Wat is een spreeuwenwolk (murmuratie)?

Wat is een spreeuwenwolk? Het is een enorme zwerm spreeuwen die samen in dichte, steeds veranderende, wolkachtige vormen vliegt, meestal vlak voor de schemering boven de slaapplaats. Duizenden tot soms honderdduizenden vogels draaien, vouwen en pulseren alsof ze één dier zijn, en storten zich daarna in riet, bomen of gebouwen om te slapen. De show lijkt vooral te draaien om veiligheid tegen roofvogels, en hij werkt omdat elke vogel maar ongeveer 6 of 7 directe buren volgt.

In het Engels heet dit verschijnsel een murmuration, en ook in het Nederlands hoor je steeds vaker het woord murmuratie. Het Engelse woord is oud en letterlijk: het verwijst naar het zachte, ruisende gemurmel van talloze vleugelslagen, en het wordt al sinds de late middeleeuwen gebruikt als groepsnaam voor spreeuwen. In het Nederlands spreken we meestal van een spreeuwenwolk, een spreeuwenzwerm of spreeuwendans.

Kort antwoord: wat is een spreeuwenwolk?

• Wie doet het: vooral de spreeuw (Sturnus vulgaris). Sommige steltlopers, zoals bonte strandloper en kanoet, maken vergelijkbare gesynchroniseerde vluchten.
• Wanneer: in Europa vooral in de late herfst en de winter, in de schemering, in de minuten voordat de vogels zich in een gezamenlijke slaapplaats nestelen.
• Waar: boven rietvelden, moerassen, bossen, pieren en stadsgebouwen die als slaapplaats dienen.
• Waarom: de belangrijkste verklaring is bescherming tegen roofvogels zoals slechtvalken en sperwers, met informatie-uitwisseling en het verzamelen bij de slaapplaats als aanvullende ideeën.
• Hoe: elke vogel reageert op ongeveer zes of zeven dichtstbijzijnde buren, en die lokale reacties verspreiden zich razendsnel door de zwerm.

Welke vogels vormen spreeuwenwolken?

De klassieke spreeuwenwolk is van de spreeuw, een stevige zangvogel met een korte staart die van een afstand zwart lijkt, maar bij goed licht paars en groen glanst. De soort komt oorspronkelijk voor in Europa, West-Azië en Noord-Afrika en is uitgezet in Noord-Amerika, zuidelijk Afrika, Australië, Nieuw-Zeeland en delen van Zuid-Amerika. Nadat in 1890 en 1891 ongeveer 100 vogels in Central Park in New York waren losgelaten, verspreidde de soort zich over het hele continent.

Spreeuwen zijn uitzonderlijk sociaal. Ze zoeken in losse groepen voedsel op gazons en in weilanden, waar ze met hun snavel in de grond prikken naar emelten en andere larven. Buiten het broedseizoen verzamelen veel van hen zich elke avond op gezamenlijke slaapplaatsen. De spreeuwenwolk is het luchtvoorspel van die slaapplaats.

Andere vogels maken vergelijkbare spektakels:

• Steltlopers. Zwermen bonte strandlopers, kanoeten en andere strandlopers draaien in strakke formaties boven estuaria en wadden, waarbij ze bij elke wending tegelijk hun lichte buik en donkere rug laten zien. Bij hoogwatervluchtplaatsen in de Waddenzee en de Zeeuwse delta kunnen die vluchten sterk op een spreeuwenwolk lijken.
• Roodbekwever. Deze kleine Afrikaanse wever vormt enkele van de grootste vogelzwermen op aarde, die in dichte, rollende wolken over de savanne trekken.
• Troepialen en grackles. In Noord-Amerika kunnen gemengde winterslaapplaatsen van epauletspreeuwen, grackles, koevogels en spreeuwen in de schemering lange stromen en kolkende zwermen vormen, al zijn die meestal minder strak gechoreografeerd dan een klassieke spreeuwenwolk.

