Pimpelmees in je tuin lokken: voer, nestkast en planten

Een pimpelmees in de tuin lokken doe je met klein, vetrijk voer in hangende voerders: gepelde zonnebloempitten, zwarte zonnebloempitten, pinda’s in een gaassilo en vetbollen of vetblokken zonder netje. Voor een broedpaar hang je een nestkast met een rond vlieggat van 28 mm op, uit de volle zon. En je plant bomen die in het voorjaar vol kleine rupsen zitten, zoals eik, wilg en berk. Pimpelmezen zijn trouwe bezoekers van voerplekken, vooral in herfst en winter, en vinden een nieuwe voerder meestal snel.

In deze gids lees je hoe je een pimpelmees herkent, wat hij eet, welke voerders en planten werken, hoe je de nestkast ophangt, wat er per maand gebeurt en welke fouten je voorkomt.

De pimpelmees in het kort

Maten en broedgegevens zijn gangbare waarden uit Europese vogelgidsen en de soortinformatie van Vogelbescherming Nederland.

Hoe herken je een pimpelmees?

De pimpelmees is een klein, rond vogeltje en de enige algemene tuinvogel in Nederland en België met een helder blauw petje. Het gezicht is wit, met een donkerblauwe tot zwarte oogstreep en een donkere halsband die rond het witte gezicht loopt. Onder de snavel zit een klein zwart befje. De buik is geel, de rug geelgroen, de vleugels en staart blauw met een smalle witte vleugelstreep.

Mannetje, vrouwtje en jong

Mannetje en vrouwtje lijken sterk op elkaar. Het mannetje heeft vaak een iets feller blauw petje, maar in het veld is dat zelden zeker te zien. Het blauw van het petje weerkaatst ook ultraviolet licht, dat pimpelmezen zelf wel kunnen zien en wij niet. Voor vogels is het verschil tussen mannetje en vrouwtje daardoor waarschijnlijk groter dan voor ons.

Jonge pimpelmezen, die je vanaf juni ziet, hebben een gelig gezicht in plaats van wit, een groenachtig of grijsgroen petje en minder helder blauw in vleugels en staart. Ze zien er wat vaal en pluizig uit en zitten vaak in groepjes bij elkaar.

Zang en roep

De zang is een hoog, helder “tsie-tsie-tsirrrr”: een paar hoge tonen gevolgd door een snelle triller. Daarnaast hoor je een schel, scheldend “tsjerr-r-r-r” als een pimpelmees onrustig is, en zachte “tsie” contactroepjes in groepjes. Pimpelmezen zingen al vanaf januari, op zachte winterdagen soms nog eerder.

Soorten die op de pimpelmees lijken

• Koolmees: groter, met zwarte kop, witte wangen en een brede zwarte buikstreep.
• Zwarte mees: klein, maar zonder blauw en zonder geel, met een zwarte kop en witte nekvlek.
• Azuurmees: een zeldzame dwaalgast uit het oosten, met veel wit in plaats van geel. In tuinen in Nederland en België vrijwel nooit te zien.

Waar leeft de pimpelmees?

De pimpelmees broedt in heel Nederland en België, overal waar loofbomen staan: loofbossen, parken, tuinen, laanbeplanting en stadscentra. Hij houdt vooral van eiken. In de winter zie je pimpelmezen ook in rietvelden, waar ze in de stengels naar overwinterende insecten zoeken. De meeste pimpelmezen blijven het hele jaar in de buurt waar ze geboren zijn. In de herfst trekken er extra vogels uit het noorden en oosten langs, soms in grote aantallen.

In de winter trekt de pimpelmees vaak rond in gemengde groepen met koolmezen, staartmezen, boomklevers en goudhaantjes. Zo’n groep komt vaak op een vast tijdstip langs je voerplek.

Wat eet een pimpelmees?

De pimpelmees is een echte specialist in kleine prooi. Met zijn korte, fijne snavel peutert hij bladluizen, kleine rupsen, spinnetjes, insecteneitjes en larven uit knoppen, bladeren en schors. Hij hangt daarbij vaak ondersteboven aan de dunste twijgjes, waar grotere vogels niet bij kunnen. Voor zijn jongen zijn kleine rupsen van bomen als eik het belangrijkste voedsel.

In de winter vult de pimpelmees zijn menu aan met zaden, zoals berken- en elzenzaad, en met vet en noten van voerplekken. In het vroege voorjaar zie je hem ook aan de katjes van wilgen, waar hij insecten zoekt en mogelijk nectar en stuifmeel eet.

Het beste voer voor pimpelmezen

Zwarte zonnebloempitten zijn voor de meeste mezen de beste basis. Onze gids over zwarte zonnebloempitten legt uit waarom. Pindakaas mag, als het een product zonder zout, suiker en palmolie is dat voor vogels gemaakt is. Onze gids mag je vogels pindakaas geven gaat daarop in.

