Herkennen vogels de mensen die ze voeren?

Ja, veel vogels leren de mensen herkennen die hen voeren, en sommige soorten herkennen individuele menselijke gezichten jarenlang. Kraaien, eksters, kauwen, stadsduiven en spotlijsters hebben in experimenten, onder meer in Florida in 2009 en in Parijs in 2011, laten zien dat ze de ene persoon van de andere kunnen onderscheiden. Kleinere tuinvogels zoals koolmezen en pimpelmezen leren duidelijk je routine en signalen, zoals je tijdstip, kleding, stem en het geluid van de achterdeur, al is gezichtsherkenning bij deze soorten minder onderzocht.

Voor wie vogels voert, is dit meer dan een curiositeit. Het verklaart waarom vogels op je lijken te wachten, waarom ze wegvliegen als er een vreemde verschijnt en waarom ze soms een buurman uitschelden die ze hebben leren wantrouwen. In deze gids lees je wat onderzoek laat zien, welke vogels er het best in zijn, hoe ze het doen en hoe je een goede band met je tuinvogels opbouwt zonder ze op een ongezonde manier tam te maken.

Kort antwoord

• Aangetoonde gezichtsherkenning: Amerikaanse kraai, ekster, kauw, stadsduif en spotlijster.
• Lang geheugen: kraaien onthouden bedreigende mensen jarenlang en leren andere kraaien over hen.
• Routines leren: mezen, gaaien, roodborsten, merels en veel andere soorten leren voertijden, geluiden en bekende mensen kennen.
• Signalen die vogels gebruiken: gezicht, manier van lopen, kleding, stem, gedrag, plek en tijdstip.
• Wat het betekent: vogels behandelen mensen als individuen met een reputatie, goed of slecht.

Welke vogels herkennen aantoonbaar individuele mensen?

Amerikaanse kraaien

Het bekendste onderzoek komt van John Marzluff en collega’s van de University of Washington. Onderzoekers droegen een opvallend “holbewonersmasker” terwijl ze kraaien op de campus vingen en ringden. Daarna scholden en belaagden kraaien iedereen die dat masker droeg, terwijl ze mensen met een neutraal masker negeerden. Die reactie hield jaren aan, en kraaien die nooit gevangen waren deden mee. Ze leerden blijkbaar van anderen welk gezicht gevaar betekende.

Later werk met hersenscans liet zien dat het zien van het “gevaarlijke” gezicht hersengebieden activeerde die met angst en leren te maken hebben, grofweg vergelijkbaar met hoe zoogdierhersenen bedreigingen verwerken. Onze eigen zwarte kraaien en bonte kraaien zijn naaste verwanten met vergelijkbare vermogens. Meer over het denkvermogen van kraaien lees je in zijn kraaien echt zo slim.

Spotlijsters

Een studie in Florida, gepubliceerd in 2009, liet dezelfde persoon op meerdere dagen achter elkaar nesten van spotlijsters op een campus benaderen en het nest kort aanraken. Bij de latere bezoeken vlogen de vogels eerder op en alarmeerden ze eerder bij die persoon, maar op een nieuwe persoon reageerden ze zoals ze op de eerste persoon op dag één hadden gedaan. Ze hadden in een paar korte ontmoetingen één specifieke mens leren kennen, terwijl er dagelijks duizenden studenten langsliepen. De spotlijst is een Amerikaanse zangvogel, maar het experiment laat zien hoe snel een gewone stadsvogel mensen uit elkaar kan houden.

Eksters

Onderzoekers in Seoul, Zuid-Korea, vonden dat eksters daar (Oosterse eksters, destijds tot de gewone ekster gerekend) een persoon herkenden die naar hun nest was geklommen. Ze achtervolgden en scholden die persoon uit, maar niet een ander persoon in vergelijkbare kleding. Dat gebeurde in een drukke stedelijke omgeving, wat het extra opvallend maakt.

Kauwen

Onderzoek naar kauwen in Groot-Brittannië liet zien dat de vogels individuele mensen die een bedreiging waren geweest, konden herkennen. Ze waren ook gevoelig voor de blik van mensen en reageerden sterker als iemand naar hen keek dan als die persoon wegkeek. Wie kauwen in de tuin heeft, merkt vaak hoe scherp ze letten op wat mensen doen.

Stadsduiven

Een studie in een Parijs park, gepubliceerd in 2011, liet zien dat stadsduiven twee mensen die hen voerden leerden onderscheiden: één die vriendelijk was en één die ze wegjaagde. De duiven bleven de vijandige persoon mijden, zelfs toen de twee van laboratoriumjas wisselden. Dat wijst erop dat ze kenmerken zoals gezicht of lichaam gebruikten en niet alleen kleding.