Duiven, halsbandparkieten en watervogels vliegen ook in gecoördineerde groepen, maar halen zelden de dichtheid en de vloeiende vormveranderingen van spreeuwen.

Wanneer en waar zie je een spreeuwenwolk?

Welke tijd van het jaar is het best?

In Nederland, België en een groot deel van Noordwest-Europa zijn spreeuwenwolken een verschijnsel van het koude seizoen. De spreeuwen die hier het hele jaar blijven, krijgen in de herfst gezelschap van trekvogels uit Scandinavië, het Baltische gebied en verder naar het oosten, waardoor de slaapplaatsen groeien. De shows bouwen meestal op vanaf oktober, zijn vaak het indrukwekkendst midden in de winter en nemen af wanneer de vogels zich in het voorjaar verspreiden om te broeden. De precieze timing hangt af van weer, voedsel en het wel en wee van afzonderlijke slaapplaatsen.

Denemarken kent een bekende variant. In de moerassen van het Waddengebied in het zuidwesten van Jutland maken trekkende spreeuwen in voorjaar en herfst shows die daar “sort sol” heten, “zwarte zon”, omdat de massa vogels de avondlucht letterlijk lijkt te verduisteren.

Welk moment van de dag?

Spreeuwenwolken vormen zich in de schemering. Spreeuwen zoeken overdag voedsel, soms vele kilometers van de slaapplaats, en vliegen dan in kleine groepjes terug die boven de slaapplaats samensmelten. De luchtshow duurt meestal van een paar minuten tot ongeveer een half uur. Dan duikt de zwerm, vaak heel plotseling, als een trechter de dekking in. Wil je er een zien, kom dan ongeveer drie kwartier voor zonsondergang en blijf tot de vogels beneden zijn.

Waar vormen spreeuwenwolken zich?

Slaapplaatsen moeten beschutting en veiligheid bieden. Veelgebruikte plekken zijn:

• Grote rietvelden en moerassen, die voor rovers op de grond moeilijk bereikbaar zijn.
• Naaldbosaanplant en dichte bossen.
• Pieren en bruggen aan zee, die warme, beschutte richels boven het water bieden.
• Stadsgebouwen en straatbomen, waar de warmte van de stad op koude nachten kan helpen.

Bekende Europese plekken zijn onder meer rietvelden in de Somerset Levels, pieren aan de Engelse zuidkust, de omgeving van Gretna op de grens van Engeland en Schotland, en slaapplaatsen in de stad Rome. In Nederland en België worden spreeuwenwolken elk najaar en elke winter gemeld boven rietmoerassen, polders en ook in steden. Slaapplaatsen verschuiven in de loop van de tijd, dus kijk naar recente meldingen, bijvoorbeeld op waarneming.nl, in plaats van te vertrouwen op de reputatie van een plek van jaren geleden.

Hoe bewegen duizenden spreeuwen als één?

Dit is de vraag die natuurkundigen, wiskundigen en biologen naar spreeuwen heeft getrokken. Er is geen leider. Geen enkele vogel kent de vorm van de hele zwerm. Het patroon ontstaat uit eenvoudige lokale regels die elk individu volgt.

Welke regels volgt elke spreeuw?

In 1987 liet computergraphics-onderzoeker Craig Reynolds zien dat realistische zwermen te simuleren zijn met drie regels die op elke virtuele vogel worden toegepast. Hij noemde die vogels “boids”:

1. Afstand houden: kom niet te dicht bij je buren.
2. Uitlijnen: stuur naar de gemiddelde koers van de vogels om je heen.
3. Samenhang: beweeg naar de gemiddelde positie van de vogels om je heen.

Echte spreeuwen zijn ingewikkelder, maar deze regels vangen het kernidee. De coördinatie is lokaal, en toch ontstaat er orde op de schaal van de hele zwerm.

Op hoeveel buren let elke spreeuw?