Vetbollen zonder netje

Haal vetbollen altijd uit het plastic netje voor je ze ophangt. Kleine vogels als de pimpelmees kunnen met hun pootjes of tong in de mazen verstrikt raken. Een metalen vetbollenhouder werkt beter. Onze vergelijking van vetbollenhouders laat zien welke je makkelijk bijvult en schoonmaakt.

De beste voerders voor pimpelmezen

Een pimpelmees weegt ongeveer 11 gram en kan zich aan vrijwel alles vastklampen. Dat maakt hem makkelijk te voeren.

• Kleine zaadsilo: met korte zitstokjes, gevuld met gepelde of zwarte zonnebloempitten.
• Pindasilo van metaalgaas: met een fijne maaswijdte, zodat alleen stukjes pinda eruit kunnen.
• Vetbollenhouder of vetkooi: kleinere kooien houden grote vogels als eksters en kauwen buiten.
• Raamvoederhuisje: pimpelmezen zijn vaak de eerste bezoekers van een voerhuisje op het raam.

Hang voerders op een paar meter van een struik of boom, zodat een pimpelmees snel dekking kan zoeken als er een sperwer overvliegt. Laat genoeg open ruimte om katten te zien aankomen. Onze gids over waar hang je een voederhuisje geeft praktische afstanden.

Water voor pimpelmezen

Pimpelmezen baden en drinken het hele jaar. Een ondiepe schaal met een ruwe bodem en schoon water trekt ze, ook als ze geen voer nodig hebben. In zomerse droogte kan water het verschil maken. Ververs het water om de paar dagen, borstel de schaal regelmatig schoon en geef bij vorst ‘s ochtends lauw water.

Planten die pimpelmezen helpen

Een pimpelmees heeft in het voorjaar enorme hoeveelheden kleine rupsen en bladluizen nodig. De beste tuin voor pimpelmezen heeft dus inheemse bomen en struiken waar die insecten van leven.

Heb je een kleine tuin, dan kan ook een meidoornhaag, een wilg op een natte plek of een leiboom al veel insecten opleveren. Laat afgevallen blad onder struiken liggen, want ook daar overwinteren insecten. Onze gids laat het blad liggen legt uit waarom een opgeruimde tuin minder voer biedt.

Spuit niet tegen bladluizen. Een pimpelmeespaar eet die graag, en wat je met gif doodt, neemt het voer van de jongen weg.

Een nestkast voor de pimpelmees

De pimpelmees is een holenbroeder. Van nature broedt hij in kleine holtes en spleten in bomen. In tuinen neemt hij graag een nestkast aan, mits het vlieggat klein genoeg is.

De juiste nestkast

Met 28 mm houd je koolmezen en mussen buiten, zodat de pimpelmees niet hoeft te concurreren. Onze tabel met vlieggaten per soort zet de maten voor alle tuinvogels op een rij.

Bekijk de prijs op Amazon Kies onbehandeld hout of houtbeton en controleer de maat van het vlieggat voor je bestelt. Het aanbod verschilt per land.

Waar hang je hem op?

• Hoogte: een meter of twee tot drie is gebruikelijk.
• Richting: uit de volle middagzon en weg van regen en wind, in Nederland vaak naar het oosten of noordoosten.
• Plaats: tegen een boom, muur of schutting met vrije aanvliegroute, niet vlak bij de voerplek.
• Afstand tot andere kasten: een kast voor pimpelmees en een voor koolmees kunnen in dezelfde tuin, maar hang ze niet naast elkaar.
• Wanneer: in de herfst of winter. Pimpelmezen gebruiken kasten in de winter om in te slapen en kiezen al vroeg in het jaar een broedplek. Meer in onze gids over wanneer je een nestkast ophangt.

Het broedseizoen

Het vrouwtje bouwt een nest van mos, bekleed met haar, wol en veertjes. De eileg begint meestal in april, afgestemd op het moment dat eikenbladeren uitlopen en kleine rupsen talrijk worden. Een legsel telt vaak 7 tot 13 eieren, uitzonderlijk meer. Het vrouwtje broedt ongeveer twee weken, daarna zitten de jongen nog ongeveer drie weken in het nest. Beide ouders voeren, in de piek honderden keren per dag. Meestal is er maar één legsel per jaar.

Maandkalender: de pimpelmees door het jaar

Hoe overleeft een pimpelmees de winter?

Een vogel van 11 gram verliest snel warmte. Een lange, koude winternacht kost een pimpelmees een flink deel van zijn vetreserve, die hij de volgende dag voor donker weer moet aanvullen. Daarom zie je pimpelmezen in de winter vooral ‘s ochtends vroeg en aan het eind van de middag druk aan het eten.