Meeuwen

Zilvermeeuwen in Engelse kustplaatsen benaderden voedsel minder snel als een persoon hen recht aankeek dan als die persoon wegkeek. Dat toont hoe nauwkeurig ze menselijk gedrag volgen. Meeuwen lijken ook te leren welke plekken en mensen voedsel opleveren, iets wat iedereen herkent die ooit een patatje op een boulevard heeft gegeten.

En mezen, roodborsten en andere kleine tuinvogels?

Het eerlijke antwoord is dat kleine zangvogels bij de voederplek minder zijn onderzocht op gezichtsherkenning dan kraaien of duiven. Over hun geheugen op andere gebieden weten we wel veel. Mezen die voedsel verstoppen, zoals zwarte mezen, glanskoppen en matkoppen, leggen talloze voorraadjes aan en onthouden de plekken. Bij sommige mezen groeit de hippocampus, een hersengebied voor ruimtelijk geheugen, met de seizoenen mee.

Wat mensen vaak melden, en wat past bij hun bekende vermogens, is dat tuinvogels leren:

• Wanneer je bijvult.
• Welke geluiden aan voer voorafgaan: een deur, een deksel, een schepje in de voerton.
• Wie ongevaarlijk is, op basis van herhaalde rustige ontmoetingen.
• Waar je staat of zit.

Mezen uit de hand voeren laat dit goed zien. Koolmezen, pimpelmezen en boomklevers die leren dat een persoon veilig is, komen naar een uitgestoken hand, vaak sneller bij een bekende dan bij een vreemde. Of ze het gezicht herkennen, de stem, de kleding of de hele situatie, weten we niet precies, maar ze leren je duidelijk op de een of andere manier kennen. In winterse parken in Nederland en België zie je geregeld mensen bij wie mezen uit de hand eten.

Roodborsten die tuiniers volgen

In Europa staat de roodborst erom bekend dat hij tuiniers volgt en wormen en insecten uit vers omgespitte grond pikt. Dat gedrag is waarschijnlijk ontstaan doordat roodborsten wilde zwijnen en andere dieren volgden die de grond omwoelden. Individuele roodborsten leren welke tuiniers regelmatig spitten en kunnen rond hen heel brutaal worden.

Hoe herkennen vogels mensen?

Vogels gebruiken een mix van signalen, en de combinatie telt meer dan welk kenmerk afzonderlijk ook.

Gezichten

Kraaien, eksters en duiven reageren op gezichten, zoals de maskerexperimenten laten zien. Vogels zien uitstekend, en veel soorten onderscheiden subtiele verschillen in vorm en gelaatstrekken. Sommige letten ook op ogen en de richting van de blik.

Manier van lopen en lichaamsbouw

De manier waarop iemand beweegt, lengte, postuur en houding kunnen allemaal als signaal dienen. De duiven in de Parijse studie leken andere kenmerken dan kleding te gebruiken.

Kleding en kleur

Vogels zien kleuren goed, veel soorten ook ultraviolet, dus kleding kan op korte termijn een handig signaal zijn, ook al laten experimenten zien dat sommige soorten verder kijken dan dat. In kunnen vogels kleuren zien lees je hoe het vogeloog werkt.

Stem

Sommige vogels, waaronder papegaaien en kraaiachtigen, reageren op individuele menselijke stemmen. Er zijn aanwijzingen dat ook kauwen bekende menselijke stemmen kunnen onderscheiden. Veel mensen die vogels uit de hand voeren, gebruiken een fluitje of roep die de vogels met voer gaan verbinden.

Routine, plek en tijd

Iemand die elke dag op hetzelfde tijdstip en dezelfde plek verschijnt en voorspelbaar gedraagt, is makkelijk te leren. Vogels houden voerschema’s nauwkeurig bij, vooral in de winter.

Hoe testen wetenschappers of een vogel een persoon herkent?

Anekdotes zijn makkelijk te vinden, maar lastig te duiden. Een vogel die naar je toe komt, reageert misschien op het voederhuisje, het tijdstip of gewoon op het feit dat er iemand op de vaste plek staat. Onderzoekers gebruiken verschillende opzetten om echte herkenning te scheiden van die eenvoudigere verklaringen.