Een baanbrekende studie uit 2008 in de Proceedings of the National Academy of Sciences gebruikte gesynchroniseerde camera’s om de driedimensionale posities van afzonderlijke spreeuwen in zwermen boven Rome te reconstrueren. Het team, onderdeel van het Europese STARFLAG-project onder leiding van Italiaanse natuurkundigen, ontdekte dat elke vogel reageert op een vast aantal buren, gemiddeld zo’n zes of zeven, en niet op alle vogels binnen een vaste afstand.

Dat onderscheid is belangrijk. Een regel op basis van afstand, “metrisch” genoemd, zou niet meer werken als een zwerm dun uitrekt, omdat sommige vogels dan plotseling geen buren meer binnen bereik hebben. Een regel op basis van een aantal buren, “topologisch” genoemd, blijft werken of de zwerm nu dicht op elkaar zit of ver uitgespreid is. De onderzoekers stelden dat dit zwermen helpt bij elkaar te blijven wanneer roofvogels ze dwingen uit te zetten en samen te trekken.

Waarom reageert de hele zwerm tegelijk?

Een vervolgstudie uit 2010, ook in PNAS, liet zien dat veranderingen in snelheid en koers van één vogel samenhangen met veranderingen bij andere vogels in de hele zwerm, hoe groot die ook is. Natuurkundigen noemen dat “schaalvrije” correlatie. Eenvoudig gezegd: informatie over een bocht gaat niet verloren terwijl ze van vogel naar vogel gaat. Een verstoring aan de ene rand kan zich in ongeveer een seconde of minder door tienduizenden vogels verspreiden.

De donkere banden die door een spreeuwenwolk lijken te rimpelen, horen bij dit verhaal. Onderzoekers die spreeuwen bestudeerden terwijl slechtvalken ze in Rome aanvielen, beschreven “agitatiegolven”: vogels hellen of duiken kort weg, en die verandering gaat naar buiten als een wave in een stadion. Als vogels kantelen, keert meer van hun donkere vleugeloppervlak naar de kijker, dus de golf verschijnt als een bewegende donkere band.

Zit de zwerm dicht bij een omslagpunt?

Sommige natuurkundigen denken dat spreeuwenzwermen zich gedragen als systemen die dicht bij een “kritische” toestand balanceren, waarin kleine prikkels grote, snelle collectieve reacties kunnen uitlokken. Dit is nog een actief onderzoeksgebied, en niet elke onderzoeker omarmt die benadering. Vast staat wel dat zwermen veel sneller reageren dan een individuele vogel zou kunnen als hij de rover zelf moest zien.

Waarom vormen spreeuwen spreeuwenwolken?

Niemand heeft ooit een spreeuw kunnen interviewen, dus verklaringen berusten op gedragsonderzoek, waarnemingen van roofvogels en modellen. Waarschijnlijk werken meerdere ideeën samen.

Draait het om het ontlopen van roofvogels?

Dit is de belangrijkste verklaring. Slechtvalken, sperwers en kiekendieven jagen vaak bij spreeuwenslaapplaatsen, en een rover moet één doelwit uitkiezen. Een dichte, steeds veranderende zwerm maakt dat heel moeilijk, een probleem dat biologen het verwarringseffect noemen. Elke spreeuw profiteert ook van verdunning: in een zwerm van 50.000 is de kans dat juist hij bij een aanval wordt gepakt heel klein. Vogels aan de binnenkant van de zwerm zijn veiliger dan die aan de rand, wat helpt verklaren waarom zwermen zo compact zijn.

Een burgerwetenschapsstudie uit 2017 in PLOS ONE, gebaseerd op duizenden meldingen van spreeuwenwolken door het publiek, vooral in Groot-Brittannië, vond dat de shows groter en langer waren wanneer er roofvogels aanwezig waren. De auteurs zagen dat als steun voor de roofvogelhypothese, al wezen ze ook op de beperkingen van waarnemingsgegevens.

Gebruiken spreeuwen de show om zich bij de slaapplaats te verzamelen?

