat eksters de grote achteruitgang van zangvogels veroorzaken. Andere factoren, zoals verlies van leefgebied, minder insecten en katten, spelen een veel grotere rol.
Wat je in je eigen tuin kunt doen:
- Dichte, doornige struiken zoals meidoorn, sleedoorn en hulst, waarin kleine vogels hun nest kunnen verstoppen.
- Klimop en klimplanten tegen muren en schuttingen, waar merels en roodborsten graag broeden.
- Nestkasten met het juiste vlieggat en voldoende diepte tussen de opening en de bodem, zodat een ekster er niet bij kan. Onze gids met vlieggatmaten per soort helpt daarbij.
- Geen voer op de grond in het broedseizoen, zodat eksters minder rond de nesten blijven hangen.
Eksters op de voertafel
Zie het gedeelte hierboven over minder eksters op de voerplek. Silo’s met korte zitstokjes en voederkooitjes zijn het meest effectief.
Lawaai en alarmroepen
Het ratelen van eksters is vaak een teken dat er een kat, vos of roofvogel in de buurt is. In plaats van je te ergeren kun je het gebruiken als waarschuwingssysteem.
Ratten en duiven
Voer op de grond en etensresten trekken ratten en duiven aan. Voer kleine porties en ruim restjes ‘s avonds op. Onze gids over ratten bij het voederhuisje helpt als het al een probleem is.
Veelgemaakte fouten
- Grote porties op de grond leggen. Dat trekt ratten, duiven en kauwen en laat weinig over voor kleine vogels.
- Brood en etensresten voeren. Weinig voedingswaarde, veel ongedierte.
- Alle dichte struiken weghalen. Daarmee maak je kleine vogels juist kwetsbaarder voor eksters.
- Bomen snoeien in het broedseizoen. Dat is verboden als er nesten in gebruik zijn en verstoort vogels.
- De ekster overal de schuld van geven. Nestverlies heeft vaak meerdere oorzaken.
- Nestkasten met te ondiepe bodem. Een grote vogel kan dan met zijn snavel de jongen bereiken.
Eksters tellen en melden
De ekster is een vaste soort bij de Nationale Tuinvogeltelling van Vogelbescherming Nederland in januari en bij de tuinvogeltellingen van Natuurpunt in Vlaanderen. Tel het hoogste aantal eksters dat je tegelijk ziet. Sovon volgt de aantallen via broedvogel- en wintermeetnetten, en die gegevens laten zien hoe de soort zich in steden en op het platteland ontwikkelt.
Een verrekijker helpt om de glans op de veren goed te zien. Onze gids over een verrekijker kiezen laat zien waar je op let bij vogels kijken vanuit huis.
De ekster en de wet
In Nederland en België zijn alle in het wild levende vogels beschermd, ook de ekster. Die bescherming komt voort uit de Europese Vogelrichtlijn en is uitgewerkt in de nationale en regionale natuurwetgeving. Nesten die in gebruik zijn, mogen niet verstoord of verwijderd worden. In sommige regio’s kunnen overheden onder strikte voorwaarden ontheffingen of vrijstellingen verlenen, bijvoorbeeld bij schade aan landbouwgewassen, maar dat geldt niet voor particulieren die eksters uit hun tuin willen weren. Vangen of doden van eksters is voor tuinbezitters dus niet toegestaan.
Kort samengevat
Eksters zitten al bijna overal, en wie ze wil zien, geeft ze kleine porties voer op een open plek, hoge bomen en een kort gazon. Wie liever kleine vogels voert, gebruikt silo’s met korte zitstokjes en voederkooitjes en laat de grond leeg. In beide gevallen helpt het om dichte, doornige struiken, klimop en goede nestkasten te hebben, zodat merels, mezen en roodborsten veilig kunnen broeden. Zo is er in dezelfde tuin ruimte voor de slimme ekster en voor de kleine zangvogels.
Bronnen
Veelgestelde vragen
Zijn eksters schadelijk voor zangvogels in de tuin?
Eksters eten in het voorjaar soms eieren en jongen van andere vogels. Onderzoek in Groot-Brittannië en elders heeft echter geen aanwijzingen gevonden dat eksters de oorzaak zijn van de grote achteruitgang van zangvogels. Verlies van leefgebied, minder insecten en katten spelen een grotere rol. Dichte struiken en goede nestkasten helpen kleine vogels het meest.
Wat eet een ekster?
De ekster is een echte alleseter. Hij eet insecten, wormen, slakken, rupsen, zaden, bessen, graan, afval, dode dieren en in het voorjaar ook eieren en jonge vogels. Op de voerplek pakt hij graag vetblokken, pinda's, kaaskorsten, keukenrestjes en meelwormen. Omdat hij zo weinig kieskeurig is, kan hij zich goed aanpassen aan steden en dorpen.
Stelen eksters glimmende voorwerpen?
Het verhaal van de diefachtige ekster is vooral folklore. Een Brits onderzoek vond zelfs dat eksters eerder op hun hoede zijn voor glimmende voorwerpen dan dat ze er naartoe worden getrokken. Wel verstoppen ze voedsel en soms andere voorwerpen, zoals veel kraaiachtigen. Zo ontstaat het idee dat ze dingen verzamelen.
Waarom bouwt een ekster meerdere nesten?
Een eksterpaar bouwt soms meer dan een nest in hetzelfde territorium, of begint aan een nest en maakt het niet af. Het definitieve nest is een grote bol van takken met een dak erop en een ingang aan de zijkant. Oude nesten blijven vaak jaren zichtbaar en worden later gebruikt door andere vogels, zoals ransuilen, boomvalken of torenvalken.
Hoe houd ik eksters weg van het voer voor kleine vogels?
Gebruik voor mezen en vinken silo's met korte zitstokjes of voederkooitjes met een raster, waar een grote vogel niet bij kan. Leg geen grote porties voer op de grond of een open tafel als je eksters wilt beperken, en ruim etensresten op. Zo kunnen kleine vogels ongestoord eten, terwijl de ekster het zoekt in wat hij zelf in de tuin vindt.