• Maskers. In de kraaienstudies droegen mensen identieke maskers, zodat de vogels niet konden reageren op een echt gezicht dat ze elders hadden gezien. Een “gevaarlijk” en een neutraal masker werden op verschillende momenten door verschillende mensen gedragen, waaruit blijkt dat de vogels het masker volgden, niet de drager.
• Herhaalde benaderingen met een controlepersoon. In de spotlijststudie benaderde dezelfde persoon een nest op meerdere dagen, waarna een nieuwe persoon kwam. Als de vogels gewoon schuwer waren geworden voor iedereen, hadden ze op de nieuwkomer net zo gereageerd. Dat deden ze niet.
• Kleding verwisselen. In de duivenstudie wisselden de vriendelijke en de vijandige persoon van jas. De duiven bleven de vijandige persoon mijden, waardoor kleding als enig signaal afviel.
• Blikproeven. In de meeuwen- en kauwenstudies keek een persoon naar de vogels of juist weg, terwijl al het andere gelijk bleef. Verschillen in gedrag laten zien dat de vogels letten op waar de ogen van de persoon op gericht waren.

Door deze experimenten zijn wetenschappers zeker over de hierboven genoemde soorten. Voor de meeste kleine zangvogels zijn vergelijkbare proeven niet gedaan, en daarom beschrijven we hun leervermogen voorzichtiger.

Herkennen papegaaien en parkieten mensen?

Papegaaien zijn uitgesproken sociaal, worden oud en zijn intelligent. Tamme papegaaien onderscheiden duidelijk individuele mensen, hebben vaak sterke voorkeuren voor sommige huisgenoten en reageren slecht op anderen. Wilde papegaaien in landen als Brazilië en Australië leren vaak welke huizen, tuinen en mensen voedsel geven, en groepen kunnen op voorspelbare tijden langskomen.

Ook in Nederland en België leven in verschillende steden verwilderde halsbandparkieten, die graag op voederplekken afkomen. Wilde papegaaien voeren kan problemen geven: zaad en bewerkt voer kunnen het natuurlijke menu verdringen, en groepen bij voederplekken kunnen ziekten verspreiden. In Australië raden natuurbeheerders het voeren van wilde lori’s en kaketoes over het algemeen af. Kijk overal naar lokaal advies voordat je wilde papegaaien of parkieten voer geeft.

Kunnen vogels mijn auto of huis herkennen?

Vogels leren zeker plekken, en veel mensen melden dat kraaien, kauwen of meeuwen reageren op een bepaalde auto die aankomt, of zich op het dak verzamelen als een bekende persoon thuiskomt. Gezien wat we weten over leren bij kraaiachtigen en meeuwen is dat aannemelijk, omdat een auto of een deur een betrouwbaar signaal is dat een bekend persoon zo verschijnt. Het is niet zo zorgvuldig onderzocht als gezichtsherkenning, dus zie zulke verhalen als waarschijnlijk, niet als bewezen.

Hoe lang onthouden vogels mensen?

Dat hangt af van de soort en de ervaring.

• Kraaien: in het onderzoek in Seattle bleven kraaien het “gevaarlijke” masker jarenlang uitschelden, en de reactie verspreidde zich naar vogels die nooit gevangen waren. Berichten wijzen erop dat het geheugen meer dan tien jaar standhield.
• Spotlijsters: leerden een persoon binnen een paar dagen kennen, maar het langetermijngeheugen was niet het hoofddoel van de studie.
• Tuinvogels: individuele mezen en andere kleine vogels kunnen enkele jaren oud worden, en mensen die ze uit de hand voeren, melden vaak dat dezelfde geringde vogels elke winter terugkomen. Zie hoe oud worden tuinvogels.

Negatieve ervaringen worden mogelijk sterker onthouden dan positieve, omdat gevaar vermijden cruciaal is om te overleven.

Vertellen vogels andere vogels over mensen?

Sommige wel. In de kraaienstudies begonnen vogels die nooit gevangen waren het gevaarlijke masker uit te schelden. Ze leerden het blijkbaar van anderen. Door zulk sociaal leren kan de reputatie van een persoon zich door een lokale kraaienpopulatie verspreiden.

Alarmroepen van mezen, winterkoningen en andere kleine vogels verspreiden ook informatie over roofdieren, en andere soorten reageren erop. Of ze ook informatie over specifieke ongevaarlijke mensen doorgeven, is minder duidelijk.

Waarom zouden vogels mensen leren herkennen?

Mensen zijn voor vogels in steden en dorpen een groot deel van hun omgeving. Een onschuldig persoon van een gevaarlijke kunnen onderscheiden bespaart energie: een vogel die voor elke mens vlucht, verliest voedseltijd, terwijl een vogel die elke mens vertrouwt het risico loopt gegrepen te worden. Soorten die dicht bij mensen leven, vooral intelligente, langlevende soorten zoals kraaiachtigen, hebben er het meeste baat bij.