Pimpelmezen gebruiken een paar trucs om de nacht door te komen:

• Slapen in holtes: ze kruipen ‘s nachts in boomholtes, spleten in muren en nestkasten, waar het een paar graden warmer en vooral windstil is. Een nestkast die in de herfst hangt, is dus ook een winterslaapplek.
• Veren opzetten: door hun veren op te zetten houden ze een laag warme lucht rond het lichaam vast. Een pluizige pimpelmees op een koude ochtend is meestal gewoon een pimpelmees die zich warm houdt.
• Vaste rondes: in gemengde groepen met andere mezen vinden ze sneller voer en zien ze sneller een sperwer.

Voor jou betekent dat: geef in de winter vooral vetrijk voer, zorg dat de voerder ‘s ochtends vroeg gevuld is en laat hem niet leeg staan tijdens een vorstperiode. Water is minstens zo belangrijk, want een pimpelmees die geen open water vindt, moet sneeuw eten, en dat kost lichaamswarmte. Onze gids over voeren in de winter gaat verder in op wat vogels bij kou nodig hebben.

Pimpelmezen tellen en melden

Wil je weten hoeveel pimpelmezen er in je tuin komen, doe dan mee aan de Nationale Tuinvogeltelling van Vogelbescherming Nederland en Sovon, eind januari. Je telt een halfuur lang de hoogste aantallen per soort die je tegelijk ziet. In Vlaanderen organiseert Natuurpunt een vergelijkbare telling. Zulke tellingen laten zien hoe het met algemene tuinvogels gaat, ook in jaren met ziekte-uitbraken, en je leert er vanzelf beter kijken van: het verschil tussen een pimpelmees en een jonge koolmees zie je na een paar tellingen in één oogopslag.

Ook losse waarnemingen kun je vastleggen, bijvoorbeeld via Waarneming.nl in Nederland of Waarnemingen.be in België. Zie je opvallend veel zieke of dode mezen, meld dat dan, want dat helpt onderzoekers om uitbraken op tijd op te merken.

Problemen en hoe je ze oplost

De nestkast blijft leeg

Hangt de kast te veel in de zon, te dicht bij een voerplek of op een plek waar katten zitten, dan kiezen pimpelmezen een andere plek. Geef een nieuwe kast minstens één seizoen, en verplaats hem in het najaar als hij na een jaar leeg blijft.

Zieke vogels en sterfte

In het voorjaar van 2020 werden in Duitsland en ook in Nederland opvallend veel zieke en dode pimpelmezen gemeld. De oorzaak werd gevonden in de bacterie Suttonella ornithocola. Zieke vogels zitten pluizig en lusteloos, hebben moeite met ademen en eten niet meer. Zie je dat, stop dan een paar weken met voeren, maak voerders en schalen grondig schoon en laat ze goed drogen. Onze gids over zieke vogels bij de voerplek geeft het stappenplan.

Katten, eksters en spechten

Een dikke voorkant, een flinke afstand tussen vlieggat en bodem en geen zitstokje houden de meeste rovers buiten. Grote bonte spechten hakken soms het vlieggat open. Een metalen ring of plaatje rond het vlieggat helpt daartegen.

Hygiëne

Maak voerders elke week of twee schoon met heet water en een borstel, laat ze drogen, en ruim resten en doppen onder de voerder op.

Veelgemaakte fouten

1. Een nestkast met 32 mm als je alleen pimpelmezen wilt. Dan wint vaak de koolmees.
2. Vetbollen in een netje. Altijd eraf halen.
3. Gif tegen bladluizen of rupsen. Dat is precies het voer voor de jongen.
4. Een kast in de volle zon. Jongen kunnen oververhit raken.
5. In het broedseizoen in de kast kijken. Dat verstoort en is niet toegestaan.
6. Alleen uitheemse sierstruiken. Te weinig insecten voor de jongen.
7. Voerders nooit schoonmaken. Een risico voor de gezondheid van de hele mezengroep.

De pimpelmees en de wet

Alle in het wild levende vogels in Nederland en België zijn beschermd, op grond van de Europese Vogelrichtlijn en de nationale natuurwetgeving. Nesten in gebruik mag je niet verstoren of verwijderen. Maak een nestkast pas leeg als het broedseizoen voorbij is, bij voorkeur in het najaar.

Kort samengevat

Wil je pimpelmezen in je tuin, geef dan gepelde en zwarte zonnebloempitten, pinda’s in gaas en vetbollen zonder netje, plant eik, wilg, berk of els, spuit niet tegen insecten, zorg voor schoon water en hang in de herfst een nestkast met een vlieggat van 28 mm uit de volle zon. Dan is de kans groot dat je pimpelmezen het hele jaar ziet en in het voorjaar een broedpaar in je eigen kast hebt.

Bronnen

• Vogelbescherming Nederland: pimpelmees in de vogelgids
• Sovon Vogelonderzoek Nederland
• NABU (Duitsland)
• Natuurpunt
• RSPB: blue tit
• Wikipedia: Pimpelmees