Waarschijnlijk, in elk geval gedeeltelijk. Vogels komen in kleine groepjes uit alle richtingen, en een grote, zichtbare kolkende zwerm kan werken als een baken dat laatkomers naar de slaapplaats lokt. Sommige onderzoekers denken dat de show vogels ook helpt in te schatten hoeveel soortgenoten er zijn, maar dat is moeilijker te toetsen.

Is de slaapplaats een informatiecentrum?

Een oud idee, de “informatiecentrum”-hypothese, stelt dat gezamenlijke slaapplaatsen vogels helpen goede voedselplekken te vinden doordat ze ‘s ochtends succesvolle soortgenoten volgen. Het bewijs daarvoor is per soort wisselend. Het kan een deel van de waarde van samen slapen verklaren, ook al verklaart het de luchtshow zelf niet.

Helpt het om warm te blijven?

Spreeuwenwolken zijn een winterverschijnsel, en slapen in grote groepen op beschutte plekken vermindert waarschijnlijk het warmteverlies in de nacht. Dat is echter een voordeel van het samen slapen, niet van de kolkende vlucht ervoor. Voor het bredere verhaal, zie onze gids over hoe vogels warm blijven in de winter.

Fabels en feiten over spreeuwenwolken

Hoe klinkt een spreeuwenwolk?

Sta dicht bij een grote slaapplaats en je hoort waarom de Engelse naam is blijven hangen. De zwerm maakt een zacht, aanzwellend geruis van vleugels als hij overkomt, dat stijgt en daalt terwijl de vogels draaien. Zodra ze neerstrijken, barst het riet of de boom los in een luid gekwetter van fluitjes, klikjes en piepjes dat tot ver na het donker kan doorgaan. Spreeuwen zijn begaafde imitators, en in het slaapplaatskoor kun je stukjes roep van andere vogels en zelfs mechanische geluiden horen.

Gaan spreeuwenwolken achteruit?

In delen van Europa is het antwoord waarschijnlijk ja, al gaan afzonderlijke slaapplaatsen om lokale redenen op en neer. De spreeuw is sinds de jaren zeventig sterk achteruitgegaan in Groot-Brittannië en staat daar op de Rode Lijst. Ook in Nederland is de soort flink afgenomen en staat hij op de Rode Lijst van broedvogels; Sovon volgt de aantallen nauwkeurig. Genoemde oorzaken zijn veranderingen in de landbouw, verlies van blijvend grasland waar spreeuwen emelten en andere bodemdiertjes zoeken, en een lagere overleving van jonge vogels, al is nog niet duidelijk welke factor het zwaarst weegt.

In Noord-Amerika ligt het anders. Daar is de spreeuw een wijdverspreide uitheemse soort, en hoewel ook daar de aantallen zijn gedaald ten opzichte van de piek, is hij er nog steeds talrijk. Voor achtergrond over de achteruitgang van vogels in het algemeen, lees waarom vogelpopulaties achteruitgaan.

Wat betekent dit voor tuinvogelaars?

De meeste tuinvogelaars zien spreeuwen eerder bij het voederhuisje dan in een kolkende wolk. Ze komen in groepen, eten snel en kunnen een vetblok in een middag leeg hebben. Dat is precies hetzelfde sociale gedrag dat een spreeuwenwolk aandrijft. Nemen ze je voederplek over, kijk dan bij spreeuwen weren bij het voederhuisje voor praktische oplossingen.

Een paar manieren om je tuin te verbinden met het grote spektakel:

1. Let op het avondverkeer. Kijk op winterse middagen rond zonsondergang naar kleine groepjes spreeuwen die doelgericht in één richting vliegen. Ze zijn vaak op weg naar een slaapplaats, en hun lijn volgen kan je naar een spreeuwenwolk leiden.
2. Noteer wat je ziet. Aantallen en data van slaapplaatsen invoeren op waarneming.nl of eBird helpt onderzoekers bij te houden waar slaapplaatsen ontstaan en hoe ze veranderen. Onze gids over eBird gebruiken legt uit hoe dat werkt.
3. Houd roofvogels in de gaten. Jaagt een sperwer bij je voederplek, dan zie je een kleine versie van dezelfde druk die zwermgedrag aanstuurt. Lees wat je doet met een sperwer bij het voederhuisje.
4. Begrijp de zwerm. Spreeuwenwolken zijn een extreem voorbeeld van een bredere gewoonte. Voor de volledige wetenschap achter groepsvorming, lees waarom vogels in groepen vliegen.