Veel vogels herkennen al individuele soortgenoten, zoals partners, buren en rivalen, aan stem of uiterlijk. Dat vermogen uitbreiden naar andere soorten, waaronder mensen, is misschien geen grote stap.

Wat betekent dit voor jou als vogelvoerder?

Gaan vogels mij vertrouwen?

Ja, vaak wel. Rustig en voorspelbaar gedrag bij de voederplek helpt vogels te leren dat je veilig bent. Beweeg langzaam, kijk vogels van dichtbij niet strak aan en houd een vaste routine aan.

Moet ik vogels uit de hand voeren?

Mezen of boomklevers uit de hand voeren kan een mooie ervaring zijn en gebeurt op veel plekken zonder zichtbare schade. Maar er hangen kosten aan:

• Vogels die hun angst voor mensen verliezen, benaderen misschien ook mensen die minder aardig zijn.
• Tamme vogels zijn mogelijk kwetsbaarder voor katten.
• Grote vogels zoals meeuwen, gaaien, kraaien en eksters kunnen brutaal of agressief worden tegen mensen die ze niet voeren.

Voer je uit de hand, gebruik dan gewone zwarte zonnebloempitten of gepelde, ongezouten pinda’s, houd je handen schoon en beperk het tot kleine, van nature nieuwsgierige soorten.

Geeft kraaien voeren problemen?

Kraaien en kauwen die leren dat jij een voedselbron bent, kunnen je volgen, in grote aantallen komen en lawaai maken. Buren zijn daar niet altijd blij mee. Geef bescheiden hoeveelheden, geen menselijk snoepgoed, en ruim restjes op. Bedenk ook dat kraaien negatieve ervaringen onthouden. Ze wegjagen kan je een reputatie opleveren.

Worden vogels afhankelijk van mij?

Onderzoek bij mezen in Wisconsin vond dat vogels met toegang tot voederplekken toch het meeste dagelijkse voedsel uit de natuur haalden, en dat de overleving niet daalde toen voederplekken na lange tijd werden weggehaald. Zie raken vogels afhankelijk van bijvoeren.

Waarom vliegen vogels weg als iemand anders naar buiten komt?

Vogels die geleerd hebben dat één persoon ongevaarlijk is, kunnen toch vluchten voor een vreemde. Dat is normaal. Het verklaart ook waarom vogels even nodig hebben om terug te komen als een nieuw gezinslid of een buur vaker in de tuin is. Meer over gedrag lees je in vogelgedrag: lezen wat vogels doen.

Hoe bouw je een goede band op met vogels bij de voederplek?

1. Houd een routine aan. Vul elke dag rond hetzelfde tijdstip bij.
2. Beweeg rustig. Vermijd plotselinge bewegingen en harde geluiden bij de voederplek.
3. Houd voederhuisjes schoon en het voer vers.
4. Staar vogels niet aan van dichtbij. Veel soorten zien een directe blik als bedreiging.
5. Jaag vogels die je niet wilt, zoals kauwen, eksters of spreeuwen, niet weg. Stuur liever met het soort voederhuisje.
6. Wees consequent. Draag vergelijkbare kleding als je uit de hand voert, en gebruik steeds hetzelfde fluitje of dezelfde roep.
7. Houd katten binnen. Vogels die vertrouwen hebben, zijn makkelijker te grijpen.

Mythes en feiten

Veelgemaakte fouten

• Kraaien of gaaien wegjagen, waardoor ze je kunnen gaan wantrouwen.
• Grote, brutale soorten uit de hand voeren die agressief kunnen worden.
• Ongezond voer geven, zoals brood, chips of bewerkte snacks.
• Vogels van dichtbij aanstaren, wat veel soorten als bedreiging lezen.
• Abrupt je routine veranderen tijdens streng weer, wanneer vogels op een vaste voedselbron rekenen.

Snelle feiten

• Amerikaanse kraaien onthouden bedreigende gezichten jarenlang.
• Spotlijsters leerden in een paar bezoeken één specifieke persoon kennen.
• Stadsduiven onderscheidden vriendelijke en vijandige voerders, ook met verwisselde kleding.
• Zilvermeeuwen reageren op de blik van mensen.
• Mezen die voedsel verstoppen, onthouden grote aantallen verstopplekken.
• Negatieve ervaringen worden mogelijk sterker onthouden dan positieve.

Bronnen

• Marzluff, J. M. et al. (2010). Lasting recognition of threatening people by wild American crows. Animal Behaviour
• Levey, D. J. et al. (2009). Urban mockingbirds quickly learn to identify individual humans. PNAS
• Cornell Lab of Ornithology, All About Birds: American Crow
• Vogelbescherming Nederland
• Natuurpunt