Zo bekijk je een spreeuwenwolk goed

Een spreeuwenwolk is gratis, maar een beetje planning maakt het verschil tussen een prachtige avond en koude voeten in een leeg moeras.

1. Kijk naar recente meldingen. Slaapplaatsen verplaatsen zich. Zoek naar waarnemingen van de afgelopen week bij lokale natuurverenigingen of op meldingssites.
2. Kom op tijd. Mik op drie kwartier tot een uur voor zonsondergang.
3. Kies een goed uitkijkpunt. Ga staan waar je open lucht boven de slaapplaats ziet, het liefst met de zonsondergang achter de vogels voor sterke silhouetten.
4. Kleed je op stilstaan. Winterse schemering is koud, en je staat stil. Onze gids over welke kleding je draagt bij vogels kijken behandelt het laagjesprincipe.
5. Wees stil en houd afstand. Loop niet naar de slaapplaats toe en gebruik geen lampen of drones in de buurt. Verstoring kan vogels verjagen die een veilige nacht nodig hebben.
6. Kijk naar de randen. Speur naar een slechtvalk of sperwer bij de zwerm. Als een rover een aanval doet, zie je de zwerm vaak splitsen, samentrekken of een donkere golf door zijn lijf sturen.
7. Blijf tot de duik. De laatste afdaling naar de slaapplaats, soms een plotselinge stortvloed van vogels, is vaak het spectaculairste moment.

Wat is het verschil tussen een spreeuwenwolk en een V-formatie?

Beide zijn gecoördineerde vluchten, maar ze lossen verschillende problemen op. Ganzen, kraanvogels en ibissen die in een V vliegen, besparen waarschijnlijk energie door te profiteren van de opwaartse lucht achter de vleugelpunten van de vogel voor hen. Spreeuwen in een spreeuwenwolk besparen op die manier geen energie. Ze vliegen dicht op elkaar in drie dimensies en veranderen voortdurend van richting, wat past bij het ontwijken van roofvogels en niet bij efficiënt reizen over lange afstand. Lees meer in waarom vogels in een V vliegen.

Snelle feiten

• Een spreeuwenwolk is een luchtshow voor de slaapplaats, vooral van spreeuwen.
• De Engelse naam murmuration verwijst naar het ruisende geluid van talloze vleugels.
• De shows vinden plaats in de schemering, in Europa vooral in de late herfst en winter.
• Elke spreeuw volgt ongeveer zes of zeven dichtstbijzijnde buren, niet een vaste afstand.
• Koersveranderingen verspreiden zich bijna direct door de hele zwerm, een eigenschap die schaalvrije correlatie heet.
• De sterkste verklaring is bescherming tegen roofvogels door verwarring en verdunning.
• Steltlopers zoals bonte strandloper en kanoet maken vergelijkbare vluchten boven het wad.
• De spreeuw staat na een sterke achteruitgang op de Rode Lijst in Groot-Brittannië en Nederland.

Bronnen

• Ballerini et al. (2008), Interaction ruling animal collective behavior depends on topological rather than metric distance, PNAS
• Cavagna et al. (2010), Scale-free correlations in starling flocks, PNAS
• Goodenough et al. (2017), Birds of a feather flock together: insights into starling murmuration behaviour revealed using citizen science, PLOS ONE
• Reynolds (1987), Flocks, herds and schools: a distributed behavioral model
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• Vogelbescherming Nederland
• Waarneming.nl